Poznańska Brygada Obrony Narodowej

Poznańska Brygada Obrony Narodowej – brygada Obrony Narodowej Wojska Polskiego II Rzeczypospolitej.

Formowanie i zmiany organizacyjne Poznańska Brygada Obrony Narodowej została sformowana na podstawie rozkazu L.dz. 1601/Tjn.ON.I Departamentu Piechoty Ministerstwa Spraw Wojskowych z dnia 2 maja 1939 roku na terenie Okręgu Korpusu Nr VII, w terminie do 31 maja 1939 roku.

Dowództwo brygady zostało lokowane w garnizonie Poznań. Pod względem mobilizacji materiałowej było przydzielone do 58 pułku piechoty. Organizatorem i pierwszym dowódcą brygady został kierownik 7 Okręgowego Urzędu Wychowania Fizycznego i Przysposobienia Wojskowego, ppłk piech. Kazimierz II Sokołowski. Pod koniec lipca 1939 roku na stanowisko dowódcy brygady został wyznaczony płk piech. Stanisław Siuda.

W skład brygady weszło osiem batalionów ON typu IV: Kościański batalion ON, Leszczyński batalion ON, Obornicki batalion ON, Opalenicki batalion ON, I Poznański batalion ON, II Poznański batalion ON, Rawicki batalion ON, Szamotulski batalion ON

W lipcu 1939 roku dowódca Armii „Poznań”, generał dywizji Tadeusz Kutrzeba podporządkował, pod względem taktycznym, dowódcom wielkich jednostek piechoty i kawalerii wszystkie brygady i bataliony ON znajdujące się w pasie działania armii, a mianowicie: dowódcy 26 Dywizji Piechoty - bataliony: Kcyński, Wągrowiecki i Żniński ze składu Chełmińskiej Brygady ON; dowódcy 14 Dywizji Piechoty - Dowództwo Poznańskiej Brygady ON oraz podległe mu bataliony: Obornicki, Opalenicki, I Poznański, II Poznański i Szamotulski; dowódcy Wielkopolskiej Brygady Kawalerii – bataliony: Kościański, Leszczyński i Rawicki ze składu Poznańskiej Brygady ON oraz Koźmiński batalion ON ze składu Kaliskiej Brygady ON; dowódcy 25 Dywizji Piechoty – dowództwo Kaliskiej Brygady ON z podległymi batalionami: Krotoszyńskim i OstrowskimPozostałe dwa bataliony wchodzące w skład Kaliskiej Brygady ON: Kępiński i Ostrzeszowski znalazły się w pasie działania Armii "Łódź" i zostały podporządkowane, pod względem taktycznym, dowódcy 10 Dywizji Piechoty..

Poznańska Brygada ON w kampanii wrześniowej 1 września 1939 na odcinku 14 DP przydzielone jej bataliony ON nie prowadziły walk, doszło jedynie do potyczek prowadzonych przez elementy ubezpieczenia batalionów: potyczki patroli, potyczki czat i placówek wysuniętych ku granicy. 2 września stanowisko dowodzenia Poznańskiej Brygady ON w Palędzie zostało zniszczone w wyniku nalotu lotnictwa niemieckiego, zostało przeniesione w rejon zapasowy w lesie Dąbrówka. 3 września odeszła ze swojego pasa obrony 14 DP, zastąpiła ją Podolska Brygada Kawalerii, bataliony ON pozostały na swoich stanowiskach obronnych zmieniając podporządkowanie.

Od 1 września bataliony ON przydzielone do Wielkopolskiej Brygady Kawalerii prowadziły działania obronne w związku z natarciem niemieckich oddziałów oraz walki z objawami otwartej dywersji wśród obywateli polskich narodowości niemieckiej i niemieckich grup przenikających przez granicę. 3 września 1939 roku dowódca Armii „Poznań” rozkazał dowódcy Wielkopolskiej BK odesłać Kościański, Leszczyński i Rawicki batalion ON w rejon Miłosławia, do swojej dyspozycji. 3 września gen. Roman Abraham wycofał podporządkowane mu bataliony ON: Kościański, Leszczyński, Rawicki i Koźmiński na linię rzeki Warty. Następnie 5 września do miejscowości Rudzica.

4 września gen. dyw. Tadeusz Kutrzeba dowódca Armii „Poznań” rozkazał wydzielić z Podolskiej Brygady Kawalerii bataliony ON i odesłać je w lesisty rejon Kobylnica-Koziegłowy, a z Wielkopolskiej Brygady Kawalerii w rejon Mirosławia. W skład Grupy Operacyjnej „Koło” wchodziły dwa bataliony będące dotychczas podporządkowane 25 Dywizji Piechoty. Na bazie dowództwa Poznańskiej Brygady ON zostało rozkazem dowódcy Armii „Poznań” z dnia 4 września zorganizowane Zgrupowanie Obrony Narodowej płk. Stanisława Siudy. Zgrupowanie miało stanowić straż tylną armii wycofującej się w kierunku południowo wschodnim. Celem sprawnego dowodzenia podległymi batalionami 6 września dokonano podziału Zgrupowania ON płk. Siudy, początkowo na zgrupowania później nazywane pułkami.

6 września wieczorem Brygada zaczęła odwrót znad Jeziora Powidzkiego na linię Gopło – Skulsk – Ślesin. Nad Kanał Morzysławski skierowano Zgrupowanie ON „Rudzica” ppłk. Junkera, a na przedmoście Koło – Zgrupowanie ON „Koło” ppłk. Sabatowskiego. Nakazane rejony osiągnięto w większości dzień później (z wyjątkiem jednego batalionu Zgrupowania „Rudzica” oraz 2 batalionów maszerujących z Konina na Koło). 8 września Brygada weszła w skład Armii „Pomorze” gen. Bortnowskiego.

9 września płk Stanisław Siuda wydał rozkaz reorganizujący Zgrupowanie. Zamiast zgrupowań powołano pułki:

1 pułk ON „Poznań” pod dowództwem ppłk. Bernarda Śliwińskiego, składający się z batalionów ON „Oborniki”, „Szamotuły”, „Opalenica”, „Poznań I”, „Poznań II” i kompanii Straży Granicznej. 2 pułk ON pod dowództwem ppłk. dypl. Franciszka Junkera, składał się z batalionów ON „Kościan”, „Koźmin”. 3 pułk ON pod dowództwem ppłk. dypl. Kazimierza Sabatowskiego, składał się z batalionów ON „Leszno”, „Rawicz”, „Krotoszyn“, „Ostrów”. Od 10 września podporządkowano dowódcy Zgrupowania ON, Zgrupowanie Straży Granicznej pod dowództwem ppłk. Tadeusza Świderskiego, liczące dwie kompanie Straży Granicznej (SG). Od 12 września podporządkowano dowódcy Zgrupowania ON wyłączone z 26 DP bataliony i dywizjon artylerii. Z oddziałów tych płk. Siuda zorganizował pułk ON pod dowództwem mjr Mariana Kwiatkowskiego, który składał się z batalionów ON Wągrowiecki i Żniński oraz 6 batalion strzelców, 83 batalion piechoty, 67 dywizjon artylerii lekkiej (bez 3 baterii), kompanii strzelców 6 batalionu km i br. tow..

Tak podzielone Zgrupowanie ON zajęło stanowiska obronne, osłaniając od strony zachodniej główne siły obu armii nad Bzurą. Przydzielono zadania poszczególnym oddziałom zgrupowania następująco:

1 pułk ON „Poznań” od 9 września organizował obronę na odcinku Mchów-Mostków-Babiaka. Od zachodu pułk ubezpieczał się placówkami w rejonie Sompolna. 2 pułk ON bronił odcinka w rejonie szosy Koło-Mostki, współdziałał z 1 pułkiem ON „Poznań”. dowództwo pułku w Osieku Małym. 3 pułk ON rozwinięty w umocnieniach, bronił Przedmościa Koło, dowództwo mieściło się na Przedmościu Koło w Nagórnej.

W następnych dniach zgodnie z rozkazami pułki od 11-12 września zmieniły rejony obrony wycofując się w kierunku południowo-wschodnim. Pułki ppłk. dypl. Junkera (2 pułk ON) i ppłk. Śliwińskiego (1 pułk ON) cofnęły się na linię od Izbicy po Konstantynów (nad Wartą). Pułk (3 pułk ON) ppłk. dypl. Sabatowskiego z rejonu Koła na wschodnim brzegu Warty. batalion Straży Granicznej przesłonił linię Neru w rejonie Dąbia. Pułk mjr. Kwiatkowskiego stanowił w tym czasie odwód brygady w rejonie Kłodawy. Dowództwo pułku stacjonowało w kolonii Cząstków.

Dowództwo Zgrupowania ON ulokowano w dworze kolonii Bierzwienna Długa 4 kilometry od Kłodawy. Szpital polowy utworzono w szkole powszechnej w Kłodawie. Punkt amunicyjny (w większości do broni produkcji francuskiej) w Aleksandrowie.

11 września wypad z 3 pułku ppłk. Sabatowskiego zniszczył w Turku kolumnę zaopatrzeniową Niemców, ściągając część zdobyczy do Koła. 12 września Brygada nie miała styczności z wrogiem, a o zmierzchu wyruszyła na nową linię osłony Chodecz – Przedecz – Kłodawa – Dąbie, skierowując batalion ON „Oborniki” do odwodu GO gen. Tokarzewskiego.

Bataliony i pułki zgrupowania nie wzięły udziału w bezpośrednich działaniach zaczepnych obu armii, lecz wykonywały równie ważne działania osłonowe. Były narażone na ataki lotnictwa niemieckiego i działania niemieckich grup dywersyjnych. Od 12 września Zgrupowanie ON płk. Siudy weszło w skład Grupy Operacyjnej gen. bryg. Michała Tokarzewskiego-Karaszewicza. Zgodnie z rozkazem dowódcy grupy Zgrupowanie ON płk. Siudy przeszło na kolejną rubież osłony: Chodecz-Kłodawa-Grabów oraz zabezpieczenia przyczółka na południowym brzegu Bzury w rejonie Łęczycy. Dodatkowo postawiono zgrupowaniu zadanie wykonania wypadów na Uniejow. Dowództwo zgrupowania zajęło gajówkę Bowyczyny w odległości 10 kilometrów od Krośniewic. Dowódca Zgrupowania ON płk Stanisław Siuda rozdzielił zadania na podległe mu jednostki. Dowódca 1 pułku ON ppłk Bernard Śliwiński siłami swojego pułku, z wyłączeniem batalionu ON „Oborniki” otrzymał zadanie obrony i zamknięcia dróg prowadzących do Kłodawy. Zorganizowania rozpoznania w kierunku Piotrkowa Kujawskiego, Ślesina, Konina. Obrony pododcinka od Zbójna, poprzez las Jakubowo, jezioro Długie, jezioro Głuszyńskie, do Janówek, kolonia Czołowo, Ochle, Warta.

Dowódca 2 pułku ON ppłk dypl. Franciszek Junker siłami swojego pułku wzmocnionemu batalionem ON „Wągrowiec” na przedmościu Dąbie miał zamknąć drogi w kierunku Kłodawy i Krośniewic na linii rzek: Rgilówka i Ner. Bronić miał pododcinka od lewej od styku z 1 pułkiem ON po bieg rzeki Ner.

Północne skrzydło zgrupowania osłaniał pułk mjr Mariana Kwiatkowskiego na linii kolejki wąskotorowej Rybno. Rejon obrony pułku obejmował: północny skraj Przedacza-las Rogoźno-szosę Chrustowo-Chodecz. Na pułk nałożono prowadzenie rozpoznania w kierunku północnym, będąc w styczności z nieprzyjacielem.

Odwód Zgrupowania ON stanowił 3 pułk ON ppłk dypl. Kazimierza Sabatowskiego, Zgrupowanie Straży Granicznej ppłk. Tadeusza Świderskiego i batalion ON „Oborniki”. 3 pułk ON stacjonował na wschód od Kłodawy w rejonie majątku Dzierżbice, las na zachód od Bowczyny. Zgrupowanie SG w kolonii Cząstków, batalion ON „Oborniki” w Kłodawie.

13 września przedmoście w Łęczycy obsadził kombinowany batalion kpt. B. Koteckiego z 1 pułku ON „Poznań”. Batalion składał się z dwóch kompanii SG i kompanii strzeleckiej, wspartych przez 11 dywizjon artylerii konnej i 11 pociąg pancerny „Danuta”. Oddziały te podlegały dowódcy Grupy Operacyjnej gen. bryg. Stanisławowi Grzmot-Skotnickiemu. Batalion kpt. Koteckiego stoczył sześciogodzinny bój o Łęczycę z oddziałami niemieckiej 221 Dywizji Piechoty. W jej wyniku po złamaniu oporu, batalion kpt. Koteckiego został zmuszony do wycofania się z Łęczycy. Powrócił do składu Zgrupowania ON. Wieczorem 13 września Zgrupowanie ON wymaszerowało trzema kolumnami na Ostrowy, Krośniewice i Grabów. Zajęto nowe pozycje obronne na linii Długołęka-Głogowiec-zachodni skraj Kutna. Po przegrupowaniu na północnym skrzydle w rejonie Długołęki organizował obronę 3 pułk ON. Rejon stacji kolejowej Strzelce obsadził 1 pułk ON wsparty batalionem „Oborniki”. W Kutnie i lasach Głogowa bronił się 2 pułk ON. Pułk mjr. Kwiatkowskiego wraz z batalionem „Wągrowiec” zajął obronę w lesie na północny zachód od folwarku Muchnice. Odwodami były pułk mjr. Kwiatkowskiego i zgrupowanie SG ppłk. Świderskiego. Dowództwo zgrupowania stanęło w folwarku Muchnice.