thumb|Akt sojuszu brytyjsko-japońskiego Sojusz brytyjsko-japoński – podpisany 30 stycznia 1902 roku, przewidywał obustronne uznanie priorytetów Wielkiej Brytanii w Chinach, a Japonii w Korei. Oba państwa zobowiązały się zachować neutralność w razie konfliktu na tych terenach, a także udzielić sobie wzajemnej pomocy wojskowej. Klauzula ta obowiązywała jednak tylko w przypadku, gdyby w konflikt zaangażowało się państwo trzecie. Sojusz ten stał się początkiem zbliżenia Wielkiej Brytanii i Japonii, zwiastując rychły wzrost znaczenia Japonii, a z drugiej strony upadek mocarstwowej, jak dotąd, Wielkiej Brytanii. Sojusz, przedłużany następnie, obowiązywał do 1921 roku.
Sytuacja Wielkiej Brytanii na przełomie XIX i XX w. Politykę XIX-wiecznej Wielkiej Brytanii często określa się terminem splendid isolation („wspaniała izolacja”). Jako pierwszy tego terminu użył George Foster w 1896 r., aczkolwiek zespół założeń politycznych, które kryją się pod tym terminem, funkcjonował już dużo wcześniej. Nie oznacza on bynajmniej bierności i izolacjonizmu, jak miało to miejsce w tzw. „doktrynie Monroego” w Stanach Zjednoczonych.
Okres II połowy XIX w., czyli tzw. epokę wiktoriańską (tj. lata panowania królowej Wiktorii 1837–1901), kiedy doktryna „wspaniałego odosobnienia” była realizowana, można nazwać szczytem brytyjskiej działalności zarówno ekonomicznej, jak i dyplomatycznej. W pierwszej połowie Wielka Brytania była niekwestionowanym hegemonem przemysłowym, nadal utrzymywała pozycję „bankiera świata”, a londyńskie City było bodaj najważniejszym miastem świata. Ponadto była największą potęgą kolonialną i, co najważniejsze dla niej samej jako państwa wyspiarskiego – posiadała największą flotę na świecie, realizując tym samym tzw. politykę „two power standard”, co miało oznaczać, że marynarka brytyjska jest większa od połączonych sił dwóch kolejnych państw w hierarchii potęgi morskiej.
Z kolei w kwestii działalności dyplomatycznej Wielka Brytania zrezygnowała z bezpośredniej ingerencji w sprawy europejskie, koncentrując się na kwestiach umacniania kolonialnej dominacji i wzmacniania ekonomicznej ekspansji. Często można było usłyszeć stwierdzenie, że „Wielka Brytania nie leży w Europie, a tylko z nią sąsiaduje”. To właśnie w tych latach jednak zaczęły być zauważalne pierwsze symptomy, które doprowadziły w niedalekiej przyszłości najpierw do zrównania się innych państw (najszybciej Stanów Zjednoczonych i Niemiec) z „wspaniale odosobnioną” jak dotąd Brytanią, a następnie doprowadziły do zdominowania Zjednoczonego Królestwa i zepchnięcia go na dalsze pozycje.
Cele polityki zagranicznej Wielkiej Brytanii Twórcy polityki zagranicznej Wielkiej Brytanii mieli dwa główne cele: utrzymanie zasady równowagi w stosunku do coraz bardziej antagonistycznych sojuszy państw na kontynencie, a jednocześnie utrzymanie między nimi równowagi. Kolejni ministrowie spraw zagranicznych: lord Salisbury (1895–1900), a następnie lord Landsdowne (1902–1905) oraz sir Edward Grey (1905–1916) mieli początkowo nadzieję, że Wielkiej Brytanii uda się tak lawirować pomiędzy państwami, że nie będzie konieczne jednoznaczne opowiadanie się po jednej ze stron w przypadku wojny, której wynik był bardzo niejasnyZob. Keith Robbins, Zmierzch wielkiego mocarstwa. Wielka Brytania w latach 1870–1992, Wrocław Warszawa Kraków 2000, s.117.. Znamienne jest, że jeszcze w latach 90. XIX w. ówczesny minister wojny, Henry Campbell-Bannerman utrzymywał, że „polityka zagraniczna nie przewiduje interwencji zbrojnej w Europie”.
Sytuacja międzynarodowa Japonii Japończycy dopiero od 1854 r. zaczęli być podmiotem stosunków międzynarodowych. W tym to roku okręty amerykańskiego komodora Matthew C. Perry’ego zmusiły Japonię do otwarcia się na świat. W ślad za Stanami Zjednoczonymi poszły inne mocarstwa, w wyniku czego, oraz reform okresu Meiji, JaponiaPałasz-Rutkowska E., Starecka K., Japonia, Warszawa 2004, s.27-28. wkroczyła na drogę przemian, które w bardzo krótkim czasie wywindowały ją na pozycję jednego z głównych czynników międzynarodowej polityki imperialnej.
Po wojnie chińsko-japońskiej w 1895 r. Japonia liczyła na wymierne korzyści płynące ze zwycięstwa, czemu przeszkodziły jednak mocarstwa europejskie, z Rosją na czele, zaniepokojone wzrostem potęgi japońskiej. Rosja zaproponowała Wielkiej Brytanii, Francji i Niemcom interwencję w celu utrzymania równowagi sił na Dalekim Wschodzie. Wielka Brytania ostatecznie odmówiła, powołując się na dobre stosunki z Japonią, natomiast Rosja, Francja i Niemcy „doradzili” Japonii zrezygnowanie z ambicji utrzymania Liaodongu (który otrzymała na mocy traktatu z Shimonoseki z 17 kwietnia 1895), co poparte było ruchami rosyjskiej floty we Władywostoku. Japończycy w wyniku tzw. potrójnej interwencji (sankoku-kanshō) ustąpili 4 maja 1895 r., wnosząc 8 maja poprawkę do traktatu z Shimonoseki (ratyfikowana 8 września 1895 r.), w wyniku której zrzekli się LiaodonguTubielewicz J, Historia Japonii, Wrocław Warszawa Kraków Gdańsk Łódź, 1984, s.372-373..
8 listopada 1895 r. doszło do poważnego incydentu, kiedy to zamordowano królową koreańską, w co miał być zamieszany Miura Gorō, japoński poseł pełnomocny w Seulu. Miura został usunięty ze stanowiska i postanowiono go w stan oskarżenia, ale został uniewinniony. Sprawa odbiła się na prestiżu Japonii, ponadto stworzyła szansę dla Rosji, ponieważ na terenie placówki dyplomatycznej Rosji w Seulu król uzyskał schronienie.
Wydaje się, że incydent ten stał się bezpośrednią przyczyną traktatu rosyjsko-chińskiego tzw. traktatu Li-Łobanow, który posiadał wyraźnie antyjapoński charakter. Na jego mocy Rosja zdobyła prawo do budowy linii kolejowej przez północną Mandżurię (późniejsza tzw. Kolej Wschodniochińska). Poza tym, Rosja obiecywała Chinom pomoc wojskową w przypadku agresji japońskiej na Chiny. Ponadto 27 marca 1899 r. Rosja zapewniła sobie dzierżawę półwyspu Liaotung, uzyskawszy dzięki temu dostęp do nie zamarzających portów Dalnyj oraz Port Arthur, co jeszcze bardziej wzmogło gorycz Japonii. Dodatkowo Rosja otrzymała także zgodę na budowę odgałęzienia Kolei Wschodniochińskiej (tzw. Kolei Południowomandżurskiej). Wzmocniło to pozycję Rosji w tym rejonie, a jednocześnie wywołało ostry sprzeciw JaponiiPałasz-Rutkowska E., Starecka K., Japonia, s.64..
Rosja nie chciała pozwolić na wzrost wpływów japońskich w Korei, dlatego też w czerwcu 1896 r., po wstępnych ustaleniach (porozumienie Komura-Weber), ministrowie spraw zagranicznych Japonii Yamagata Aritomo oraz Rosji Aleksiej Łobanow-Rostowskij uznali niepodległość Korei oraz zgodzili się na wspólny udział, poprzez swoich przedstawicieli w reformowaniu kraju. W tajnej klauzuli określono liczbę żołnierzy obu stron, która mogła stacjonować w newralgicznych miastach kraju w celu utrzymania porządku. Porozumienie rosyjsko-japońskie potwierdzono dwa lata później (25 kwietnia 1898 r.), kiedy minister spraw zagranicznych Nishi Tokujirō i poseł w Tokio Roman von Rosen uzgodnili, że obie strony nie będą się angażować w sprawy wewnętrzne Korei, a instruktorzy wojskowi będą wysyłani tylko po dwustronnych konsultacjach. Ponadto, Rosja mając już zapewnione specjalne prawa w Mandżurii, uznała pierwszeństwo i specjalne prawa Japonii w Korei (m.in. prawo decydowania o stosunkach handlowych i przemysłowych), a także zobowiązała się nie ingerować w stosunki japońsko-koreańskieTubielewicz J., Historia…, s.374..
Po wybuchu w Chinach powstania bokserów (1899–1901) o charakterze antycudzoziemskim i antychrześcijańskim, mocarstwa europejskie zdecydowały się na interwencję, w której mimo protestów Niemiec i Rosji, a na wniosek Wielkiej Brytanii, wzięła udział także Japonia. Jak się później okazało, to właśnie siły japońskie w głównej mierze przyczyniły się do zdławienia chińskiego powstania (Japończycy dostarczyli 22 tys. żołnierzy, co stanowiło ok. 2/3 całego kontyngentu)Zob. Pałasz-Rutkowska E., Starecka K., Japonia, s.66; Tubielewicz J., Historia, s.374; Beasley W.G., Japanese Imperializm 1894–1945, Oxford 1987, s.76..
Zbliżenie brytyjsko-japońskie Na przełomie XIX i XX w. można wyróżnić dwie zasadnicze koncepcje polityczne w Japonii. Pierwszą reprezentował Itō Hirobumi – biurokrata, który szukał sojuszy z Rosją, zakładając, że tylko poprzez sojusz i koegzystencję z Rosją, Japonia będzie mogła kontynuować swoją ekspansję w kontynentalnej części Azji. Drugi obóz, do którego należeli Yamagata Aritomo, Katsura Tarō i Komura Jutarō, obawiał się wojny na Dalekim Wschodzie, a jego członkowie największe zagrożenie dla swojego kraju widzieli w Rosji, stąd też próby zawarcia sojuszy z Wielką Brytanią.
Na początku XX w. stało się jasne, że Japonia musi wybrać, kto będzie jej wrogiem, a kto przyjacielem. Działo się tak w wyniku powstawania coraz większych tarć pomiędzy frakcjami wewnątrz kraju, ale także w stosunkach międzynarodowych, między Rosją a Anglią. Wielka Brytania postrzegała Rosję jako swego najgroźniejszego przeciwnika w regionie Dalekiego Wschodu, do czego przyczyniła się polityka Moskwy w Azji Środkowej. Dodatkowo, Rosjanie niebezpiecznie zbliżali się do Chin (wspomniany traktat Li-Łobanow), który zdaje się był dla Brytyjczyków wystarczającym ostrzeżeniem, aby zrewidować swoją politykę kolonialną w tej części globu.
Część polityków brytyjskich, m.in. lord Salisbury, chciała kontynuacji polityki „wspaniałego odosobnienia”, gdyż sądzili oni, że Wielka Brytania jest w stanie utrzymać swoją mocarstwową pozycję bez wiązania się w żaden system sojuszy. Inni politycy, jak Arthur Balfour i Joseph Chamberlain, zdawali się dostrzegać, że okres izolacji Wielka Brytania ma już za sobą i aby do końca nie utracić wpływu na bieżące wydarzenia polityczne, musi znaleźć odpowiedniego sojusznika.
O ile w Europie, „rozhuśtanej” co prawda powstaniem silnego państwa niemieckiego (1871), mogły pojawić się po powstaniu sojuszu francusko-rosyjskiego (1894) nadzieje na pewną stabilizację, to sytuacja w koloniach zmuszała do podejmowania zdecydowanych działań. Wszystko to miało swoją przyczynę w postępującym rozwoju państw, które do tej pory zadowalały się dalszą pozycją kolonialną.
Prężnie rozwijały się Stany Zjednoczone, wchodzące w okres prosperity po wojnie secesyjnej (1861-65), a także Niemcy, które po zjednoczeniu szybko odbudowywały swoją pozycję międzynarodową, a co ważniejsze, zaczęły pretendować do miana imperium kolonialnego i światowego, rozpoczynając powoli swą ekspansję na wielu scenach imperialnych zmagań. Poczęły także powoli wyprzedzać Wielką Brytanię, m.in. w produkcji przemysłowej.
Najgroźniejsze i bolesne dla prestiżu brytyjskiego było zagrożenie dla panowania na morzach. Już w 1891 r. Arthur Balfour przestrzegał, że „połączone floty Francji i Rosji mogą pokonać Anglię na morzach”cytat za Leśniewski M., Wojna burska 1899–1902. Geneza, przebieg i międzynarodowe uwarunkowania, Warszawa 2001, s.216.. Dlatego też izolowana Anglia, która samotnie nie była w stanie sprostać wyzwaniom posiadania floty w każdej części świata, w której posiadała interesy kolonialne, musiała znaleźć sojusznika, który w pewien sposób odciążyłby ją i przejąłby na siebie część odpowiedzialności za ochronę brytyjskich interesów. Idealnym kandydatem do tego typu działań wydawała się być JaponiaIzolacja Anglii wynika w głównej mierze ze świadomej polityki splendid isolation, ale nie tylko. Okres 1899–1902 to czas trwania wojny burskiej, która to z małej wojny kolonialnej przerodziła się w największy konflikt zbrojny przełomu XIX/XX w., a metody walki armii brytyjskiej (taktyka spalonej ziemi, obozy koncentracyjne dla rodzin bittereindersów), zwłaszcza w czasie, kiedy siły burskie rozpoczęły walki partyzanckie, wywołały burzliwe dyskusje i ostre głosy potępienia takich działań..
Traktat brytyjsko-japoński