alt=Nagrobek|mały|lewo|Nagrobek
Cmentarz żydowski w Czeladzi – cmentarz żydowski przy ul. Będzińskiej 64, założony podczas I wojny światowej jako wspólna nekropolia gmin żydowskich Czeladzi i Będzina. Zajmuje powierzchnię około 1,6 ha. Zachowało się na nim około 3200 nagrobków i ich fragmentów, w większości mających formę tradycyjnych macew. Na terenie nekropolii znajdują się mogiły zbiorowe i pomniki ofiar Zagłady.
Historia
Liczniejsze osadnictwo żydowskie w Czeladzi rozpoczęło się w drugiej połowie XIX wieku. W 1867 roku mieszkało w mieście 62 Żydów, a w 1890 roku odnotowano 89 rodzin żydowskich. Przez wiele lat miejscowi Żydzi podlegali gminie wyznaniowej w Będzinie. Samodzielna gmina żydowska w Czeladzi została uznana przez niemieckie władze okupacyjne w 1914 roku.
Powstanie cmentarza wiązało się zarówno z rozwojem czeladzkiej społeczności żydowskiej, jak i z zapełnianiem się cmentarza gminy będzińskiej przy ul. Sieleckiej. Wspólną nekropolię obu gmin urządzono na terenie Czeladzi, w pobliżu granicy z Będzinem. Za rok jej założenia najczęściej przyjmuje się 1916. W opisie monografii Jeffreya K. Cymblera jako rok otwarcia podano natomiast 1915. Starsze opracowanie Przemysława Burcharda określało czas powstania cmentarza ogólnie jako XIX wiek.
Nekropolię podzielono na kwatery przeznaczone dla mężczyzn, kobiet i dzieci. Zmarłych należących do gminy czeladzkiej grzebano w przedniej części cmentarza, natomiast zmarłych z gminy będzińskiej – w części tylnej. Początkowo przestrzegano również zasady grzebania mężczyzn po prawej, a kobiet po lewej stronie głównej alei. Z czasem odstępowano od tego podziału.
Przy wejściu na cmentarz pochowano rabina Cwi Hanocha ha-Kohena Lewina. Nad jego grobem wzniesiono ohel, a miejsca w jego sąsiedztwie stały się szczególnie pożądanym miejscem pochówku wśród chasydów. W latach 30. XX wieku cmentarz powiększono, dzięki czemu osiągnął powierzchnię około 1,6 ha.
II wojna światowa i okres powojenny
Podczas II wojny światowej na cmentarzu grzebano ofiary niemieckich zbrodni. Pochowano tu około 100 Żydów, którzy zginęli podczas spalenia synagogi w Będzinie w 1939 roku, oraz około 400 osób zamordowanych podczas likwidacji getta będzińskiego na Kamionce w sierpniu 1943 roku.
Po zakończeniu wojny na cmentarzu odbywały się już tylko nieliczne pogrzeby. W sierpniu 1945 roku pochowano na nim Mariana Grossmana i Szlamka Gelbarda, zabitych po powrocie do Czeladzi. Ostatni znany i udokumentowany pochówek odbył się w marcu 1948 roku.
Cmentarz był dewastowany podczas okupacji niemieckiej, a następnie w okresie powojennym. Część nagrobków skradziono i wykorzystano jako materiał budowlany. W 1988 roku, dzięki wsparciu finansowemu pochodzącego z Czeladzi Mońka Stawskiego, teren ogrodzono, ustawiono część przewróconych nagrobków i odrestaurowano niektóre macewy. Późniejsza inwentaryzacja wykazała, że podczas tych prac niektóre fragmenty rozbitych nagrobków połączono ze sobą lub umieszczono w różnych częściach cmentarza.
Układ i nagrobki
W inwentaryzacji przeprowadzonej na początku XXI wieku wyróżniono 88 rzędów nagrobków w części męskiej i 91 rzędów w części kobiecej. Pomiędzy starszą i nowszą częścią cmentarza znajduje się niezabudowana przestrzeń. Pierwsze nagrobki każdego rzędu stoją przy głównej alei.
Na terenie nekropolii zachowało się około 3200 nagrobków i ich fragmentów. Starsze opracowanie Burcharda z 1990 roku szacowało ich liczbę na około 1000. Spośród nagrobków zinwentaryzowanych w 2003 roku około 900 było zniszczonych lub częściowo zniszczonych w stopniu uniemożliwiającym odczytanie nazwisk. Najwyższy odnotowany pierwotny numer nagrobka – 4018 – znajduje się na macewie osoby zmarłej 22 grudnia 1942 roku. Według Cymblera może to wskazywać, że przed zniszczeniami na cmentarzu znajdowało się ponad 4000 nagrobków.
W bazie JewishGen JOWBR odnotowano 3203 pochówki oraz 3136 fotografii nagrobków z cmentarza w Czeladzi.
Nagrobki wykonywano przede wszystkim z piaskowca i wapienia. Umieszczone na nich inskrypcje sporządzano w językach hebrajskim, jidysz, polskim, niemieckim oraz esperanto. Na części macew zachowały się lub zostały zrekonstruowane ślady polichromii.
Oprócz nagrobków zachowały się czytelny układ kwater, ruiny ohelu i domu przedpogrzebowego, starodrzew oraz pozostałości kamiennego bruku w głównej alei. Poza ogrodzeniem znajdują się budynki, które prawdopodobnie pełniły funkcje domu opiekuna cmentarza i siedziby bractwa pogrzebowego.
Mogiły zbiorowe i upamiętnienia
Na cmentarzu znajdują się mogiła około 100 ofiar spalenia synagogi w Będzinie w 1939 roku oraz mogiła około 400 osób zamordowanych podczas likwidacji getta na Kamionce w 1943 roku. Zachowały się także pojedyncze mogiły rodzin Litmanowiczów i Wajslerów oraz Zeeva Leron-Londnera.
Ofiary Zagłady upamiętniają pomniki poświęcone zamordowanym w 1939 i 1943 roku, pomnik wymieniający z nazwiska mieszkańców Będzina, pomniki poszczególnych rodzin oraz tablica informacyjna przy wejściu na cmentarz.
Ochrona i dokumentacja
Cmentarz jest własnością gminy Czeladź. Został ujęty w gminnej ewidencji zabytków, a od 1987 roku znajduje się również w wojewódzkiej ewidencji zabytków.
W 2003 roku, z inicjatywy Jeffreya K. Cymblera, wykonano systematyczną dokumentację fotograficzną zachowanych nagrobków. Cymbler odczytał, przetłumaczył i dokonał transliteracji inskrypcji oraz przeliczył zapisane według kalendarza żydowskiego daty na daty kalendarza gregoriańskiego. Wyniki inwentaryzacji zostały opublikowane w 2007 roku w książce The Cemetery of the Jewish Communities of Będzin and Czeladź, Poland. Na podstawie zgromadzonych materiałów utworzono także internetową bazę pochówków.
Przypisy
Bibliografia
Linki zewnętrzne
Cmentarz żydowski w Czeladzi na portalu Wirtualny Sztetl www.jewishcemetery.czeladz.pl – strona internetowa cmentarza z wyszukiwarką grobów Inwentaryzacja cmentarza na stronie JRI-Poland
Czeladź Kategoria:Architektura judaizmu w Czeladzi Kategoria:Cmentarze w Czeladzi Kategoria:Obiekty w Czeladzi wpisane do gminnej ewidencji zabytków