Hanka Ordonówna, właśc. Marianna Tyszkiewicz z domu Pietruszyńska (ur. 4 sierpnia 1902 w WarszawieData urodzenia na podstawie metryki chrztu, zob. W literaturze można odnaleźć również daty: 25 września 1902, 11 sierpnia 1904 i 23 września 1905., zm. 8 września 1950 w Bejrucie) – polska piosenkarka, autorka wierszy i tekstów piosenek, tancerka i aktorka.

Życiorys Urodziła się w kamienicy przy ul. Żelaznej 68 w Warszawie. Była córką Władysława Pietruszyńskiego i Heleny z d. Bieńkowskiej. Jej ojciec był kolejarzem.

W dzieciństwie uczęszczała do szkoły baletowej przy Teatrze Wielkim w Warszawie, a w wieku 16 lat debiutowała w teatrzyku rewiowym „Sfinks” w programie Niech żyje pokój!. Z czasem otwierała tańcem kolejne programy teatru, zarówno solowo, jak i w duecie z Bolesławem Brodelkiewiczem. W tym okresie, za namową Karola Hanusza, przybrała pseudonim artystyczny Anna Ordon. W „Sfinksie” zadebiutowała także jako piosenkarka utworem „Szkoda słów”, którego słowa napisał dla niej Artur Tur; jej występ wokalny został jednak chłodno przyjęty przez krytyków i szybko zszedł z afisza.

Po odejściu ze „Sfinksa” przeszła do kabaretu „Wesoły Ul” w Lublinie, w którym występowała już jako Hanka Ordonówna i zyskała popularność jako wykonawczyni piosenek o tematyce żołnierskiej, m.in. „O mój rozmarynie” i „Ułani, ułani, malowane dzieci”. W tym okresie nawiązała romantyczną relację z reżyserem Januszem Sarneckim. Nieszczęśliwie zakochana w Januszu Sarneckim, próbowała popełnić samobójstwo, strzelając sobie w skroń; nieudany postrzał pozostawił na jej ciele bliznę, którą zakrywała kapeluszami lub toczkami. Po upadku lubelskiego teatru wróciła do Warszawy i, dzięki wstawiennictwu Karola Hanusza, w 1919 podjęła pracę w kabarecie Miraż, po czym powróciła do Sfinksa, gdzie zagrała jedną z głównych ról w spektaklu Na księżycu. Po sprzedaniu budynku siedziby rewii wróciła jako wokalistka do Mirażu, a po jego spaleniu w 1920 wyjechała do Lwowa, gdzie śpiewała w kabarecie „Bagatela” oraz tańczyła w klubie „Ul”. Niedługo później zaczęła występować w Operze Krakowskiej i Teatrze „Lutnia” w Wilnie. Na początku 1923 grała w warszawskim „Stańczyku”. Od marca 1923 rozpoczęła karierę jako szansonistka w kabarecie Qui Pro Quo, w którym występowała do 1931. W 1924 występowała także na zagranicznych scenach – w Niemczech i we Francji. We Włoszech, w Wiedniu i w Paryżu uzupełniała swoją wokalną edukację. Od 1931 występowała również w teatrach: „Banda”, „Wielka Rewia” i „Cyrulik Warszawski”.

Dużą rolę w ukształtowaniu jej scenicznej dojrzałości odegrał Fryderyk Jarosy, pod którego kierunkiem wykształciła swój niepowtarzalny styl, stając się dojrzałą artystką. Sławę, nieprzemijającą do wybuchu wojny, dało jej wykonanie piosenki „Miłość ci wszystko wybaczy” z filmu Szpieg w masce (1933), która, po premierze produkcji filmowej, stała się wizytówką Ordonówny. W wielu miastach Polski dawała liczne koncerty jako artystka sceniczna (diseuse), a także odbywała zagraniczne tournée. Przyjmowano ją entuzjastycznie w Atenach, Bejrucie, Damaszku, Jerozolimie, Tel Awiwie, Kairze, Rydze i w Stanach Zjednoczonych. Występowała także m.in. w Paryżu, Berlinie i w Wiedniu. Samodzielnie przygotowywała kostiumy sceniczne dla siebie, jej partnerem w duecie scenicznym był Igo Sym.

thumb|upright|left|Ordonówna w oknie pociągu, trzymająca w ręku tygodnik „Światowid” (nr 47/276 z 16.11.1929 r.) 30 kwietnia 1931 w warszawskim kościele pw. Bożego Ciała wyszła za hrabiego Michała Tyszkiewicza, który był też autorem tekstów wielu jej piosenek. Ich małżeństwo początkowo zostało uznane przez rodzinę hrabiego za mezalians. Przed wybuchem II wojny światowej Tyszkiewiczowie często bywali w Ornianach – posiadłości Michała Tyszkiewicza położonej niedaleko Wilna. W 1922 posiadał majątki ziemskie o powierzchni 15 420 ha. Mimo że została hrabiną, nadal występowała w kabarecie i dodatkowo jeździła konno w rewii cyrkowej. Intensywna praca spowodowała powrót choroby płuc, z której udało jej się wyleczyć dzięki intensywnej opiece męża i lekarzy. Po powrocie do zdrowia koncertowała w Stanach Zjednoczonych, skąd wróciła do Polski w 1939 roku.

thumb|upright|Ordonówna (1939) Po wybuchu II wojny światowej przebywała początkowo w Warszawie, gdzie jesienią 1939 została uwięziona na Pawiaku. Do jej aresztowania doszło po wcześniej zaaranżowanym spotkaniu z Igo Symem (przedwojennym partnerem scenicznym Ordonówny), który był konfidentem Gestapo. Została zwolniona dzięki staraniom męża – w 1940 Tyszkiewicz otrzymał obywatelstwo litewskie, dzięki czemu udało mu się wydostać żonę z więzienia. Po zwolnieniu Ordonówna z mężem wyjechała do Wilna, gdzie jako obywatele litewscy brali udział w polskim życiu kulturalno-towarzyskim. W Wilnie w latach 1940–1941 grała w Teatrze na Pohulance, w „Lutni” i w Polskim Teatrze Dramatycznym. Kolejny raz aresztowana, tym razem przez NKWD po aneksji Litwy przez ZSRR, została wywieziona do łagru w Uzbekistanie, a jej mąż w głąb Rosji. thumb|upright|Grób Hanki Ordonówny na cmentarzu Powązkowskim Trudne warunki życia w czasie zesłania spowodowały nawrót choroby płuc, której już nigdy nie udało się wyleczyć. Po zwolnieniu z zesłania, w następstwie układu Sikorski-Majski, Ordonówna początkowo zorganizowała teatr w polskim ośrodku w Tocku, później zajęła się organizowaniem pomocy dla osieroconych dzieci polskich wygnańców. Z uwagi na zły stan zdrowia wyjechała do Taszkentu. W tym okresie spotkała się ponownie z mężem. Po zerwaniu przez ZSRR stosunków z rządem RP (co nastąpiło po ujawnieniu w 1943 zbrodni katyńskiej) została ewakuowana razem z sierocińcem przez Bombaj w Indiach do Bejrutu w Libanie.

Pogarszający się stan zdrowia zmusił ją do zamieszkania z mężem w Bejrucie i podjęcia poważniejszego leczenia. Tam zorganizowała szereg przedstawień patriotycznych, prowadziła aktorskie kółko dramatyczne i zagrała kilka recitali, poza tym amatorsko zajmowała się malarstwem i pisała wiersze. Ciężko chorowała na gruźlicę. Zmarła na tyfus zarażona przez męża, który pomagał uchodźcom w czasie epidemii. Pochowana została na polskim cmentarzu w Bejrucie. Na jej grobie wykuto napis: „ŚP Maria Hanna Tyszkiewiczowa Hanka Ordonówna. Ur. 25 IX 1902 zm. 8 IX 1950. Tyś jest ucieczką moją od ucieśnienia zachowasz mię i piosenkami radosnego wybawienia uraczysz mię. Ps. XXXII. 7”. W 1990 jej prochy przeniesiono na warszawskie Powązki (aleja zasłużonych, grób 88).

Publikacje Tułacze dzieci (pod pseudonimem Weronika Hort – „H” jak Hanka, „or” jak Ordonówna, „t” jak Tyszkiewicz); pierwsze wydanie: Bejrut 1948, wydania krajowe: 1990 – PIW, 2005 – Wydawnictwo LTW)

Dyskografia Albumy thumb|upright|Ordonówna jako Rita Holm w filmie Szpieg w masce (1933) Płyty analogowe 1927–1929: Hanka Ordonówna znakomita Artystka teatru Qui pro quo, Syrena Rekord 1929: Hanka Ordonówna artystka teatru „Qui pro quo” śpiew z akompaniamentem skrzypiec i fortepianu, Syrena Electro 1929: Hanka Ordonówna artystka teatru „Qui pro quo”, Syrena Electro 1929–1930: Hanka Ordonówna artystka teatru „Qui pro quo” śpiew z towarzyszeniem Chóru Dana, Syrena Electro 1932: Hanka Ordonówna artystka Scen Warszawskich śpiew z akompaniamentem fortepianu, Syrena Electro 1932: Hanka Ordonówna śpiew z akompaniamentem orkiestry Towarzystwa „Syrena Record” oraz towarzyszeniem gitar hawajskich, Syrena Electro 1932: Hanka Ordonówna artystka Teatrów Warszawskich, Syrena Electro 1933: Hanka Ordonówna śpiew z akompaniamentem Orkiestry Towarzystwa „Syrena Record”, Syrena Electro 1934: Hanka Ordonówna śpiew z akompaniamentem Orkiestry „Syrena Record”, Syrena Electro 1937–1938: Hanka Ordonówna śpiew z akompaniamentem Orkiestry „Syrena Record”, Syrena Electro

Płyty kompaktowe 1992: Miłość ci wszystko wybaczy… 1995: Ordonka: Miłość ci wszystko wybaczy 2002: Platynowa Kolekcja: Złote przeboje (Polskie Nagrania) 2005: Złota kolekcja: Miłość ci wszystko wybaczy (EMI) 2005: Gwiazdozbiór polskiej muzyki: Od piosenki do piosenki (Polskie Radio) 2006: The Best: Jeśli kochasz mnie (MTJ) 2006: Platynowa Kolekcja – Niezapomniane piosenki (Mediaway) 2007: Muzyczna kolekcja – Niezapomniane piosenki (Universal) 2009: Piosenki znane i nieznane (4ever Music)

Piosenki thumb|upright|Tablica upamiętniająca teatrzyk Qui Pro Quo i jego artystów na Senatorskiej 29/31 w Warszawie „Miłość ci wszystko wybaczy” (Henryk Wars, Julian TuwimJako „Oldlen”.) „Na pierwszy znak” (Henryk Wars, Julian Tuwim) „Błękitny Express” (Leon Boruński, Hanka Ordonówna) „Jak dym z papierosa” (J. Bos, Hanka Ordonówna) „Kochany” (Delfin, Hanka Ordonówna) „Czy tak, czy nie” (W. Hudson, Jerzy Jurandot) „Trudno” (T. Müller, E. Schlechter) „Jeśli kochasz mnie” (T. Müller, Emanuel Schlechter) „Wystarczy jedno słowo” (G. Kramer, J. Gerżabek) „Manola” (Orejon) „Szczęście raz się uśmiecha” (Henryk Wars, Emanuel Schlechter) „Gdy jesień się zaczyna” (M.T.) „Piosenka o zagubionym sercu” (Henryk Wars, A.M. Świnarski) „Córka kata” (ballada starofrancuska, Marian Hemar) „Już się wie” (Lang) „Fiakier” (Melodysta, Michał Tyszkiewicz) „Uliczka w Barcelonie” (muz. Alberto Laporte / Otelo Gasparini, sł. Michał Tyszkiewicz)

Wybrane przedstawienia teatralne i kabaretowe thumb|upright|Rewia wiosenna „Słońce w Cyruliku” w Teatrze „Cyrulik Warszawski” w Warszawie (1937) 1939: Kto kogo, Tip–top 1937: Jaś w raju bram, Cyrulik Warszawski 1935: Poskromienie złośnicy jako Kasia, Teatr im. Juliusza Słowackiego w Krakowie 1935: Ptak jako Burmistrzanka, Teatr im. Juliusza Słowackiego w Krakowie 1935: Rajski ogród jako Mary Berger, Teatr im. Juliusza Słowackiego w Krakowie 1935: Dla ciebie, Warszawo 1933: Eros i Psyche jako Psyche, Teatr im. Juliusza Słowackiego w Krakowie 1933: Co tylko chcecie jako Viola, Teatr im. Juliusza Słowackiego w Krakowie 1932: Banda, naprzód, teatr Banda 1931: Małżeństwo Fredeny 1930: Budżet wiosenny, teatr Qui Pro Quo 1930: Dookoła Bartel, teatr Qui Pro Quo 1929: Jubileusz Qui Pro Quo, teatr Qui Pro Quo 1928: Czy Anna jest panna, teatr Qui Pro Quo 1927: Pstryk, teatr Qui Pro Quo 1927: Sałatka majowa, teatr Qui Pro Quo 1926: Puść go kantem, teatr Qui Pro Quo 1925: A tymczasem pod łóżkiem, teatr Qui Pro Quo 1925: Pamiętniki wielkich ludzi, teatr Qui Pro Quo 1923: Warto zobaczyć 1923: Na księżycu, teatr Sfinks 1918: W naszej kochanej Warszawie, teatr Sfinks

Filmografia thumb|upright|Hanka Ordonówna i Bogusław Samborski w filmie Szpieg w masce (1933) thumb|upright|Tablica pamiątkowa przy ul. Żelaznej 71 w Warszawie 1937: Parada Warszawy 1933: Szpieg w masce jako Rita Holm 1933: Wyrok życia 1927: Orlę jako tancerka, przyjaciółka Stonora 1923: Niewolnica miłości

Upamiętnienie W 1991 roku jej imię nadano Szkole Podstawowej nr 209 w Warszawie. Tablica pamiątkowa umieszczona w 2023 roku na ogrodzeniu Szkoły Podstawowej nr 221 przy ul. Żelaznej 71 w Warszawie, w pobliżu miejsca, w którym się urodziła. Hanka Ordonówna jest główną bohaterką filmu Miłość ci wszystko wybaczy z 1982 w reżyserii Janusza Rzeszewskiego. W jej postać wcieliła się Dorota Stalińska, którą w piosenkach dubbingowała Hanna Banaszak.

Uwagi

Przypisy

Bibliografia

Linki zewnętrzne

na stronie ekspozycje.org.pl

Kategoria:Aktorzy i aktorki Teatru na Pohulance w Wilnie Kategoria:Biografie kanonu polskiej Wikipedii Kategoria:Ludzie urodzeni w Warszawie Kategoria:Ofiary represji dokonanych przez Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich w Polsce 1939–1989 Kategoria:Piosenkarki tanga Kategoria:Pochowani w alei zasłużonych na cmentarzu Powązkowskim w Warszawie Kategoria:Polacy i obywatele polscy – więźniowie radzieckich łagrów 1939–1941 Kategoria:Polscy artyści kabaretowi Kategoria:Polskie aktorki filmowe Kategoria:Polskie tancerki Kategoria:Polskie wokalistki Kategoria:Więźniarki Serbii (okupacja niemiecka) Kategoria:Urodzeni w 1902 Kategoria:Zmarli na tyfus plamisty Kategoria:Zmarli w 1950