Korona Królestwa Polskiego (), w skrócie Korona PolskaTak np. Konstytucja 3 maja, Zaręczenie Wzajemne Obojga Narodów, Pan Tadeusz (ks. IV, w. 2943, 2944). lub Królestwo Polskie, potocznie i skrótowo: Korona – 1. powstała pod koniec XIV wieku koncepcja państwa polskiego jako czynnika nadrzędnego wobec władzy królów Polski, początkowo dziedzicznych (Andegawenowie), a następnie wybieralnych (od Władysława II Jagiełły do Stanisława Augusta Poniatowskiego); 2. nazwa państwa polskiego w latach 1386–1569 pozostającego w unii z Litwą, a później w latach 1569–1795 nazwa jednego z dwóch równoprawnych członów Rzeczypospolitej Obojga Narodów; 3. określenie całości obszaru ziem wchodzących w skład Królestwa Polskiego na podstawie dziedzictwa i prawnej sukcesji.
Znaczenie prawne thumb|left|Replika tzw. korony Chrobrego, głównego insygnium koronacyjnego królów polskich, używanej od Władysława Łokietka (1320) do Stanisława Augusta Poniatowskiego (1764). Korona symbolizowała ciągłość państwa polskiego i jedność jego terytorium. Publiczno-prawne pojęcie Korony Królestwa na określenie suwerennego państwa wraz ze swoimi prawami i historycznym terytorium, w przeciwieństwie do państwa będącego tylko dziedziczną własnością poszczególnych królów, narodziło się w XIII wieku we Francji. Idea została przyjęta w Czechach jako Korona świętego Wacława oraz na Węgrzech jako Korona świętego Stefana. W Polsce koncepcja Korony Królestwa Polskiego pojawiła się w okresie Zjednoczonego Królestwa Polskiego, gdy po wygaśnięciu dynastii Piastów władzę królewską odziedziczyli po nich Andegawenowie (1370).
Idea Korony Królestwa Polskiego, której symbolem były insygnia koronacyjne, została uznana za wiodącą zasadę ustrojową polskiej monarchii stanowej. Umożliwiła zachowanie ciągłości państwa polskiego i niepodzielności jego terytorium. Utożsamiała z państwem „panów polskich”, a następnie ogół ziemiaństwa, co stworzyło fundamenty pod ustrój republikański Rzeczypospolitej i demokrację szlachecką.
Pod koniec XV wieku zaczęła się też kształtować ideologia suwerenności Korony i dążenie do zrzucenia zwierzchnictwa cesarstwa i papiestwa. W roku 1555 sejm piotrkowski zrzucił zależność od papieży (od zjazdu w Sulejowie w roku 1318 papieże byli suwerenami Królestwa Polskiego). Za czasów ostatnich Jagiellonów przyjęto również zasadę suwerenności królów Polski od cesarzy, czego symbolem było zamknięcie korony Chrobrego złotymi kabłąkami i globem z krzyżem.
Obszar Korony W skład obszaru Korony Królestwa Polskiego wchodzą wszystkie ziemie historycznie podległe dziedzicznym królom Polski, które stanowiły ich rodowe patrymonium, w tym ziemie przyłączone na zasadzie prawnej sukcesji. Zgodnie z ideą Korony, wszystkie przyłączane ziemie mogły się znaleźć w jej składzie tylko na drodze legalnej sukcesji lub dobrowolnej inkorporacji.
Obszar Korony ukształtował się w okresie panowania dynastii Piastów i objął rdzenne ziemie polskie tworzące państwo pierwszego koronowanego króla (Korona Chrobrego) oraz ziemie włączone przez królów polskich później, w tym ziemie ruskie (Ruś Czerwona, Wołyń, Podole i ziemie ukrainne) odziedziczone przez Kazimierza Wielkiego.
Po wygaśnięciu rodzimej dynastii, obszar ten był traktowany jako niepodzielne terytorium, które nie podlegało dziedziczeniu, a kolejni królowie byli zobowiązani do utrzymania jego jedności i dążenia do odzyskania ziem utraconych.
W praktyce jednak Korona Królestwa Polskiego nie obejmowała większości ziem Śląska i Pomorza Zachodniego, które w okresie rozbicia dzielnicowego znalazły się w granicach innego nadrzędnego organizmu politycznego, Świętego Cesarstwa Rzymskiego.
Jednoczenie ziem koronnych mały|Akt inkorporacji Prus do Korony wystawiony przez stany pruskie w 1454 roku thumb|Akt inkorporacji do Korony jako lenna Księstwa Kurlandii i Semigalii przez Zygmunta Augusta w 1569 roku Początkowe terytorium Korony Królestwa Polskiego tworzyły ziemie zjednoczonego Królestwa Polskiego, które wniosła jako swoją własność Jadwiga Andegaweńska, będąca ostatnim dziedzicznym królem Polski w trakcie ślubu z Jagiełłą w 1386 roku. Obszar ten obejmował zarówno rodowe dziedzictwo Piastów (Koronę Chrobrego), jak i ich legalną sukcesję na obszarze Rusi Czerwonej, którą dołączono do Korony w 1387 roku.
Po śmierci Jadwigi Władysław Jagiełło kontynuował dzieło jednoczenia ziem Korony i przyłączył do niej utracone ziemię wieluńską (1391), ziemię dobrzyńską (1411) i Podole (1432), które było wcześniej lennem. W wyniku wojny trzynastoletniej w 1466 roku Koronie podporządkowane zostały również Prusy Królewskie, czyli utracone Pomorze Gdańskie i ziemię chełmińską, a także Warmię, która zachowała autonomię.
Po śmierci ostatnich Piastów mazowieckich w 1526 w skład Korony weszło całe Mazowsze. Natomiast w 1564 wcielono do niej śląskie księstwa oświęcimskie i zatorskie, co potwierdzało trwałość roszczeń Korony wobec utraconych ziem śląskich.
W roku 1564 król Zygmunt August, ostatni wielki książę litewski, zrzekł się na rzecz Korony Królestwa Polskiego praw do sukcesji w Wielkim Księstwie Litewskim. Natomiast w roku 1569 na sejmie lubelskim (na którym została zawarta 1 lipca unia lubelska) inkorporował Prusy Królewskie oraz jako prawny spadkobierca dziedzictwa Giedymina przekazał Koronie ruskie ziemie będące pod władzą Wielkiego Księstwa Litewskiego, do których Królestwo Polskie rościło prawa od czasów Kazimierza Wielkiego. W tym samym roku Zygmunt August inkorporował również do Korony jako lenno Księstwo Kurlandii i Semigalii.
Ostateczny kształt terytorium na wschodzie Korona Królestwa Polskiego uzyskała w 1634 roku, po zawarciu pokoju z Moskwą.
Wszyscy królowie elekcyjni zaprzysięgali strzec niepodzielności terytorium Korony i Litwy oraz odzyskać utracone terytoria. Jednocześnie Rzeczpospolita realizowała ideę pacyfizmu i wyrzekała się sięgania po terytoria, do których nie miała legalnych praw.
Kwestia inkorporacji Litwy mały|Alegoria Korony i Litwy na pomniku unii lubelskiej w Lublinie
Jednym z postanowień unii w Krewie z 1385 roku było wcielenie do Korony Królestwa Polskiego Wielkiego Księstwa Litewskiego, co oznaczało rzeczywistą inkorporację do Korony wszystkich ziem i terytoriów litewskich i ruskich podległych Jagielle. Akt inkorporacji powtarzały kolejne zawierane unie polsko-litewskie w latach 1401, 1413 i 1501.
W praktyce postanowienie to napotykało opór i zostało zrealizowane jedynie częściowo poprzez unię lubelską zawartą w 1569 roku. Całkowite zjednoczenie obu narodów Rzeczypospolitej nastąpiło dopiero w roku 1791, u schyłku istnienia państwa. W przyszłości jednak odwoływano się do idei zjednoczenia Litwy z Koroną.
Ruś Koronna mały|Przyłączenie Rusi Czerwonej do Korony w 1366 roku, obraz Jana Matejki z cyklu Dzieje cywilizacji w Polsce. mały|Giedymin wkracza do Kijowa w 1321 roku. Rycina z XIX w. mały|Oryginalny dokument aktu unii w Krewie z 14 sierpnia 1385 roku, która przyłączała litewskie i ruskie ziemie Giedyminowiczów do Korony mały|Książę nowogrodzko-siewierski Dymitr Korybut przyrzeka wierność królowi Władysławowi Jagielle, królowej Jadwidze i Koronie Królestwa Polskiego (akt z 1386 roku) Do schyłku X wieku państwa polskie i ruskie rozwijały swoje terytoria oddzielnie, nie stykając się ze sobąFeliks Koneczny Dzieje Rosji, część I, rozdz. II Ruś jako droga do Grecji (860-1043).Jacek Bartosiak opisuje, że „Stara Ruś nie stykała się początkowo z późniejszymi ziemiami piastowskimi, ponieważ cała kraina dolnego Dniepru także była pustkowiem, stąd była izolowana tak od zachodniej, jak i południowej strony”. W okresie kolonizacji Waregów w kierunku czarnomorskim (IX i X wiek) ziemie polskie „były od opisywanych zdarzeń na Rusi izolowane pustkowiem dolnej Prypeci i jej najbardziej zachodnimi dopływami. W tamtych czasach nie było w tym rejonie osad ludzkich. Dopiero pod koniec X wieku szlaki handlowe powodują podporządkowanie Grodów Czerwieńskich i styczność Starej Rusi z państwem piastowskim, co zaświadcza dosłownie zapisek latopisu ruskiego Nestora” (Jacek Bartosiak, Rzeczpospolita między lądem a morzem, Warszawa 2018, s. 216, 218).. Do Mieszka I należały Grody Czerwieńskie (późniejsza Ruś Czerwona lub jej zachodnia część), które siłą zagarnął w 981 roku książę kijowski Włodzimierz, czym zapoczątkował polsko-ruską rywalizację o te ziemie. W roku 1018 Bolesław Chrobry w wyniku udanej wyprawy kijowskiej, nie tylko odzyskał dla Polski Grody Czerwieńskie, ale też zdobył stolicę Rusi. Wysyłane przez niego z Kijowa listy do obu cesarzy oraz bite monety z napisami cyrylicą wskazują, że w chwili koronacji w 1025 roku Bolesław Chrobry i jego syn Mieszko II mogli czuć się pretendentami do zwierzchnictwa nad Rusią KijowskąPrzemysław Urbańczyk Bolesław Chrobry – lew ryczący, Toruń 2017, s. 280–282.. Na pewno też w skład Korony Chrobrego wchodziły ziemie Rusi Czerwieńskiej.
Kolejni Piastowie (Bolesław Śmiały, Kazimierz Sprawiedliwy, Leszek Biały) jeszcze kilkakrotnie interweniowali w sprawy Rusi, osadzając na tronie w Kijowie i Haliczu podległych im książąt. Poza tym poprzez żony niektórych Piastów istniały relacje dynastyczne z Rurykowiczami.
W czasie rozbicia dzielnicowego, gdy większa część ziem ruskich pozostawała w zależności od Złotej Ordy, nastąpił upadek Rusi Kijowskiej. Według tradycyjnej historiografii rosyjskiej, czołową rolę na Rusi przejęło wówczas prowincjonalne księstwo włodziemiersko-suzdalskie (później moskiewskie), a czynnik religijny (przeniesienie patriarchatu) dał początek ideologii Trzeciego Rzymu i ekspansji Moskwy na całą Ruś pod pretekstem zbierania ziem ruskich. Jak jednak wykazał ukraiński historyk Mychajło Hruszewski, bezpośrednią legalną kontynuację politycznej władzy książąt kijowskich posiadali wówczas książęta halicko-włodzimierscy, którym faktycznie podlegał Kijów i którzy wciąż uznawali się za panów Rusi. W roku 1253 Daniel Halicki został nawet koronowany na króla Rusi i jego państwo nosiło nazwę Królestwa Rusi.
W 1323 roku na zasadzie sukcesji dynastycznej, po matce, ostatnim księciem halicko-wołyńskim został Bolesław Jerzy II z mazowieckiej gałęzi dynastii Piastów. Wobec braku potomstwa uczynił on spadkobiercą spokrewnionego ze sobą Kazimierza Wielkiego. Po zabójstwie księcia w 1340 roku król Polski prawnie przejął księstwo halicko-włodzimierskie i oficjalnie nosił tytuł pan i dziedzic Rusi (Russieque dominus et heres; ruskoj zemli hospodar i didycz, wiecznyj zemlam tym samoderżec), a później również tytuł król Rusi (rex Polonie et Russie). Jednak na skutek oporu miejscowych możnych i interwencji Litwinów Kazimierzowi nie udało się włączyć całej Rusi Czerwonej do Królestwa (zob. hasło wojna o księstwo halicko-włodzimierskie 1340–1392). Objął ją dopiero następca Kazimierza Ludwik Węgierski ustanowił on jednak tam węgierską administrację i de facto przyłączył księstwo do Węgier„Król Ludwik stopniowo oderwał Ruś Czerwoną od Polski i inkorporował ją do korony węgierskiej. W 1372 roku osadził na Rusi Władysława Opolczyka w charakterze na wpół namiestnika na wpół dziedzicznego lennego księcia, a w 1378 r. przejął ją pod bezpośredni zarząd węgierski” Henryk Łowmiański, Polityka Jagiellonów, Poznań 2006, Wydawnictwo Poznańskie, s. 26..