thumb|skaluj=1.5|Plakat propagandowy z okresu rewolucji kulturalnej. Liu Shaoqi, Deng Xiaoping i Tao Zhu muszą wynieść się z Komitetu Centralnego Komunistycznej Partii Chin! Wielka Proletariacka Rewolucja Kulturalna (chin. upr. 无产阶级文化大革命, chin. trad. 無產階級文化大革命, pinyin wúchǎn jiējí wénhuà dà gémìng); często skracane do 文化大革命 (wénhuà dà gémìng, wielka rewolucja kulturalna) lub po prostu 文革 (wéngé, rewolucja kulturalna) – wielki ruch społeczno-polityczny w Chinach zainicjowany w 1966 roku przez Mao Zedonga, jako próba wyeliminowania jego politycznych rywali i wprowadzenia w życie własnych koncepcji ideologicznych (maoizmu). Chociaż oficjalnie została zakończona przez Mao w 1969 roku, faktycznie trwała do chwili aresztowania tzw. bandy czworga w 1976 roku.
Tło Narastający konflikt między Mao Zedongiem i Liu Shaoqi Zakończona klęską głodu kampania wielkiego skoku z lat 1958–1962 doprowadziła do odsunięcia Mao na boczny tor. Władza przeszła w ręce pragmatycznych, umiarkowanych polityków, skupionych wokół Przewodniczącego ChRL Liu Shaoqi, do których zaliczali się m.in. Deng Xiaoping i Chen Yun. Zapoczątkowali oni okres tzw. „regulacji gospodarki”, wyprowadzając kraj z będącej wynikiem wielkiego skoku ruiny gospodarczej. Zakończona sukcesem poskokowa polityka ekonomiczna doprowadziła do szybkiego rozwoju rolnictwa i przemysłu lekkiego, wzrosły eksport i podaż na rynku wewnętrznym. W planowanej na lata 1966–1970 trzeciej pięciolatce zakładano dalszy rozwój rolnictwa oraz rozbudowę przemysłu ciężkiego. Już na X Plenum Komitetu Centralnego Komunistycznej Partii Chin we wrześniu 1962 roku Mao uznał politykę gospodarczą Liu Shaoqi jako drogę do przywrócenia kapitalizmu.
Mao obawiał się całkowitego odsunięcia go od władzy i zaczął planować swój powrót na szczyt, połączony z rozprawą z politycznymi przeciwnikami. Instytucją, w której nadal miał poparcie, była dowodzona przez Lin Biao armia. Lin dbał o indoktrynację maoistowską w armii. Zniesione zostały wprowadzone uprzednio przez Peng Dehuaia wszelkie wzorowane na radzieckich rozwiązania, łącznie z rangami i mundurami, a żołnierzom zaszczepiano rewolucyjny zapał.
We wrześniu 1962 roku zainicjowany został Ruch kształcenia socjalistycznego, mający propagować maoistowskie rozwiązania gospodarcze. Jej sztandarowym przykładem miała być zmilitaryzowana brygada rolnicza Dazhai w prowincji Shanxi, osiągająca rzekomo rewelacyjne wyniki w uprawie ziemi. Dopiero później wyszło na jaw, że pieniądze, maszyny rolnicze, a nawet zboże otrzymywała od Lin Biao. Ruch kształcenia socjalistycznego propagował nowe wzorce, jak zmarłego młodo żołnierza Lei Fenga, oddanego ideom Przewodniczącego. W 1964 roku ukazały się Cytaty Przewodniczącego Mao (słynna Czerwona książeczka), wybór pism Mao, który miał stać się zbiorem naczelnych wytycznych dla narodu.
Preludium Jednym z elementów kampanii propagandowej Mao wśród chińskiego społeczeństwa była działalność jego żony Jiang Qing na polu kultury. Jiang dążyła do stworzenia nowej, rewolucyjnej kultury, m.in. próbując zreformować w duchu maoizmu tradycyjną operę pekińską. Silne poparcie Jiang Qing miała w Szanghaju, gdzie do władzy doszli młodzi radykałowie. W lutym 1966 roku Lin Biao zorganizował w tym mieście „forum literacko-artystyczne w siłach zbrojnych”, które de facto ugruntowało jej pozycję. Polityka kulturalna żony Mao spotkała się z ostrą krytyką burmistrza Pekinu, Peng Zhena.
Za preludium rewolucji kulturalnej uważany jest artykuł protegowanego Jiang Qing, Yao Wenyuana z 10 listopada 1965 roku. W tekście tym skrytykowana została sztuka Wu Hana, Dymisja Hai Rui. Napisana w 1961 roku sztuka odczytywana była jako zakamuflowana krytyka polityki Mao Zedonga. Artykuł w istocie był wymierzony w Peng Zhena, będącego zwierzchnikiem Wu Hana. Peng próbował uniemożliwić rozpowszechnienie artykułu, w krótkim czasie został on jednak przedrukowany w wielu gazetach oraz w dazibao.
Rewolucja kulturalna 1966: Masowe czystki thumb|Figury Buddy zniszczone podczas walki z „czterema starymi rzeczami” Za właściwy początek rewolucji kulturalnej uważane jest rozszerzone posiedzenie Biura Politycznego KC KPCh z 16 maja 1966 roku. Została na nim utworzona Grupa do spraw Rewolucji Kulturalnej, w skład której weszli najradykalniejsi działacze partyjni, m.in. Jiang Qing, Chen Boda, Kang Sheng, Yao Wenyuan i Zhang Chunqiao. Grupa ta, co istotne, nie podlegała sekretariatowi KPCh, podlegając de facto jedynie samemu Mao. Obwieszczono, że zadaniem Grupy jest walka z zakamuflowanymi antysocjalistycznymi działaczami burżuazyjnymi ukrytymi w strukturach partii. Chociaż do wymienienia wrogów z imienia jeszcze nie doszło, już 18 maja dokonana została pierwsza czystka. Peng Zhen został pozbawiony wszystkich stanowisk, a wraz z nim Yang Shangkun, Lu Dingyi oraz główny rywal Lin Biao w armii, Luo Ruiqing.
Wydarzenia na posiedzeniu Biura Politycznego szybko zyskały odzew na uczelniach. 25 maja na Uniwersytecie Pekińskim pojawiła się pierwsza gazetka dazibao z rewolucyjnymi sloganami. Największe znaczenie miała jednak gazetka wywieszona 29 maja na Uniwersytecie Tsinghua, której autorzy założyli czerwone opaski z napisem „Czerwona Gwardia”. Od tej pory studenci i młodzi robotnicy zaczęli organizować się w oddziały czerwonogwardzistów (hunwejbinów), ślepo oddanych Mao i głoszących potrzebę przejęcia władzy na uczelniach, w wojsku i partii. 1 czerwca oficjalna gazeta KPCh, Renmin Ribao, obwieściła, że dni „wrogów” są już policzone.
Przerażony Liu Shaoqi próbował zatrzymać wzbierający bunt, wysyłając w czerwcu i lipcu na uczelnie specjalne „grupy robocze”, które miały ostudzić rewolucyjne nastroje czerwonogwardzistów, jednak działania te nie przyniosły żadnych efektów. 5 sierpnia pojawiły się dazibao zawierające słynne wezwanie Mao do młodzieży „bombardujcie sztaby”, będące zachętą do usunięcia starych działaczy partyjnych. Pojawiły się także zdjęcia Mao przepływającego wpław rzekę Jangcy, mające pokazać, że wódz mimo swego wieku wciąż jest silny.
W dniach 1–12 sierpnia odbyło się, z udziałem czerwonogwardzistów i przy nieobecności połowy członków, nadzwyczajne plenum KC, które usunęło Liu Shaoqi ze stanowiska wiceprzewodniczącego partii, mianując na to miejsce Lin Biao. Plenum przyjęło także 16-punktową deklarację, stanowiącą program rewolucji kulturalnej. Zakładała ona m.in. powrót do tworzenia komun ludowych na wsi.
18 sierpnia miliony członków Czerwonej Gwardii z całego kraju zgromadziło się na placu Tian’anmen w Pekinie na wiecu zorganizowanym przez Przewodniczącego. Mao i Lin Biao ukazali się 11 milionom czerwonogwardzistów, spotykając się z aplauzem tłumu, który w pewnym momencie zaczął skandować na cześć Przewodniczącego wan sui (dziesięć tysięcy lat; okrzyku tego w przeszłości używano w odniesieniu do cesarzy). Lin Biao zachęcił czerwonogwardzistów do buntu i zwalczania „starych idei, kultury, zwyczajów i obyczajów”. Do końca listopada odbyło się jeszcze 7 takich spotkań, początkowo brali w nich udział także liczący na możliwość unormowania sytuacji Liu Shaoqi i Deng Xiaoping. Mao na żadnym z wieców ani razu nie przemówił do zgromadzonych.
Od spotkania czerwonogwardzistów z Mao 18 sierpnia kraj pogrążył się w rewolucyjnym chaosie. Czerwonogwardziści zaczynali od rozprowadzania propagandowych ulotek i broszur oraz list nazwisk rzekomych kontrrewolucjonistów, a także odgrywania zaimprowizowanych sztuk o propagandowej treści. Następnym krokiem były publiczne kampanie oszczercze wobec „kontrrewolucjonistów”, tortury i rabowanie ich domów. Czerwonogwardziści w ramach walki z „czterema starymi rzeczami” wdzierali się do domów i niszczyli wszystkie „burżuazyjne” sprzęty, takie jak drogie meble, książki, szachy, eleganckie ubrania, płyty gramofonowe. Zabroniono także śpiewania dzieciom kołysanek, puszczania latawców, urządzania wesel i pogrzebów, kobietom obcinano długie włosy. Bandy czerwonogwardzistów rabowały także muzea, niszczyły zabytki i dzieła sztuki. Chcąc zminimalizować straty premier Zhou Enlai wysłał wojsko do otoczenia i obrony ważniejszych obiektów takich jak Zakazane Miasto, jednak czerwonogwardziści zdołali zniszczyć m.in. mury miejskie Pekinu. Prześladowano intelektualistów, uczniów zachęcano do szykanowania i poniżania nauczycieli.
Na kilka lat całkowicie zamarła chińska kultura. Poza dziełami Stalina i Envera Hodży przestały ukazywać się zagraniczne książki. Pod auspicjami Jiang Qing rozpoczęto doszczętne niszczenie tradycyjnej opery chińskiej, próbując w jej miejsce wprowadzić nową „operę rewolucyjną”. W latach 1967–1972 nie nakręcono w Chinach żadnego filmu fabularnego.
Grupy hunwejbinów przemieszczały się po kraju w celu „wymiany doświadczeń”, wdzierały się do fabryk i urzędów. Często dochodziło do starć z broniącymi zakładów robotnikami. W niektórych przypadkach nawet poszczególne grupy Czerwonej Gwardii zwalczały siebie nawzajem jako „kontrrewolucjonistów”.
10 października Lin Biao publicznie skrytykował Liu i Denga jako kapitalistycznych sługusów. Liu złożył samokrytykę, a niedługo potem został schwytany przez czerwonogwardzistów i wywieziony w nieznane miejsce. Dopiero po latach okazało się, że zmarł w 1969 roku na podłodze więzienia w Kaifengu, pozbawiony pomocy medycznej. Również Peng Dehuai, pojmany przez hunwejbinów, został zmuszony do klęczenia przed 40 tysiącami żołnierzy na pekińskim stadionie. Represje i kampania poniżeń dotknęły także inne osoby, m.in. X Panczenlamę Lobsanga Czokji Gjalcena, żonę Liu Shaoqi Wang Guangmei (uznana za „burżuazyjną paniusię” musiała chodzić w worku i naszyjniku z piłeczek pingpongowych) czy Deng Xiaopinga. Ten ostatni był prowadzany ze związanymi rękami ulicami Pekinu i ostatecznie wywieziony na wieś w prowincji Jiangxi, gdzie pracował rąbiąc drewno; jego syn Deng Pufang został kaleką po tym jak czerwonogwardziści wyrzucili go przez okno.
Wraz z rewolucją kulturalną nastąpiło całkowite zamrożenie stosunków z zagranicą, które zapoczątkowało uwięzienie ministra spraw zagranicznych Chen Yi. Poza przedstawicielem w Kairze odwołano do kraju wszystkich chińskich ambasadorów. Przebywający w Pekinie zagraniczni dyplomaci stali się obiektem ataków, hunwejbini podpalili ambasadę brytyjską. Jedynym sojusznikiem ChRL pozostała Albania, wobec innych państw Pekin rozpoczął agresywne ataki słowne i rzucanie obelg (Mongolię uznano za „faszystowską”, Sri Lankę za „pajaca”, a Koreę Północną za „kontrrewolucyjną”). Agresywna postawa Pekinu zaowocowała m.in. wydaleniem chińskich dyplomatów i ekspertów z 13 afrykańskich krajów i konfliktem granicznym z ZSRR w 1969 roku.
1967: Walka o władzę polityczną Na początku 1967 roku armia otrzymała rozkaz „wspierania lewicy”, co nadało wydarzeniom w kraju charakteru nieomal wojny domowej.
W styczniu rozpoczął się proces przejmowania kontroli w strukturach samorządowych. Usuwano i poddawano represjom lokalnych polityków. Jako nowe organa władzy samorządowej tworzono komitety rewolucyjne składające się w większości z członków Czerwonej Gwardii i żołnierzy. W Szanghaju Chen Boda i Zhang Chunqiao po krwawej rozprawie ze starą administracją próbowali stworzyć tzw. Komunę Szanghajską opartą na wspólnocie dóbr i odwoływalności urzędników; eksperyment ten zakończył się fiaskiem i został potępiony przez samego Mao jako zbyt daleko idący.
W wielu miejscach dotychczasowe władze stawiły zbrojny opór, w Syczuanie i Kuangsi w walce o władzę użyto nawet czołgów. W celu zdobycia broni czerwonogwardziści napadali na pociągi z pomocą dla walczącego Wietnamu. W Pekinie oblężono siedzibę premiera Zhou Enlaia, który na terenie rządowego kompleksu Zhongnanhai ukrywał prześladowanych przez Czerwoną Gwardię. 3 miliony działaczy partyjnych zesłano do reedukacji w specjalnie utworzonych „szkołach 7 Maja”.