Wittenberga

Wittenberga () – miasto powiatowe we wschodnich Niemczech, leżące nad Łabą w kraju związkowym Saksonia-Anhalt, siedziba powiatu Wittenberga. Centrum reformacji, znane z działalności Marcina Lutra, stąd jego oficjalna nazwa Lutherstadt Wittenberg (Miasto Lutra Wittenberga).

Zabytki związane z pobytem Marcina Lutra w Wittenberdze (dom Lutra, dom Melanchtona, kościół miejski (Stadtkirche) i kościół zamkowy (Schlosskirche)) oraz domy Lutra w Eisleben (dom narodzin przy Lutherstraße i dom śmierci przy Andreaskirchplatz) zostały wpisane w 1996 na listę światowego dziedzictwa UNESCO.

Geografia Położenie Wittenberga leży we wschodniej części kraju związkowego Saksonia-Anhalt na północnym brzegu Łaby, ok. 70 km na północny wschód od Lipska. Miasto usytuowane jest pomiędzy Dessau-Roßlau na zachodzie, Fläming na północy, parkiem krajobrazowym Dübener Heide na południu a powiatem Elbe-Elster na wschodzie.

Klimat thumb|left|200px|Klimat Wittenbergi Średnia roczna temperatura powietrza w Wittenberdze wynosi 8,7 °C. Całkowita roczna suma opadów to ok. 563 mm. Najcieplejszymi miesiącami są czerwiec, lipiec i sierpień (średnie temp. 16,6 °C/18,0 °C/17,6 °C), a najchłodniejszymi grudzień, styczeń i luty (średnia temp. 0,8 °C /-0,8 °C/0,2 °C). Najobfitsze opady występują w maju (62 mm), czerwcu (52 mm) i sierpniu (62 mm) a najmniejsze w lutym (34 mm) i październiku (39 mm).

Podział administracyjny W granicach Wittenbergi wyróżnia się następujące dzielnice: Stare Miasto (Altstadt) złożone z Elstervorstadt, Schlossvorstadt, Friedrichstadt i Rothemark, Teuchel (przyłączone w 1938), Labetz (1938), Kleinwittenberg (1945), Wiesigk (1950), Piesteritz (1950), Trajuhn (1950), Apollensdorf (1974), Reinsdorf (1993) wraz z Dobien (1937) i Braunsdorf (1950), Pratau (1993) wraz z Wachsdorf (1929), Seegrehna (1993), Nudersdorf (2005), Schmilkendorf (2005), Griebo (2008), Abtsdorf, Mochau, Boßdorf (2010) Kropstädt (2010) i Straach (2010).

Historia mały|Marchia Wschodnia z Gau Nizizi, ok. 1000 Wyniki prac archeologicznych sugerują, że tereny, na których położona jest Wittenberga, były zamieszkane już przed ok. 10 000 lat. Dokument datowany na 12 kwietnia 965Dokument okazał się fałszerstwem z ok. 1000. określał okolice dzisiejszej Wittenbergi jako słowiańskia prowincja NiziziTakże jako Niccici. – część Marchii Wschodniej, rozciągającej się wzdłuż Łaby od ujścia Czarnej Elstery na wschodzie do ujścia Muldy na zachodzie.

Pierwsze udokumentowane przekazy odnoszące się do terenów dzisiejszej Wittenbergi, wzmiankujące części miasta Pratau (Brothow) i Seegrehnę (osada Grodisti), pochodzą z przełomu X–XI wieku.

Pierwsza wzmianka nazwy Wittenberga pochodzi najprawdopodobniej z 1174, kiedy to wspomniana została osoba grafa Thiedricha von Wittburc, najprawdopodobniej pana burgwardu Wittenburg. Burgward Wittenburg wymieniony jest w dokumencie biskupa Balderana von Brandenburg, sporządzonym w 1187 dla klasztoru norbertanów w Leitzkau. W tym samym piśmie wspomniany jest również kościół wzniesiony w miejscu, gdzie obecnie stoi kościół miejski (Stadtkirche).

XI–XV wiek mały|Dokument potwierdzający nadanie Wittenberdze praw miejskich 23 lipca 1293 Rozwój miasta związany był z działalnością polityczną władców askańskich.

W XII wieku tereny wokół Wittenbergi zostały podbite przez założyciela dynastii askańskiej Albrechta Niedźwiedzia, który sprowadził tu flamandzkich kolonistów znad dolnego Renu. Koloniści osiedlili się m.in. w sąsiedztwie burgwardu, nadając mu nazwę Wittenborg (pol. Biała Góra).

Najmłodszy syn Albrechta, Bernard III otrzymał księstwo Saksonii w 1180. Po jego śmierci w 1212 władzę w księstwie przejął jego syn Albrecht I. Według świadectwa z 11 września 1227 żona Albrechta założyła w Wittenberdze klasztor franciszkanów. Po śmierci Albrechta I państwo zostało podzielone na dwie części: Saksonia-Wittenberga (niem. Saschsen-Wittenberg) ze stolicą w Wittenberdze, którą przejął Albrecht II oraz Saksonię-Lauenburg (niem. Sachsen-Lauenburg) ze stolicą w Lauenburg/Elbe, którą objął Rudolf I. mały|200px|Najstarszy herb miasta Wkrótce doszło do konfliktów pomiędzy braćmi. By zapewnić sobie przychylność społeczności Wittenbergi, Albrecht II nadał osadzie prawa miejskie (23 lipca 1293). Prężny rozwój miasto zawdzięczało swojemu położeniu przy skrzyżowaniu szlaków handlowych z zachodu na wschód (z Magdeburga i Zerbst/Anhalt do Dolnych Łużyc i Miśni) oraz z północy na południe (z Kolonii do Lipska).

Mieszczaństwo korzystające z wielu serwitutów zyskiwało coraz silniejszą pozycję. W 1317 powołano radę miejską. W 1332 miasto zyskało częściowe prawa sądownicze, dzięki czemu mogło nadać ramy prawne rozwijającemu się rzemiosłu. W 1354 Wittenberga otrzymała przywilej targowy. Wkrótce opasano miastem murem obronnym, który powstrzymał atak husytów w 1429.

Chociaż wpływy Askańczyków w mieście malały, to ich pozycja na politycznej arenie Świętego Cesarstwa się umacniała. W 1356 Rudolf I wywalczył dla książąt saskich prawo elektoralne, co również przyczyniło się do wzmocnienia pozycji Wittenbergi.

W 1422 umarł Albrecht III – ostatni z rodu Askańczyków, a Księstwo Saksonii-Wittenbergi przeszło we władanie margrabiego Miśni i Turyngii, Fryderyka I Kłótnika z dynastii Wettynów. Wskutek tego ośrodek władzy przesunął się z Wittenbergi do Miśni. Miasto zachowało wprawdzie swoje przywileje, a nawet otrzymało dodatkowe prawa sądownicze w 1444 z rąk Fryderyka II Łagodnego, jego znaczenie polityczne zaczęło maleć.

Po śmierci Fryderyka II wskutek tzw. podziału lipskiego (niem. Leipziger Teilung) z 1485 Saksonia ponownie została podzielona między synów władcy. Ernest, starszy syn, otrzymał północną Miśnię, południową Turyngię oraz Wittenbergę. Albrecht, młodszy, otrzymał północną Turyngię i południową Miśnię. Dodatkowo Ernest odziedziczył tytuł elektora. W 1486 do władzy doszedł Fryderyk III Mądry. Dla Wittenbergi nastał okres rozkwitu. W 1487 wybudowano nowy most na Łabie, a w 1490 rozpoczęto budowę nowej rezydencji książęcej, kościoła Wszystkich Świętych (Allerheiligen) oraz umocnień obronnych.

Reformacja Na początku XVI wieku Wittenberga liczyła ok. 2000 mieszkańców. W 1502 Fryderyk III założył w mieście uniwersytet, który przyczynił się do duchowego i gospodarczego rozkwitu miasta, przyciągając duchownych, uczonych i artystów. W 1503 wzniesiono pierwszy budynek uczelni, nazwany na cześć fundatora Fridericianum. W 1504 wybudowano tzw. Czarny Klasztor (niem. Schwarzer Kloster), siedzibę eremitów zakonu augustianów. mały|upright|Portret Marcina Lutra autorstwa Lucasa Cranacha Starszego W 1508 do miasta przybył z zamiarem kontynuacji studiów teologicznych mnich augustiański, Marcin Luter, późniejszy inicjator i teoretyk reformacji. W 1510 Luter udał się do Rzymu, by się odwołać do papieża Juliusza II od nakazu podniesienia ogólnego poziomu obserwancji. W Rzymie był świadkiem bezceremonialnego zachowania księży i komercjalizacji posługi duchowej.

W 1512 Luter otrzymał stopień doktora teologii na uniwersytecie wittenberskim, gdzie prowadził wykłady na temat psalmów, listów do Rzymian i Galatów. W swoim nauczaniu trzymał się interpretacji Biblii w duchu ockhamistów, neoplatonizmu, mistycyzmu i devotio moderna. mały|Drzwi, na których Marcin Luter miał przybić 95 tez Studiując Biblię, Luter zaczął inaczej postrzegać kwestie prawości oraz rolę penitenta w kościele. Uważał, że rozgrzeszenie jest wyłącznie domeną boską. Zaczął nauczać, że zbawienie i odkupienie grzechów następuje w drodze łaski boskiej i jest osiągalne wyłącznie przez wiarę w Jezusa jako zbawiciela. Stąd też jego sprzeciw wobec handlu odpustami, ustanowionymi w 1516 przez papieża Leona X. Dzięki sprzedaży odpustów kościół finansował budowę nowej bazyliki św. Piotra w Rzymie oraz spłatę długów w banku Fuggera. Handel odpustami opierał się na założeniu, że Chrystus i święci podczas swego życia na ziemi zrobili więcej dobrych uczynków niż potrzebne im było do zbawienia. Ów nadmiar mógł zatem posłużyć innym grzesznikom do uzyskania życia wiecznego, a papież miał władzę udzielania uczynków łaski ze skarbca świętych. Luter uważał, że uzyskane w ten sposób odpuszczenie kar za grzechy dalekie było od uczucia prawdziwej pokuty i żalu, a miejsce wiary zajmowała opłata pieniężna.

Swoją opinię na temat odpustów Luter wyraził w wydanej 4 września 1517 publikacji Disputatio contra scholasticam theologiam, która nie znalazła większego odzewu ani wśród teologów, ani wśród hierarchii kościelnej. 31 października 1517 Luter upublicznił swoje przemyślenia, przybijając do drzwi kościoła zamkowego 95 tezAkt historycznie nie niepotwierdzony. i wzywając do publicznej debaty religijnej. Dzięki coraz lepiej rozwiniętej sztuce drukarskiej w dwa tygodnie tezy były znane w całych Niemczech, a w ciągu miesiąca obiegły całą Europę.

W 1518 Fryderyk III ufundował uniwersytetowi katedrę języka greckiego, którą początkowo miał objąć znany lingwista Johannes Reuchlin. Po odmowie Reuchlina motywowanej zaawansowanym wiekiem, stanowisko przyznano jego protegowanemu, Filipowi Melanchtonowi. W swoim pierwszym wystąpieniu Melanchton nawoływał do reformy uniwersytetu, upatrując źródła nowej myśli i inspiracji w lekturze oryginalnych tekstów antycznych. Natychmiast zdobył sympatię Lutra, z którym rozpoczął ścisłą współpracę. W 1521 opublikował pierwsze systematyczne ujęcie teologii reformacji Loci communes rerum theologicarum.

Luter został wezwany przez papieża do przyznania się do błędów i odwołania swoich tez. Ten jednak wystąpił jeszcze bardziej stanowczo za reformą kościoła, zaprzeczając twierdzeniu, że prymat papieża jest uzasadniony w Piśmie Świętym i podważając nieomylność soborów. mały|Panorama Wittenbergi, ok. 1536 Niezgodne z nauką kościoła dzieła Lutra miały być spalone, a ich autor został wezwany do pojednania z papieżem pod groźbą ekskomuniki. W odpowiedzi Luter ogłosił kolejne trzy pisma: O naprawie stanu chrześcijańskiego, O niewoli babilońskiej Kościoła oraz O wolności chrześcijanina, w których to ostro przeciwstawiał się papieskiej supremacji, krytykując wszelkie praktyki kościoła nie znajdujące potwierdzenia w Biblii. Wreszcie 10 grudnia 1520 w obecności licznie zgromadzonych studentów, profesorów i ludu spalił na przedmieściach Wittenbergi papieskie księgi prawnicze wraz z bullą. Czynem tym ostatecznie zerwał z kościołem. 3 stycznia 1521 papież Leon X nałożył na Lutra ekskomunikę. Książę Fryderyk III Mądry, mimo że sam pozostawał przy kościele, chronił Lutra przed atakami przeciwników. Podczas sejmu Rzeszy w Wormacji (1521) wyjednał dla niego u cesarza Karola V nietykalność osobistą, a w latach 1521–1522 ukrywał go na zamku w Wartburgu.

Wittenberga stała się „Rzymem protestantyzmu” i głównym ośrodkiem myśli reformatorskiej. Wkrótce ruch reformacyjny upowszechnił się w Europie, przyczyniając się do wybuchu konfliktów na tle religijnym, których kulminacją były I i II wojna szmalkaldzka. Po bitwie pod Mühlbergiem (1547) cesarz Karol V Habsburg tryumfalnie wjechał do miasta, odbierając tytuł elektora Janowi Fryderykowi Wspaniałomyślnemu. Wittenberga oraz prawo elektoralne zostały przekazane książętom z linii Alberta. Linia Ernesta pozostała w Turyngii, ale z czasem rozbiła się na wiele małych księstw.

XVII–XVIII wiek mały|Uniwersytet Wittenberski, XVII w. Okres wojny trzydziestoletniej Wittenberga przetrwała bez większych strat, głównie dzięki wzmocnionym umocnieniom obronnym (1626). Jednak wiele sąsiednich miejscowości zostało spalonych, a okoliczna ludność szukała schronienia za murami miasta. Głód oraz epidemia dżumy zdziesiątkowały populację Wittenbergi. Pomimo tego w 1637 miasto obroniło się przez atakiem wojsk szwedzkich pod dowództwem Johana Banéra, które spaliły drewniany most na Łabie, wybudowany przez Fryderyka Mądrego.

W latach 1697–1763 pod panowaniem królów Polski Augusta II Mocnego i Augusta III Sasa. mały|Wittenberga pod ostrzałem w 1760