Giosuè Alessandro Giuseppe Carducci (wym. ; ur. 27 lipca 1835 w Valdicastello di Pietrasanta, zm. 16 lutego 1907 w Bolonii) – włoski poeta i historyk literatury. Przez swoich rodaków często był uznawany za twórcę narodowego i wieszcza zjednoczonych Włoch. Jako zwolennik wyrafinowanej estetyki kategorycznie odrzucił swobodę romantyzmu i czerpał głównie ze wzorców antycznych oraz z włoskiej tradycji klasycznej. Będąc długoletnim wykładowcą bolońskiego uniwersytetu, brał intensywny udział w bieżących dyskusjach politycznych oraz prowadził ożywioną działalność krytycznoliteracką. Dorobek Carducciego zwieńczono w roku 1906 Nagrodą Nobla w dziedzinie literatury za „twórczą energię, świeżość stylu i siłę liryczną, tak charakterystyczne dla jego poetyckich arcydzieł”Grzegorz Górny, Leksykon laureatów literackiej Nagrody Nobla, Agencja Wydawnicza Zebra, Kraków 1993, s. 22..
Dzieciństwo i młodość Wczesna edukacja thumb|Dom w Valdicastello di Pietrasanta, gdzie urodził się Giosuè Carducci Giosuè Carducci był pierworodnym synem wiejskiego lekarza Michele Carducciego (1808–1858), porywczego rewolucjonisty, który został skazany na rok zesłania za działalność spiskową przeciwko monarchii, i Ildegondy Celli (1815–1870), córki zubożałego florenckiego złotnikaMichele Saponaro, Carducci, Garzanti, Milano 1940, s. 23-24.. Zapis imienia przyszłego noblisty nadal budzi spory. Niektórzy z jego biografów używają formy Giosue, powołując się na zapis w księdze metrykalnejMario Biagini, Giosue Carducci. Biografia critica, Mursia, Milano 1976.. Inni, liczniejsi, po dokładnym zbadaniu dokumentów, obstają przy formie akcentowanej GiosuèMario Scotti, [w:] Dizionario Biografico degli Italiani, Istituto della Enciclopedia italiana, Roma 1977, t. XX, s. 16-40.. Młody Carducci wcześnie zaczął korzystać z biblioteki ojca, poznając dzięki temu zarówno klasykę, jak i utwory poświęcone rewolucji francuskiej. Na resztę życia miał zapamiętać Iliadę, Odyseję, Eneidę, Jerozolimę wyzwoloną, Histoire romaine (Historię Rzymu) Charles’a Rollina i Histoire de la Révolution (Historię rewolucji francuskiej) Adolphe’a ThiersaRenato della Torre, Invito alla lettura di Carducci, Ugo Mursia Editore, Milano 1985, s. 13-15.. Rodzina Carduccich żyła w ustawicznej nędzy, Giosuè nie miał więc szans na regularną naukę, zwłaszcza że na świecie wkrótce pojawili się jego bracia – Dante (1837-1857) i Valfredo (1838-1919). Michele we własnym zakresie próbował uzupełniać braki w edukacji syna, który wkrótce znał na pamięć pierwsze cztery księgi Metamorfoz oraz główne dzieła romantyka Alessandra Manzoniego i karbonariusza Silvia PellicoMichele Saponaro, Carducci, Garzanti, Milano 1940, s. 28-30..
Konfliktowy charakter i wolnomyślicielskie poglądy Michele Carducciego sprawiły, że tylko w latach 1848–1849 musiał wraz z rodziną trzykrotnie zmieniać miejsce zamieszkania. Osiedlili się na dłużej we Florencji, gdzie Giosuè z łatwością zdał egzaminy wstępne do szkoły średniej prowadzonej przez pijarówGrzegorz Górny, Leksykon laureatów literackiej Nagrody Nobla, Agencja Wydawnicza Zebra, Kraków 1993, s. 20.. We Florencji poznał w gronie dalszej rodziny Elvirę Menicucci (1835-1915), która dziesięć lat później zostanie jego żoną i z którą będzie miał pięcioro dzieciRenato della Torre, Invito alla lettura di Carducci, Ugo Mursia Editore, Milano 1985, s. 18.. Wszystkim nada imiona kojarzące się z włoską literaturą (Francesco, Dante, Bice od Beatrice, Laura) lub z ideałami (Libertà znana jako Tittì). Już wtedy Carducci stopniowo odchodził od romantycznych dzieł Schillera, Byrona i Pratiego, które dotąd były jego ulubioną lekturą. W młodzieńczych dokonaniach wzorował się raczej na odach Horacego i antycznych hymnach. Chociaż nie unikał tematyki miłosnej, od początku podejmował przede wszystkim problematykę patriotyczną, gwałtownie sprzeciwiając się sytuacji politycznej i społecznej we Włoszech. W jego poezji pojawiały się również religijne rozważania dotyczące Boga i duchowości, które szybko zostały wyparte przez zażarty antyklerykalizmNatale Busetto, Giosuè Carducci nel suo tempo e nell'età che fu sua, Società Anonima Editrice Dante Alighieri, Milano-Genova-Roma-Napoli 1935, s. 34-46..
Czasy studenckie thumb|Tablica upamiętniająca epidemię cholery w toskańskim Retignano W roku 1853, po otrzymaniu stypendium, Carducci rozpoczął studia humanistyczne w Pizie. Tam zdobył popularność dzięki wystąpieniom, w których potępiał włoskich polityków dążących do scalenia podzielonego kraju. Również pod tym względem w poglądach poety szybko nastąpiła zasadnicza zmiana i już wkrótce opowiedział się jednoznacznie za zjednoczeniem Włoch. Do młodego twórcy zwrócił się wtedy z propozycją współpracy Pietro Thouar, założyciel gazety „Letture di Famiglia”. W piśmie tym co miesiąc ukazywał się dodatek „L'Arpa del popolo”, w którym rozmaite teksty należało opatrzyć komentarzem dla mniej wyrobionych czytelników. Właśnie pod tytułem „L'Arpa del popolo”, już w roku 1855, Carducci wydał szkolną antologię wierszy religijnych i patriotycznych, zawierających zarówno pieśni Dantego, jak i śpiewki toskańskiej wsiPaul Renucci, Giosuè Carducci, [w:] Encyclopædia Universalis, Paris 1984–1985, t. 4, s. 264.. Ofertę redaktorską poeta przyjął z entuzjazmem, ponieważ dzięki niej miał szansę po raz pierwszy wspomóc rodzinęPiero Bargellini, Giosuè Carducci, Morcelliana, Brescia 1934, s. 58-60.. Czuł się zresztą silnie związany ze wszystkimi mieszkańcami swoich stron. Kiedy w Toskanii wybuchła epidemia cholery, a jego ojciec i brat Dante nieustannie pielęgnowali chorych, przerwał naukę, żeby wspomóc swoich ziomkówEmilio Pasquini, Cecco Frate. Francesco Donati, Le Monnier, Firenze 1935, s. 31..
W roku 1856 uzyskał dyplom z filozofii i literatury za rozprawę poświęconą poematom rycerskim i trubadurom. W tym samym roku opublikował w dodatku do „Letture di Famiglia” swoje tłumaczenia fragmentów Georgik Wergiliusza i epod Horacego wraz z komentarzem. W piśmie tym, jako główny krytyk i publicysta, bronił zasad poezji klasycznej i odpierał ataki grupy florentyńskich romantyków. Podobną obronę podjęło stowarzyszenie pod nazwą „Przyjaciele Pedanci”, którego Carducci został założycielem i najważniejszym członkiem. Do tej grupy młodych literatów należeli również Giuseppe Torquato Gargani, Giuseppe Chiarini i Ottaviano Targioni Tozzetti. Romantyzm, zwłaszcza w schyłkowym wydaniu sentymentalnym, był dla nich wrogą teorią zagraniczną, zaprzeczeniem ojczystych tradycji i formą intelektualnej służalczości wobec obcych kultur. Carducci przeciwstawiał mu bezwarunkowy podziw dla poezji włoskiej, której mistrzami byli dla niego Giuseppe Parini, Vincenzo Monti, Ugo Foscolo, a nawet Pietro Metastasio.
Rodzinne nieszczęścia thumb|Giosuè Carducci, 1871 Trudną sytuację finansową i emocjonalną poety pogłębiła jeszcze tragedia rodzinna, której okoliczności były różnie opisywane. 4 listopada 1857 roku doszło do gwałtownej sprzeczki między Michele Carduccim a jego młodszym synem, który, od dłuższego czasu nie mogąc znaleźć pracy, zaczął zdaniem ojca schodzić na złą drogę. Po ostrej wymianie zdań podczas wieczornego spotkania Dante najprawdopodobniej zadał sobie śmiertelne pchnięcie nożemPiero Bargellini, Giosuè Carducci, Morcelliana, Brescia 1934, s. 106–107.. Zdaniem niektórych biografów nie można jednak wykluczyć, że Michele w ataku furii zabił syna, a później upozorował samobójstwoPiero Bargellini, Giosuè Carducci, Morcelliana, Brescia 1934, s. 481.. Zwolennicy tej wersji wydarzeń powołują się na zeznania służącej, która jednak nie widziała samego zajścia, za to, jak większość domowników, była skłócona ze swoim chlebodawcą. Michele Carducci zmarł niecały rok później. Jedni biografowie przyjmują, że po przeżytym wstrząsie, pod wpływem wyrzutów sumienia, załamał się psychicznie i nigdy już nie wrócił do równowagi. Inni uznają taką interpretację za zbyt literacką i podkreślają, że Michele od dawna był poważnie choryGiambattista Salinari, Giosuè Carducci, [w:] Storia della letteratura italiana, Garzanti, Mediolan 1965–1968, t. 9, s. 639.. Obecnie uważa się na ogół, że koncepcja morderstwa jest bezpodstawnaDante Manetti, Un dramma in casa Carducci, Cappelli, Bologna 1927.. Giosuè poruszony samobójstwem brata upamiętnił go pięcioma sonetami wydanymi w tomie Juvenilia oraz pieśnią Alla memoria di D.C. mortosi de ferro il IV novembre MDCCCLVII (Ku pamięci D.C., który zmarł od noża 4 listopada MDCCCLVII)Mario Biagini, Giosue Carducci. Biografia critica, Mursia, Milano 1976, s. 90..
Kolejnym nieszczęściem w prywatnym życiu poety była śmierć pierworodnego syna, Francesca, kilka dni po narodzinach. W najgorszym dla Carduciego roku 1870 najpierw umarła mu matka, a później, zapewne na zapalenie opon mózgowych, trzyletni Dante. Podobno już w dniu tragedii powstał sonet Funere mersit acerbo (Pogrążył w gorzkiej śmierci), nawiązujący tytułem do hemistychu z szóstej pieśni Eneidy Wergiliusza. W tym fragmencie epopei Eneasz, schodząc do podziemnego świata, słyszy szloch zmarłych dzieci. O swoim bólu Carducci wspominał w kilku utworach. Synowi zadedykował również jeden ze swoich najsłynniejszych wierszy Pianto antico (Pradawny płacz), w którym zestawił odwieczne odrodzenie życia symbolizowane w mitologii przez drzewo granatowca z nagłą i nieodwracalną śmierciąThomas E. Peterson, Giosuè Carducci, [w:] Dictionary of Literary Biography, red. Clark Bruccoli, Cengage Gale, Detroit 2007, t. 329, s. 292-293..
Praca pedagogiczna Szkoły średnie thumb|Panorama San Miniato al Tedesco Carducci, mimo że mógł pracować jako prywatny guwerner, od początku szukał posady w szkołach publicznych. W roku 1856 zatrudnił się jako gimnazjalny nauczyciel gramatyki i retoryki w San Miniato al Tedesco. Z uczniami omawiał głównie teksty Horacego, Lukrecjusza, Tacyta i Dantego. Te pedagogiczne doświadczenia i realia życia w prowincjonalnym miasteczku po latach opisał z sympatią w Risorse di San Miniato al Tedesco (Wspominki z San Miniato al Tedesco). Ze względu na ówczesne republikańskie i demokratyczne przekonania był pod stałym nadzorem karabinierów, a ponieważ zwierzchnicy uznali, że prowadzi się niemoralnie, stracił pracę w szkole. Władze Toskanii nie zgodziły się również, by objął posadę w Arezzo, mimo że szukano tam nauczyciela, a on spełniał wszystkie warunkiWalerian Preisner, Giosuè Carducci, [w:] Mały słownik pisarzy włoskich, Wiedza Powszechna, Warszawa 1969, s. 47.. Po tych niepowodzeniach wrócił do Florencji i próbował utrzymać się z korepetycji. Regularnie pracował także w wydawnictwie Gaspera Barbèry, gdzie odpowiadał za stronę językową i typograficzną wznawianych dzieł Vittoria Alfieriego, Alessandra Tassoniego, Wawrzyńca Wspaniałego i Salvatora RosyWładysław Jabłonowski, Słowo wstępne, [w:] Giosue Carducci, O rozwoju literatury narodowej, Towarzystwo Akcyjne S. Orgelbranda Synów, Lwów 1914, s. VIII.. Wreszcie, w roku 1860, z całą rodziną przeniósł się do Pistoi, żeby podjąć pracę nauczyciela łaciny i greki w tamtejszej szkole średniejLuigi Baldacci, Giosuè Carducci, [w:] Enciclopedia Europea, Garzanti, Milano 1976–1984, t. 2, s. 891..
Uniwersytet Boloński thumb|Biblioteka Uniwersytetu Bolońskiego, sala manuskryptów