Konkatedra Najświętszej Marii Panny, św. Jana Chrzciciela i św. Faustyna biskupa w Kamieniu Pomorskim – zabytkowy kościół parafii rzymskokatolickiej św. Ottona w Kamieniu Pomorskim, historyczna katedra biskupstwa kamieńskiego, od roku 1972 konkatedra diecezji, a następnie archidiecezji szczecińsko-kamieńskiej, pomnik historii, najstarszy obiekt sakralny na Pomorzu Zachodnim z najstarszą znaną więźbą dachową z terenu Polski.

Od 1964 r. organiści z całego świata koncertują na organach kamieńskich w ramach Festiwalu Muzyki Organowej i Kameralnej, organizowanego przez Towarzystwo Muzyczne im. H. Wieniawskiego. Historia Budowa

Po misji chrystianizacyjnej św. Ottona z Bambergu w 1124 roku na podgrodziu Kamienia Pomorskiego powstał drewniany kościół św. Jana Chrzciciela. W roku 1176 książę pomorski Kazimierz I w jego miejscu ufundował katedrę. Budowa nowej świątyni związana była z przeniesieniem siedziby biskupów pomorskich z pobliskiego Wolina. Kamień miał być ludniejszy i bezpieczniejszy. Decyzja ta została zatwierdzona przez papieża Klemensa III w roku 1188. Dla nowej świątyni wydzielono teren na wschód od grodu i miasta, gdyż mogły tam znajdować się majątki książęce. Budowę katedry, początkowo z granitowej kostki, a następnie z cegły, rozpoczęto prawdopodobnie w latach 1172–1176, a najpóźniej w 1188 roku. Pierwotnie świątynia była wzniesiona w stylu romańskim na planie krzyża łacińskiego w układzie bazylikowym jako trójnawowa bazylika z transeptem, chórem oraz półkolistą apsydą w systemie wiązanym.

Budowę można podzielić na dwa etapy. Pierwszy trwał od 1175 roku do rządów biskupa Hermana von Gleichena (1251–1289), a drugi zakończył się w 1370 roku.

W pierwszym etapie wzniesiono chór kapłański i transept. W latach 1180–1210 wzniesiono część prezbiterium. Około 1200 roku do korpusu dobudowano zakrystię oraz w latach 1230-1250 kruchtę południową. Zwraca uwagę portal północny, będący najstarszym (XII w.) oraz portal południowy, uznawany za najpiękniejszy (lata 1230-1250). Około 1250 roku zbudowano portal w transepcie południowym tworząc kruchtę. Znajdują się tam cenne romańskie rzeźby z terakoty z połowy XII wieku z rzeźbionymi archiwoltami i tympanonem przedstawiające adorację Baranka, oraz romańska polichromia na sklepieniu chóru i apsydy. W tych dwóch budowlach widać stopniowe przejście z formy romańskiej do wczesnogotyckiej.

Drugi etap budowy, zapoczątkowany po objęciu rządów przez biskupa Hermana, przyniósł znaczące zmiany w pierwotnym projekcie. Do wschodniej części (prezbiterium z apsydą i transeptem) dobudowano na przełomie XII i XIII wieku wiele pomieszczeń. Przy południowej ścianie prezbiterium rozpoczęto budowę kwadratowego kapitularza, a w oparciu o północne ramię transeptu zaczęto wznosić południowy krużganek wirydarza. dobudowano też zakrystię (północna strona chóru), paradyż osłaniający późnoromański portal główny (przy ścianie południowej transeptu). Zwraca uwagę portal północny, będący najstarszym (XII w.) oraz portal południowy, uznawany za najpiękniejszy (lata 1230-1250). Budowa była dwukrotnie przerwana przez najazdy wojsk brandenburskich w 1273 i 1308 roku. W czasie najazdu Brandenburczyków na Kamień w 1308 roku wojska brandenburskie spaliły częściowo istniejący wschodni fragment budowli. Po wznowieniu prac po roku 1308 katedra została odbudowana i prawdopodobnie rozbudowana za czasów biskupa Fryderyka von Eickstedta. Na romańskim planie i fundamentach bazyliki rozpoczęto budowę w XIV i XV wieku nawy głównej oraz dwóch naw bocznych w stylu gotyckim. Na dawnych fundamentach utworzono wirydarz (od północy korpusu), oraz korpus nawowy. Po 1310 roku wzniesiono krużganki po północnej stronie, a w latach 1325–1350 nad skrzydłem wschodnim katedry dobudowano pomieszczenie gotyckie, w którym w późniejszych czasach mieścił się katedralny skarbiec. Aby zachować spójność nowego wnętrza z romańskimi chórem i transeptem, zastosowano łuk tarczowy oraz wsparcie sklepienia krzyżowo-żebrowego na dwunastu filarach, symbolizujących dwunastu Apostołów. Wprowadzono system wiązany, co oznacza, że co drugi filar różnił się wielkością. Nawy boczne różnią się między sobą: południowa jest szersza i ma sklepienie gwiaździste, natomiast północna jest węższa i posiada sklepienie krzyżowo-żebrowe. Na przedłużeniu osi nawy głównej wzniesiono gotycką wieżę o kwadratowej podstawie, mierzącą 58 metrów długości, która nie miała bezpośredniego wejścia do katedry, co jest charakterystyczną cechą katedr, i wchodziło się przez portale w transepcie oraz portal w nawie południowej. W międzyczasie powiększono kapitularz i zbudowano ceglane lektorium, wspierające się na ośmiu filarach, które podzieliło wnętrze katedry na dwie części: prezbiterium i korpus nawowy. Około 1382 roku świątynia została wyposażona w pierwsze organy. W XV wieku południowa strona korpusu nawowego została ozdobiona koronkową attyką ceglaną. W lektorium, zarówno na piętrze, jak i na dole, znajdowały się ołtarze. Po zakończeniu budowy przystąpiono do dekorowania katedry. Na początku XIV wieku powstały malowidła na sklepieniu prezbiterium oraz w konsze absydy. W 1410 roku powstała ceglana attyka, a w 1419 roku zbudowano przylegającą do nawy południowej kaplicę Lepelów. We wnętrzu katedry ustawiono ołtarze, stalle kanonickie, granitową chrzcielnicę i wielki krucyfiks mistyczny. Kościół ukończono pod koniec XV wieku.

Zbudowano wówczas przylegający do prezbiterium od strony południowej kapitularz oraz wyposażono katedrę w nowe organy fundacji biskupa Benedykta Wallensteina. Około 1480 roku w prezbiterium ustawiono ołtarz główny. W czasie reformacji po śmierci ostatniego biskupa katolickiego Erazma Manteuffela w 1544 roku. świątynia przeszłą w ręce protestantów. W okresie od 1544 do 1810 roku świątynia była siedzibą luterańskiej kapituły, a później stała się kościołem unijno-ewangelickim. Usunięto wtedy około 20 ołtarzy, które były wzmiankowane już od początku XIV wieku, a pozostawiono jedynie tryptyk ołtarza głównego z drugiej połowy XV wieku. Świątynią luterańską pozostawała do 1945 roku (pomimo wprowadzenia protestanckiej ordynacji kościelnej zachowano rangę katedralną świątyni i do XIX wieku przy kościele istniała kapituła katedralna). Podczas wojny trzydziestoletniej (1618—1648) doszło do zniszczenia wnętrza. Dzięki hojności ostatniego tytularnego biskupa kamieńskiego księcia Ernesta Bogusława von Croya świątynia w drugiej połowie XVII wieku uzyskała nowe barokowe wyposażenie oraz istniejące do dziś organy ufundowane w 1669 roku. W 1802 roku została zburzona gotycka wieża katedry która pochodziła z 1649 roku, a całkowicie rozebrano ją w 1803 roku.

Remont generalny

W latach 1848-1850, na polecenie Fryderyka Wilhelma IV, króla Prus, przeprowadzono generalny remont katedry pod nadzorem ówczesnego konserwatora sztuki, von Quasta. W ramach prac usunięto empory barokowe z naw bocznych, zamknięto grobowce i zasypano je, a także położono nową posadzkę. W 1855 roku wzniesiono nową neogotycką wieżę zachodnią, wzorując się na tej z XIV wieku (która została przebudowana w latach 1934-1939, nadając jej obecny kształt). Wszystkie ściany pozbawiono tynku oraz dawnej polichromii, a nałożono nowy tynk z mielonej cegły, pokryty grafitowym wykończeniem, które imituje ceglane lico. W 1858 roku król Fryderyk Wilhelm IV ufundował witrażowe oszklenie dla pięciu okien w apsydzie prezbiterium, które zachowało się do dziś po rekonstrukcji w 1986 roku. Z tej samej fundacji rozpoczęto również restaurację krużganków wirydarza, jednak południowe skrzydło nie zostało odbudowane z powodu potrzeby postawienia przypór podtrzymujących budowlę. W 1888 przeprowadzono renowację barokowych organów. W 1912 roku w katedrze zainstalowano system ogrzewania oraz elektryczne oświetlenie. W 1934 roku dokonano kolejnej restauracji katedry, a także zmieniono wygląd wieży. Podczas prac remontowo-konserwatorskich, prowadzonych w latach 1934-1939 przez i Gerharda Bronischa, oraz malarskich w latach 1938-1940 pod kierunkiem Gerharda Hoffmana ze Szczecina odkryto, że katedra była ozdobiona malowidłami. Udało się częściowo odtworzyć średniowieczne malowidła w skarbcu, na sklepieniach naw i w prezbiterium. W skarbcu odkryto XIV-wieczne sceny maryjne, w pierwszym przęśle nawy głównej odsłonięto polichromię przedstawiającą Chrystusa Sędziego — Pantokratora, a w prezbiterium zobrazowano ogród rajski. Bogactwo skarbca dodatkowo przyczyniało się do sławy katedry, a w jej podziemiach pochowano niektórych książąt, biskupów i kanoników.

Okres II wojny światowej Podczas II wojny światowej obiekt doznał niewielkich uszkodzeń w wyniku kilku artyleryjskich pocisków, które zniszczyły oszklenia oraz pokrycie dachowe. Wnętrze katedry zostało ogołocone z głównego ołtarza – tryptyku, krucyfiksu z 1270 roku (obecnie znajdującego się w Muzeum Narodowym w Szczecinie) oraz ze skarbca katedralnego. Z dawnego skarbca katedralnego zaginęła większość cennych dzieł sztuki w tym duński relikwiarz św. Korduli z około 1000 roku. Te obiekty zostały przeniesione do pobliskiego kościoła w Benicach, gdzie opiekę nad protestancką świątynią sprawował Hasso von Fleming, tuż przed nadejściem frontu. Po zakończeniu działań wojennych katedra została przejęta przez katolików i powróciła do roli katolickiego kościoła parafialnego. Jej rekoncyliacji dokonał 16 września 1945 roku ksiądz Henryk Kulikowski.

Kościół w polskich rękach Jeszcze w 1945 roku w kaplicy Lepelów stworzono ołtarz dla obrazu Ukrzyżowanego Zbawiciela z Matką Bolesną pod krzyżem, pochodzącym z brzozdowieckiego kościoła. Obraz ten został przywieziony przez księdza Michała Kaspruka, proboszcza parafii kamieńskiej w latach 1946-1962, z Brzozdowiec w powiecie Złoczów, w archidiecezji lwowskiej. W XVI wieku znany był z łask, a w 1746 roku został uznany przez arcybiskupa lwowskiego M.I. Wyżyckiego za cudowny. W 1948 roku tryptyk, który w 1945 roku został zwieńczony krucyfiksem z 1340 roku z ołtarza kościoła św. Mikołaja w Kamieniu Pomorskim, powrócił do katedry. W 1957 roku zbudowano ołtarz centralny, który ustawiono na skrzyżowaniu naw. Płytę ołtarzową z rozebranej podstawy lektoryjnej wmurowano na pamiątkę w posadzkę na osi prezbiterium. W 1961 roku przeniesiono nadstawę ołtarza „Ecce Homo” (z scenami: w retabulum „Chrystus przed Piłatem”, w predelli „ostatnia wieczerza”, w zwieńczeniu „zmartwychwstanie”) z kraty lektoryjnej do nawy głównej, umieszczając ją przy pierwszym prawym filarze. Pozostawioną podstawę wykorzystano do utworzenia ołtarza.