thumb|300px|Rokosz sandomierski thumb|250px|Akt detronizacji Zygmunta III wydany przez rokoszan 24 czerwca 1607 w obozie pod Jeziorną Rokosz Zebrzydowskiego, rokosz sandomierski – zbrojne powstanie szlachty pod przywództwem Mikołaja Zebrzydowskiego i Janusza RadziwiłłaPrzemysław P. Szpaczyński, Spór o „rokosz Zebrzydowskiego” (1606–1607), „Almanach Historyczny” 2022, t. 24, s. 463–498. przeciwko królowi Zygmuntowi III Wazie, będące właściwie wojną domową toczoną w latach 1606–1609.
Rokosz wybuchł po śmierci głównego opozycjonisty wobec polityki króla – Jana Zamoyskiego – który był przeciwnikiem zbrojnych wystąpień przeciwko władzy monarszej. Wystąpienie zostało stłumione zbrojnie, powodując spadek zaufania do władzy królewskiej.
Królowi zarzucano faworyzowanie jezuitów oraz cudzoziemców i przypisywano zamiar wprowadzenia władzy absolutnej. De facto oczywistym było jednak, że Zygmunt III Waza dążył do ustanowienia dziedziczności tronu, pozbawienia szlachty większości przywilejów i pozostawienia izbie poselskiej jedynie głosu doradczego, a nie stanowiącego.
Genezę rokoszu zebrzydowskiego można wywieść od polityki skandynawskiej króla z dynastii Wazów, która dążyła do zacieśnienia relacji z Christianem IV - królem Danii - jak i dynastią Hohenzollernów w celu odzyskania tronu szwedzkiego. Jednocześnie szlachta oceniała negatywnie poczynania króla przedstawione w akcji sejmikowej od 1604 do 1605 jak i na późniejszych zjazdach regalistów.
Po zwołaniu konfederacji generalnej, marszałkiem został mianowany kalwinista Janusz Radziwił. Rokosz zaczął sie 6/7 września roku 1606 w Sandomierzu, wtedy zostały uchwalone artykuły sandomierskie o charkterze antyregalistycznym i republikańskim.
W latach 1606–1609 doszło do rokoszu Zebrzydowskiego, zwanego również sandomierskim, w którym katolicy, jak i protestanci, magnateria, jak i szlachta walczyli o zabranie monarsze prawa rozdawnictwa zwolnionych urzędów i zmuszenia go do wygnania jezuitów i cudzoziemców. Na potrzeby rokoszan wymyślony został także rokosz gliniański, który usprawiedliwiał ideę zbrojnego wystąpienia przeciw Zygmuntowi III Wazie.
Przywódcami buntu zostali: wojewoda krakowski Mikołaj Zebrzydowski, podczaszy litewski Janusz Radziwiłł, Jan Szczęsny Herburt i Stanisław Diabeł Stadnicki. Pragnęli zdetronizować Zygmunta III Wazę, ponadto wprowadzić obieralność urzędników ziemskich na sejmikach oraz zmusić posłów do ścisłego przestrzegania praw ustrojowych Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Według artykułów sandomierskich miały być wprowadzone także kwarty w Wielkim księstwie Litewskim.
Pierwsza faza ruchu rokoszowego zakończyła się ugodą zawartą między królem a rokoszanami pod Janowcem w październiku 1606 r. W następnym roku rokosz jednak odżył – dzięki Januszowi Radziwiłłowi i jego stronnikom.Doszło do zjazdów Małopolan w Proszowicach i Wielkopolan w Kole jak i do najbardziej znaczącego zjazdu w Jędrzejowie, który potwierdził większość artykułów sandomierskich jak i debatował nad potencjalnymi kandydatami na nowego króla Rzeczypospolitej. Wśród propozycji był m. in. Gabriel Batory - następca grodu Siedmiogrodzkiego i potomek Stefana Batorego.
Rokosz zakończył się zwycięstwem króla w bitwie pod Guzowem w 1607 roku, lecz wzmocnienie władzy królewskiej zostało udaremnione. Aby się przed nim ustrzec, sprecyzowano dawniejszy przepis o prawie do wypowiedzenia królowi posłuszeństwaKonkluzye Seymu (1607), Volumina Legum, t. 2, s. 452. Declaracya artykułu de non praestanda oboedientia (1609), tamże, 462n. oraz nakazano senatorom rezydentom zdawać sprawę sejmowi z urzędowania przy boku monarchyO mieszkaniu Senatorów z 1607 i 1609, tamże, s. 433n i 463.. Król zgodnie z wolą magnatów (niechętnych wzmocnieniu jego władzy) odstąpił od wymierzenia kar buntownikomAmnistya (1609). Tamże, str. 461n. Epilog rokoszu na sejmie warszawskim 1609 r. i zadowolił się wyłącznie przeprosinami Mikołaja Zebrzydowskiego. Rokoszanom amnestia została przyznana w 1609 roku na sejmie warszawskim trwającym od 11 stycznia do 26 lutego.
Według oceny historyka: Zamiast reformy, sejm przyniósł fatalne precedensy: kilka manifestów przeciw uchwałom, żadnych konstytucyi, nakoniec rokosz. W tym rokoszu wódz Zebrzydowski użył za hasło agitacyjne właśnie starą zasadę jednomyślności, zaatakowaną świeżo przez dwór. Malkontenci różnych wyznań i różnej wartości moralnej skupili się na tej platformie. Dwór jeszcze podczas sejmu stchórzył, dla uratowania podatków uznał urzędownie prawidło powszechnego przyzwolenia. Niewiele to pomogło. Polała się krew. Rokoszanie ulegli, ale ich wspólna idea, idea złotej wolności, wyszła bez szwanku, tryumfująca, nawet uświęcona nowemi ustawami. Dlaczego? Głównie podobno dlatego, że opozycya lepiej wiedziała, o co walczy; regalistom zabrakło wspólnej wiary konstytucyjnejWładysław Konopczyński, Liberum veto, Kraków 1918, s. 236..
Przypisy
Bibliografia
Akt Rokoszu oryginalny przeciw Zygmuntowi III Królowi. Data 24 Czerwca 1607 pod Jeziorną Henryk Schmitt, Rokosz Zebrzydowskiego, Lwów 1858 Pisma polityczne z czasów rokoszu Zebrzydowskiego: 1606-1608. T. 1, Poezja rokoszowa / wyd. Jan Czubek, Kraków 1916, T. 2, Proza, T. 3, Proza Tomasz Biber, Anna i Maciej Leszczyńscy: Tajemnice władców Polski, wyd. Publicat, Poznań 2006, s. 204–205 Henryk Wisner, Rokosz Zebrzydowskiego albo sandomierski : cezura czy epizod z dziejów walk politycznych początku XVII wieku Działania zbrojne na obszarze województwa sandomierskiego podczas rokoszu Mikołaja Zebrzydowskiego (1606–1607) Drugi etap rokoszu Zebrzydowskiego (X 1606 – VI 1608) w świetle wybranych druków ulotnych Rokosz Zebrzydowskiego Skutki rokoszu Zebrzydowskiego