Przedmoście Warszawskie lub Przedmoście Warszawa (niem. Brückenkopf Warschau) – linia fortyfikacji i umocnień ciągnąca się od Ryni nad Narwią, przez Strugę, Zielonkę, Starą Miłosnę, Wiązownę i Józefów aż do Wisły. Pierwsze prace rozpoczęły się w 1915 roku – od tego czasu fortyfikacje były wielokrotnie przebudowywane, aż do roku 1944. Obecnie większość fortyfikacji jest zniszczona, niektóre częściowo zasypane.

Projekt linii fortyfikacji na wschód od Warszawy Plan rosyjski thumb|upright=1.3|Schemat Warszawskiego Rejonu Umocnionego. Wschodnią rubież zabezpieczać miały: Fort Beniaminów, Fort Maciołki (niezrealizowany), Fort Pustelniki (niezrealizowany), Fort Kawęczyn oraz Fort Wawer

W XIX wieku Warszawski Okręg Wojskowy był najdalej wysuniętym na zachód rosyjskim okręgiem wojskowym, a jego obszar w większości pokrywał się z terenami dawnego Królestwa Polskiego. Jednocześnie Warszawa była drugim po Petersburgu europejskim miastem w Imperium Rosyjskim. W związku z tym, po zaostrzeniu się sytuacji politycznej w Europie pod koniec lat 70., Rosjanie rozpoczęli prace nad ufortyfikowaniem tego obszaru tworząc Warszawski Rejon Umocniony (ros. Варшавской укрепленной район). Jego projekt opracowany w 1887 zakładał wykorzystanie istniejących już twierdz w Modlinie i Warszawie oraz nowych, planowanych obiektów jako podstawy do operacji przeciwko Niemcom i Austro-Węgrom. Koncepcja Rejonu była rozwinięciem istniejących od czasów napoleońskich pomysłów obrony tego obszaru w oparciu o trójkąt twierdz. Dodatkowym atutem terenu były liczne naturalne zapory i przeszkody w postaci rzek, bagien i wydm, które znakomicie nadawały się do obrony w przypadku kontrataku państw centralnych.

Rejon Umocniony ograniczały fortyfikacje, rozlokowane w uproszczeniu na planie trójkąta. Dwa z jego narożników tworzyły wymienione już twierdze, trzecim miała być Twierdza Zegrze. Boki tego trójkąta, oparte o Wisłę (Modlin-Warszawa) i Narew (Modlin-Zegrze) planowano uzupełnić samodzielnymi fortami w Łomiankach oraz Dębem. Trzeci bok (Warszawa-Zegrze), pozbawiony oparcia na dużych przeszkodach wodnych, został zaplanowany z wykorzystaniem obszarów leśnych i bagiennych, które znacznie utrudniały ruchy wojsk. Na tym odcinku zaplanowano budowę trzech nowych obiektów poza twierdzami: Fort Beniaminów, Fort Maciołki i Fort Pustelniki. Dodatkowo planowano wykorzystać dwa forty budowane w ramach Twierdzy Warszawa: Fort Kawęczyn oraz Fort Wawer.

Poprzez wzbogacenie o nowe fortyfikacje powstał 300 km² obszar forteczny. Jego rozległość pozwalała na przeprowadzenie bezpiecznej koncentracji wojsk, jak również na skuteczne blokowanie nieprzyjacielskiej ofensywy w rejonie Środkowej Wisły.

Gorącym zwolennikiem powstającego rejonu był gubernator Warszawy – Iosif Hurko. Dzięki jego staraniom w ekspresowym tempie ruszyła budowa linii fortów łączących Zegrze z Warszawą i zamykających trójkąt twierdz od wschodu. Dwa z nich: Wawer i Kawęczyn, zostały wzniesione w latach 1892–1893. W 1901 (lub 1898), na podstawie projektu fortu standardowego gen. inż. Wieliczki, rozpoczęto budowę umocnień w Beniaminowie. Prace te trwały aż do rozpoczęcia I wojny światowej. Pozostałe dwa forty w Pustelnikach i Maciołkach nigdy nie doczekały się realizacji. Ich budowę zaprzestano na oczyszczeniu przedpola i przygotowaniu dróg fortecznych.

Na skutek zmiany rosyjskich planów strategicznych po 1909 zarzucono rozbudowę umocnień Warszawskiego Rejonu Umocnionego.

Plan niemiecki thumb|upright=1.3|Mapa przedstawiająca przebieg ofensywy niemieckiej w lecie 1915, w wyniku której zostały zajęte umocnienia Warszawskiego Rejonu Umocnionego 1 sierpnia 1914 II Rzesza ogłosiła wojnę z Rosją. Po początkowych sukcesach Rosjan Niemcy przystąpili do ofensywy, gromiąc wojska rosyjskie w bitwach: pod Tannenbergiem oraz nad jeziorami mazurskimi. Na przełomie lipca i sierpnia 1915 wojska niemieckie zbliżyły się do Wisły. 3 sierpnia 1915 Rosjanie wydali rozkaz o opuszczeniu Warszawy. Wszystkie ważne elementy twierdzy oraz mosty zostały wysadzone w powietrze. 2 dni później Niemcy wkroczyli do miasta. Od 9 sierpnia do 20 sierpnia 1915 trwało oblężenie Twierdzy Modlin, z czego zasadnicze walki trwały tylko sześć dni.

Na tak zaskakująco szybki upadek najpotężniejszej rosyjskiej twierdzy złożyło się wiele czynników. Obrońców osłabiało kiepskie wyszkolenie do walk w twierdzy i brak odpowiedniego wyposażenia, brak wykończenia większości obiektów pierścienia zewnętrznego twierdzy i nade wszystko słaba wola walki tak dowódców, jak i ich podkomendnych. Na korzyść Niemców przemawiało doskonałe wyszkolenie wojsk w prowadzeniu ataków na obiekty umocnione wyniesione z walk na froncie zachodnim oraz fakt, że w ręce niemieckie jeszcze przed rozpoczęciem walk wpadł sztabowy samochód rosyjski wraz z dokładnymi planami umocnień.

Ciąg piaszczystych wydm i podmokłych lasów zwrócił uwagę kajzerowskich sztabowców, zaraz po zdobyciu tych terenów w 1915. Wykorzystując warunki naturalne Niemcy postanowili ufortyfikować ciąg wydm od Ryni nad Narwią, przez Strugę, Zielonkę, Starą Miłosnę, Wiązownę i Józefów aż do Wisły. Nowo powstałej linii umocnień nadano nazwę Przedmoście Warszawa (niem. Brückenkopf Warschau). Miała ona za zadanie zabezpieczać od wschodu ważne przeprawy mostowe na Wiśle i Narwi, jak również samą Warszawę przed spodziewaną kontrofensywą wojsk rosyjskich.

Umocnienia z I wojny światowej thumb|Pierwszowojenny schron bojowy, Wiązowna thumb|upright|Pierwszowojenny schron obserwacyjny, Józefów Wznoszone przez niemieckich saperów na przełomie 1915 i 1916 umocnienia przebiegały na linii Ostrów – Beniaminów – Struga – Zielonka – Rembertów – Stara Miłosna – Majdan – Wiązowna – Józefów. Wiosną 1916 dokonano modyfikacji polegającej na wysunięciu prawego skrzydła umocnień do przodu od Majdanu przez Wiązownę i dalej wzdłuż rzek Mieni i Świdra do Wisły, ustalając tym samym ostateczny przebieg Brückenkopf Warschau.

Nowo powstała linia umocnień biegła następująco: Nowa Wieś, dalej na wschód poprzez tereny dzisiejszego Józefowa, następnie dochodziła do mostu kolejowego i przebiegała dalej prawym brzegiem Świdra i Mieni do wsi Emów i Wiązowna. Na zachód od Wiązowny skręcała na północ i grzbietami wydmowych wzgórz dochodziła przez Góraszkę, Zagórze, Starą Miłosnę, Zieloną do wschodniego skraju Rembertowa. Następnie przebiegała na wschód od linii kolejowej stanowiącej łącznik pomiędzy koleją terespolską i petersburską, przez teren poligonu artyleryjskiego w Rembertowie. Dalej biegła w kierunku północnym, grzbietami wzgórz, przez Maciołki, Wólkę Radzymińską, Dąbkowiznę do carskiego fortu Beniaminów. Stamtąd linie biegła w kierunku północnym do rzeki Rządza i jej lewym brzegiem do Narwi.

Wzniesione w latach I wojny światowej umocnienia Brückenkopf Warschau stanowiły nowoczesną linię obrony doskonale wkomponowaną w teren przy wykorzystaniu jego walorów obronnych – wzniesień, mokradeł, rzek. Niewątpliwą zaletą linii była jej niewielka długość oraz poprowadzenie z drobnymi odstępstwami w linii prostej na osi północ – południe. Dodatkowym atutem była bardzo dobrze rozwinięta sieć drogowa i kolejowa, która ułatwiała manewrowanie odwodami i kierowanie własnych wojsk na najbardziej zagrożone odcinki frontu.

Linia Przedmościa dzieliła się na dwie części: północną – opartą na przejętych i rozbudowanych fortyfikacjach rosyjskich oraz południową w całości zbudowaną przez Niemców. Miejscem połączenia obu części był teren poligonu w Rembertowie. Na całej długości Niemcy wznieśli kilkadziesiąt żelbetonowych schronów z których większość stanowiły niewielkie schrony bojowe, obserwacyjno-bojowe i pogotowia. Co 500–800 m znajdował się schron na ckm składający się z wydłużonego pomieszczenia 4 × 2 m z małą strzelnicą z przodu lub umocnione stanowisko ckm. Wzdłuż całej linii wykopano rowy strzeleckie, wzdłuż których ciągnęły się zasieki przeciwpiechotne z drutu kolczastego o szerokości 3 m, rozciągnięte na trzech rzędach palików drewnianych lub metalowych. Ponadto na pierwszej linii znajdowały się dobrze wkomponowane w teren, usytuowane skrzydłowo stanowiska karabinów maszynowych oraz punkty obserwacyjne artylerii. Przedpola zostały oczyszczone z drzew i krzewów w celu ułatwienia obserwacji i prowadzenia ognia. Na zapleczu zostało rozlokowanych kilkadziesiąt stanowisk artyleryjskich, których zadaniem było wspieranie ogniem dział walczących oddziałów na pierwszej linii. W celu poprawy komunikacji na Przedmościu Warszawskim wybudowano szereg dróg rokadowych, a w 1916 powstała linia kolejki wąskotorowej Wawer – Nieporęt – Zegrze.

Ostatecznie, całkowita długość wzniesionych umocnień wynosiła około 55 km. Zgodnie z niemieckimi planami na wypadek rosyjskiej ofensywy umocnienia Brückenkopf Warschau miały zostać obsadzone 4-5 dywizjami piechoty wzmocnionymi 80 bateriami artylerii.

Do początku 1918 umocnienia były pilnowane, choć nie rozbudowywano ich, ani nie poddawano konserwacji. Związane było to z panującą sytuacją na froncie wschodnim, który przebiegał daleko w głąb Rosji. Utrata znaczenia strategicznego umocnień spowodowała, że na początku roku dowództwo niemieckie wydało rozkaz o ich likwidacji. W listopadzie 1918 zmieniła się sytuacja geopolityczna – zakończyła się I wojna światowa, a Polska uzyskała niepodległość. Pojmując znaczenie militarne linii fortyfikacji zabezpieczających od wschodu Warszawę, w styczniu 1919, polskie władze wojskowe wstrzymały rozbiórkę umocnień. Dodatkowo poniemieckie umocnienia zyskały wojskową ochronę, która okazała się niewystarczająca do zabezpieczenia obiektów. Pomimo ochrony miejscowa ludność rozgrabiła wszystkie mogące się do czegokolwiek przydać materiały. W związku z brakiem środków finansowych na remonty oraz skuteczną ochronę, późnym latem 1919 wydano ponownie zgodę na rozbiórkę umocnień. Prace rozbiórkowe wstrzymano dopiero pod koniec czerwca 1920, wobec zbliżającej się ofensywy bolszewickiej.

Wojna polsko-bolszewicka

Przygotowanie pozycji obronnych thumb|Przedmoście Warszawskie – polskie pozycje pod Miłosną, sierpień 1920; stanowisko ciężkiego karabinu maszynowego Colt M1914 Latem 1920 konflikt polsko-bolszewicki, wszedł w decydującą fazę. W pierwszych dniach sierpnia Naczelny Wódz Józef Piłsudski podjął decyzję o zatrzymaniu ofensywy bolszewickiej na przedpolach Warszawy, a następnie po wykonaniu uderzeń oskrzydlających znad Wkry, a później Wieprza, wyjść na tyły Armii Czerwonej i zmusić ją do odwrotu. Najważniejsze zadanie w tej operacji miały realizować wojska, które przyjmowały na siebie ciężar uderzenia Armii Czerwonej dowodzonej przez Michaiła Tuchaczewskiego na przedpolach Warszawy. Zadanie obrony Warszawy od wschodu zostało powierzone Frontowi Północnemu dowodzonemu przez gen. Józefa Hallera, a w szczególności 1 Armii dowodzonej przez gen. Franciszka Latinika.

Armia polska stanęła na pozycjach obronnych, w skład których przewidziano cztery linie umocnione. Pierwsza z nich, najdalej wysunięta na wschód biegła od Twierdzy Zegrze, następnie dolnym biegiem rzeki Rządzy do Dybowa, by potem przez miejscowości: Kraszew, Helenów do Nowej Czarnej połączyć się z bagnem Białe Błota (na wschód od Wołomina), i dalej skrajem miasta, poprzez Leśniakowiznę, teren poligonu artyleryjskiego, na wschód od Okuniewa, dochodziła do Wiązowny i dalej ku Wiśle.

Drugą linię obrony stanowiły pozostałości po carskich i niemieckich umocnieniach położonych w pasie: Beniaminów – Struga – Zielonka – Rembertów – Zakręt – Emów – Józefów. Była to de facto linia Przedmościa Warszawskiego według projektu niemieckiego. Jako trzeci pas przewidywano pozycje na obrzeżach warszawskiej dzielnicy – Pragi, ostatnią – czwartą linię stanowiły przyczółki mostowe.

W skład 1 Armii gen. Latinika w czasie walk na Przedmościu Warszawskim wchodziły: VII Brygada Rezerwowa płk. Stanisława Małachowskiego (rejon Zegrza) 11 Karpacka Dywizja Piechoty płk. Bolesława Jaźwińskiego (Bug – Narew – Leśniakowizna) 8 Dywizja Piechoty płk. Stanisława Burhardt-Bukackiego (Leśniakowizna – Okuniew)