Wacław Franciszek Sierpiński (ur. 14 marca 1882 w Warszawie, zm. 21 października 1969 tamże) – polski matematyk, jeden z czołowych przedstawicieli warszawskiej szkoły matematycznej i twórców polskiej szkoły matematycznej; wieloletni profesor Uniwersytetu Warszawskiego i przewodniczący rady naukowej Instytutu Matematycznego Polskiej Akademii Nauk (IM PAN). Członek kilkunastu akademii nauk, w tym członek rzeczywisty Polskiej (PAN) i jej wiceprezes (1952–1957), prezes Towarzystwa Naukowego Warszawskiego (1931–1952) i Polskiego Towarzystwa Matematycznego (1928–1930) oraz jego członek honorowy. Wyróżniony szeregiem odznaczeń polskich i zagranicznych, doktoratów honorowych i innych nagród; kawaler Krzyża Wielkiego Orderu Odrodzenia Polski oraz Legii Honorowej III klasy. Dydaktyk matematyki i jej popularyzator.
Zajmował się teorią liczb, analizą matematyczną i podstawami matematyki – teorią mnogości, topologią mnogościową oraz teorią kategorii. W teorii liczb badał zwłaszcza liczby całkowite, w analizie – funkcje rzeczywiste i teorię miary, a w teorii mnogości – teorię opisową i ogólną. Szczególne znaczenie mają jego prace w tej ostatniej dziedzinie [dostęp 2022-03-15]., co sam przyznawał, określając się jako badacz nieskończoności. Analizował pewnik wyboru i hipotezę continuum, m.in. ich konsekwencje i warunki równoważne. Zostawił po sobie obszerny dorobek: 57 książek, 724 prace i komunikaty, 107 artykułów i przemówień oraz 12 skryptów Wacław Sierpiński. Badacz zagadek nieskończoności, polskieradio.pl, 14 marca 2022 [dostęp 2022-03-15].. Wypromował też co najmniej kilku doktorów [dostęp 2022-03-15]., współtworzył czasopismo „Fundamenta Mathematicae” i redagował „Acta Arithmetica”, wznawiając je po II wojnie światowej. Działał też społeczno-politycznie, uczestnicząc w strajkach z 1905 roku, wojnie polsko-bolszewickiej, krytykując reformy Janusza Jędrzejewicza i cenzurę w socjalistycznej Polsce, choć z tej krytyki PRL publicznie się wycofał.
Jego nazwisko nosi kilka terminów naukowych, medal przyznawany przez UW i PTM polskim matematykom, związany z tym medalem wykład okolicznościowy oraz krater na Księżycu.
Życiorys Młodość Urodził się w rodzinie Konstantego, lekarza, i Ludwiki z Łapińskich. W 1900 r. ukończył V Gimnazjum Klasyczne w Warszawie i rozpoczął studia na Wydziale Fizyko-Matematycznym Cesarskiego Uniwersytetu Warszawskiego. Studia ukończył w roku 1904, uzyskując stopień kandydata nauk i złoty medal za pracę z teorii liczb na temat podany przez prof. G. F. Woronoja, a od jesieni został mianowany nauczycielem matematyki i fizyki w IV Gimnazjum Żeńskim. Uczestniczył w strajku szkolnym w 1905 r., porzucił pracę i wyjechał do Krakowa.
Początki kariery naukowej W 1906 r. uzyskał stopień doktora filozofii na Wydziale Filozoficznym Uniwersytetu Jagiellońskiego na podstawie pracy O sumowaniu szeregu Σ m2+n2≤x f(m2 +n2) (jego promotorem był botanik Edward Janczewski-Glinka). Po powrocie do Warszawy uczył w polskich szkołach średnich prywatnych, w Seminarium Nauczycielskim w Ursynowie oraz wykładał matematykę na Wydziale Przyrodniczym Towarzystwa Kursów Naukowych (1906–1908), w latach 1907–1908 pełnił również funkcję sekretarza WydziałuDziesięciolecie Wolnej Wszechnicy Polskiej TKN: sprawozdanie z działalności Towarzystwa Kursów Naukowych, 1906–1916, opracowali Ryszard Błędowski, Stanisław Orłowski, Henryk Mościcki, Warszawa 1917, s. 96 Podkarpacka BC – wersja elektroniczna..
W 1907 r. wyjechał na kilkumiesięczne studia do Getyngi, gdzie zetknął się z Constantinem Carathéodorym. W styczniu 1908 został członkiem Towarzystwa Naukowego Warszawskiego, a w lipcu habilitował się na Uniwersytecie Lwowskim na podstawie prac z teorii liczb i rozpoczął tam w 1909 r. wykłady z teorii mnogości jako osobnego przedmiotu, początkowo na stanowisku docenta.
We wrześniu 1910 otrzymał nominację na profesora nadzwyczajnego, został kierownikiem II Katedry Matematyki. W latach 1910–1914 wydał pierwsze swoje książki: Teoria liczb niewymiernych, Zarys teorii mnogości, Teoria liczb. Prace te zostały nagrodzone przez Akademię Umiejętności w Krakowie, która wybrała go w 1917 swoim członkiem korespondentem.
I wojna światowa frame|right|Trójkąt Sierpińskiego jest samopodobny
Wybuch I wojny światowej zastał go z rodziną na Białorusi w majątku teściów, Poznajowie. Jako poddany austriacki został internowany w Wiatce. Dzięki staraniom matematyków moskiewskich zezwolono mu w 1915 r. na przyjazd do Moskwy. Wówczas nawiązał przyjaźń i współpracę z Mikołajem Łuzinem, z którym opublikował 8 wspólnych prac. W Wiatce i Moskwie napisał I tom Analizy matematycznej, dedykując tę pracę reaktywowanemu Uniwersytetowi Warszawskiemu.
W lutym 1918 przez Finlandię i Szwecję wrócił do Polski i przez semestr letni 1918 wykładał na Uniwersytecie Lwowskim, a od jesieni 1918 wykładał już na Uniwersytecie Warszawskim, gdzie w kwietniu 1919 otrzymał nominację na profesora zwyczajnego.
Wojna polsko-bolszewicka W czasie wojny polsko-bolszewickiej pracował w Wydziale II Radiowywiadu Biura Szyfrów Oddziału II Sztabu Generalnego Naczelnego Dowództwa kierowanym przez Jana Kowalewskiego, razem m.in. ze Stefanem Mazurkiewiczem i Stanisławem Leśniewskim brał udział w łamaniu sowieckich szyfrów.
Okres międzywojenny W 1920 roku Sierpiński wspólnie z Zygmuntem Janiszewskim i Stefanem Mazurkiewiczem założyli „Fundamenta Mathematicae” – pierwsze w świecie specjalistyczne czasopismo matematyczne poświęcone teorii mnogości i jej zastosowaniom oraz logice matematycznej.
W 1921 roku Polska Akademia Umiejętności powołała go na członka czynnego i wyróżniła nagrodą za „Fundamenta Mathematicae”.
W latach międzywojennych prowadził czynne życie naukowe, wydał 8 książek, dwie broszury oraz 7 podręczników szkolnych, pisanych wspólnie ze Stefanem Banachem i Włodzimierzem Stożkiem.
W latach 1927–1933 przewodniczył Towarzystwu Nauczycieli Szkół Średnich i Wyższych, zdominowanej przez Narodową Demokrację organizacji zawodowej pracowników oświaty. W latach 1928–1930 pełnił funkcję prezesa Polskiego Towarzystwa Matematycznego, a od 1931 – prezesa Towarzystwa Naukowego Warszawskiego (aż do jego wcielenia do PAN w 1952 roku). Był organizatorem i prezesem I Kongresu Matematyków Słowiańskich w Warszawie w 1929. Brał także udział jako delegat PAU w Międzynarodowych Kongresach Matematycznych w Toronto (1924), Bolonii (1928), Zurychu (1932) i Oslo (1936). Przewodniczył także Towarzystwu Przyjaźni Polsko-Rumuńskiej.
II wojna światowa Wybuch II wojny światowej zastał go w Warszawie. W okresie okupacji pracował formalnie jako urzędnik magistratu polskiego w Warszawie. Równocześnie nadal prowadził działalność dydaktyczną, wykładając w podziemnym uniwersytecie. Nie przerwał także pracy naukowej. Niektóre spośród licznych jego prac były publikowane w Sprawozdaniach Akademii Papieskiej w Rzymie; napisał też Zasady algebry wyższej (1946). W październiku 1944 mieszkanie Sierpińskich zostało spalone, wraz z nim cenna biblioteka. Po przejściu przez obóz w Pruszkowie w lutym 1945 dotarł do Krakowa.
Okres powojenny Przez semestr letni 1945 wykładał na Uniwersytecie Jagiellońskim, jesienią wrócił na swą katedrę do Warszawy i wznowił wydawanie Fundamenta Mathematicae. W 1948 r. rozpoczął pracę w Państwowym Instytucie Matematycznym, a po przekształceniu tegoż w Instytut Matematyczny PAN objął w 1953 przewodnictwo Rady Naukowej Instytutu i piastował je do 1967. W latach 1956–1969 był redaktorem naczelnym wznowionego po przerwie wojennej pisma Acta Arithmetica, a w latach 1959–1963 – prezesem Towarzystwa Popierania Współpracy Naukowej z Francją. Był sygnatariuszem Listu 34 (protestu przeciw cenzurze), później, po represjach władzy wobec jego sygnatariuszy, był jednym z dziesięciu sygnatariuszy innego listu do The Times, zawierającego stwierdzenie, że w Polsce nie było represji i dyskredytującego Radio Wolna Europa. Przeszedł na emeryturę z instytutu i uniwersytetu w 1960 r. W 1961 otrzymał Nagrodę „Problemów” za osiągnięcia w dziedzinie popularyzowania nauki.
Miejsce spoczynku thumb|Grób Wacława Sierpińskiego w Alei Zasłużonych na cmentarzu Powązkowskim
Został pochowany 25 października 1969 na cmentarzu Powązkowskim w Warszawie (Aleja Zasłużonych-1-153). Z ramienia ówczesnych władz w pogrzebie wzięli udział: minister oświaty i szkolnictwa wyższego prof. Henryk Jabłoński, prezes PAN prof. Janusz Groszkowski oraz zastępca kierownika Wydziału Nauki i Oświaty KC PZPR prof. Zdzisław Kaczmarek. W imieniu środowiska naukowego przemawiał prof. Janusz Groszkowski oraz prof. Kazimierz Kuratowski. Rektor Uniwersytetu Warszawskiego prof. Zygmunt Rybicki odczytał depeszę kondolencyjną od przewodniczącego Rady Państwa PRL Mariana SpychalskiegoPogrzeb prof. dr W. Sierpińskiego, „Trybuna Ludu”, nr 297, 26 października 1969, s. 1–2..
Uczniowie Wśród jego uczniów byli m.in.:
Książki Sierpiński opublikował między innymiWedług katalogu Biblioteki Narodowej, katalogi.bn.org.pl [dostęp 2021-11-01].:
1923: Zarys teorji mnogości. Cz. 1, Liczby pozaskończone, Wydawnictwo Kasy Pomocy dla Osób Pracujących na Polu Naukowem im. J. Mianowskiego; 1925: Funkcje przedstawialne analityczne, Ossolineum; 1928: Zarys teorji mnogości. Cz. 2, Topologja ogólna, Wydawnictwo Kasy im. Mianowskiego; 1932: Wstęp do teorji funkcji zmiennej rzeczywistej, Książnica Atlas; 1933: Wstęp do teorji liczb, Książnica-Atlas; 1956: O rozwiązywaniu równań w liczbach całkowitych, Państwowe Wydawnictwo Naukowe; 1957: O rozkładach liczb wymiernych na ułamki proste, PWN; 1959: Teoria liczb. Cz. 2, PWN; 1964: O teorii mnogości: wybrane zagadnienia dla szkół średnich, PZWS.
Członkostwo w akademiach i towarzystwach naukowych Polskie Towarzystwo Naukowe Warszawskie – członek od 1908, członek zwyczajny od 1929, wiceprezes (1925–1931), prezes (1931–1952) Akademia Umiejętności – członek korespondent od 1917 Polska Akademia Umiejętności – członek czynny od 1921 Towarzystwo Naukowe we Lwowie – członek czynny od 1926 Polskie Towarzystwo Matematyczne – prezes (1928–1930), członek honorowy (od 1964) Polska Akademia Nauk – członek rzeczywisty od 1952, w latach 1952–1957 wiceprezes, w latach 1957–1968 członek prezydium Poznańskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk (członek od 1949) Wrocławskie Towarzystwo Naukowe (członek honorowy od 1964) Towarzystwo Nauczycieli Szkół Średnich i Wyższych (prezes 1927–1933) Towarzystwo Popierania Współpracy Naukowej z Francją (prezes 1959–1963) Towarzystwo Przyjaźni Polsko-Rumuńskiej (prezes w okresie międzywojennym)
Zagraniczne Członek: Towarzystwa Geograficznego w Limie (od 1928, od 1932 członek honorowy), Serbskiej Akademii Nauk i Sztuk (od 1932), Rumuńskiej Akademii Nauk (od 1932, członek honorowy od 1934), Królewskiego Towarzystwa Naukowego w Liège (od 1934), Bułgarskiej Akademii Nauk (od 1934), Jugosłowiańskiej Akademii Nauk (od 1938), włoskiej królewskiej akademii nauk fizycznych i matematycznych w Neapolu (członek korespondent od 1939), Accademia dei Lincei w Rzymie (od 1947), paryskiej Akademii Nauk (od 1948), Niemieckiej Akademii Nauk w Berlinie (od 1950), Akademii Nauk w Nowym Jorku (od 1959), Czechosłowackiej Akademii Nauk (od 1960), Królewska Holenderska Akademia Sztuk i Nauk (od 1961), Międzynarodowej Akademii Filozofii Nauki (od 1961, wiceprezes w latach 1962–1965), Papieskiej Akademii Nauk (od 1968).
Ordery i odznaczenia Krzyż Wielki Orderu Odrodzenia Polski (1957) Order Sztandaru Pracy I klasy (1951) Krzyż Komandorski z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski (22 lipca 1951) „za wybitną działalność naukową”. Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski (7 listopada 1925)M.P. z 1925 r. nr 262, poz. 1082 „za wybitną twórczość naukową”.
Wielki Oficer Orderu Korony Rumunii (Rumunia, 1930) Wielki Oficer Orderu Zasługi Cywilnej (Bułgaria, 1939) Krzyż Zasługi II klasy (Węgry, 1932) Komandor Orderu Legii Honorowej (Francja, 1958) Oficer Orderu Legii Honorowej (Francja, 1933)
Wyróżnienia Doktoraty honoris causa