mały|Kwatera żołnierzy Armii Ludowej na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach Armia Ludowa (AL) – konspiracyjna organizacja zbrojna Polskiej Partii Robotniczej, powstała z przekształcenia Gwardii Ludowej, działająca w okupowanej przez III Rzeszę Polsce, utworzona w celu walki zbrojnej z okupantem niemieckim na mocy dekretu Krajowej Rady Narodowej z 1 stycznia 1944 i formalnie tej Radzie podporządkowana. Naczelnym dowódcą AL został gen. Michał Rola-Żymierski, szefem sztabu Franciszek Jóźwiak, dotychczasowy dowódca Gwardii LudowejKazimierz Sobczak, Encyklopedia II wojny światowej, Warszawa 1975, s. 18..
Powstanie Armii Ludowej i jej symbole Armia Ludowa powstała na bazie Gwardii Ludowej na podstawie dekretu nr 1 KRN z 1 stycznia 1944 rokuDekret Nr 1 Krajowej Rady Narodowej z dn. 1 stycznia 1944 r. O powołaniu organizacji Armii Ludowej, .
W jej skład weszły: Gwardia Ludowa PPR (całościowo), Związek Walki Młodych (całościowo), część pododdziałów Batalionów Chłopskich, część pododdziałów Milicji Ludowej RPPS, lokalne organizacje polityczno-wojskowe Rewolucyjna Grupa Inteligencji Socjalistycznej „Świt”, Polska Wojskowa Organizacja Rewolucyjna, część bojowników Armii Krajowej (Okręg Częstochowski Socjalistycznej Organizacji Bojowej, IV pluton Oddziału Partyzanckiego Obwodu Radomsko AK-OW PPS, pluton partyzancki Inspektoratu Lublin AK „Zbyszka” oraz pojedynczy partyzanci zmieniający przynależność organizacyjnąPluton AK-OW PPS wszedł w skład Batalionu AL im. gen. Bema (przeformowany wkrótce w III Brygadę AL im. gen. Józefa Bema). Jego dowódca, kpr. Zygmunt Łęgowik ps. „Brzeszczot”, został wkrótce awansowany do stopnia podporucznika i objął dowództwo nad oddziałem zwiadu brygady. Pluton AK „Zbyszka” został włączony w skład Brygady AL Północnej Lubelszczyzny, a jego dowódca por. Zbigniew Stępka ps. „Zbyszek” został szefem jej sztabu. Po śmierci kpt. Aleksandra Skotnickiego ps. „Zemsta” awansowany na kapitana Stępka, pod nowym pseudonimem „Mara”, objął jego stanowisko.).
15 lipca 1943 r. ukazał się artykuł w organie centralnym PPR „Trybuna Wolności”, gdzie została rzucona myśl przekształcenia Gwardii Ludowej w Armię Ludową. Po tym terminie niektóre oddziały GL PPR po dokonaniu akcji zostawiały pokwitowania jako Armia Ludowa.
Dowództwo Główne GL już 10 czerwca 1943 r. wystąpiło z propozycją współpracy, zawartą w liście wystosowanym do SL i BCh, RPPS, Związku Syndykalistów Polskich i Stronnictwa Demokratycznego. W imię walki o Polskę demokratyczną apelowano o zacieśnienie współpracy i połączenie wszystkich sił demokratycznych organizacji podziemnych w regularną, zdyscyplinowaną Armię Ludową. Kiedy próby porozumienia odgórnego nie dały wyników, KC PPR postanowił tworzyć jednostki Armii Ludowej poprzez oddolne porozumienie z demokratycznymi organizacjami wojskowymi i grupami bojowymi działającymi na danym terenie.
Wbrew pierwotnym planom nie udało się zjednoczyć wszystkich sił polskiej lewicy w Armii Ludowej. Nie powiodła się akcja scaleniowa ani nie utworzono wspólnej komendy z Polską Armią Ludową (organizacja wierna RPPS szukającej kompromisu między KRN a RJN), Korpusem Bezpieczeństwa i Związkiem Syndykalistów Polskich, z którymi jednak postanowiono rozpocząć współpracę polityczną na wszystkich szczeblach organizacyjnych, zaprzestać wzajemnych ataków oraz ustalono sposoby stałych kontaktów międzyorganizacyjnych, a w czasie trwania powstania warszawskiego podpisano porozumienie, tworząc Połączone Siły Zbrojne. Druga pod względem liczby członków po AL organizacja lewicowa, tj. Organizacja Wojskowa Powstańczego Pogotowia Socjalistów (dawna GL WRN), oprócz jednego plutonu z ziemi radomszczańskiej i pojedynczych przypadków zmiany organizacji przez jej bojowników, w całości zachowała wierność wobec RJN i rządu RP w Londynie.
Według historyka Norberta Michty faktyczna liczba żołnierzy, którzy przeszli do Armii Ludowej z OW PPS i innych organizacji konspiracyjnych takich jak Bataliony Chłopskie czy ZWZ-AK, była jednak większa, a pomijanie przez byłych członków GL-AL wcześniejszej przynależności miało związek z trwającymi w Polsce represjami stalinowskimi.
Samodzielność do lipca 1944 wobec Armii Ludowej zachowywały oddziały Polskiego Sztabu Partyzanckiego przy Radzie Wojennej 1 Armii Polskiej w ZSRR. Generał Michał Rola Żymierski w depeszy radiowej z 23 lipca 1944 r. skierowanej do dowódców oddziałów partyzanckich poinformował o objęciu stanowiska Naczelnego Dowódcy Wojska Polskiego, jak również zwierzchnictwa nad Polskim Sztabem Partyzanckim, nakazując przejścia oddziałów będących dotychczas pod rozkazami PSzP pod zwierzchnictwo dowódców obwodów i okręgów Armii Ludowej.
Pierwsze czerwone trójkąciki, jeszcze z napisem GL, pojawiły się latem 1942 r. W rejonie Płocka i Gór Świętokrzyskich zaczęto je stosować na przełomie końca 1942/początku 1943 r. Wprowadzono je w trybie niepisanej dyrektywy rozprowadzanej w drodze osobistych kontaktów bądź przez łączników. Nie były one nakazywane rygorystycznie, a raczej pozostawione w pewnej mierze inicjatywie oddziałów. Symbol trójkąta był uproszczonym symbolem Brygad Międzynarodowych z okresu hiszpańskiej wojny domowej. Był noszony na czapkach i furażerkach (aczkolwiek na południowej Lubelszczyźnie na lewym ramieniu, patrząc z perspektywy pierwszej osoby), choć i tak nie był noszony przez wszystkich. Symbolika ta była niejasna dla ogółu społeczeństwa (i dla części żołnierzy GL-AL), zamiast niej chętniej noszono przedwojenne orły (wz. 19, wz. 23), najczęściej pozbawiane korony lub też chałupniczo wycinane z blachy/odlewane orły na wzór przedwojennych. Stąd też trójkąty te nie były częste, choć trochę ich można wypatrzeć na zdjęciach z Lubelszczyzny (przy czym czasem nie są widoczne z powodu ustawienia aparatu względem żołnierzy tak że nie do końca było widać trójkąty bądź z powodu stłoczenia gwardzistów na jednym zdjęciu, przez co jedni częściowo zasłaniali drugich, a także dlatego, że jakość części zdjęć nie jest zbyt dobra). Z publikowanych w książce Emblematy, godło i symbole GL i AL K. Satory zdjęć grupowych wynika, że w 1 Brygadzie im. Ziemi Lubelskiej i oddziałów, które później ją stworzyły, trójkąt na ramieniu nosiło sporo partyzantów.
1 lipca 1943 r.https://static.myvimu.com/photo/98/64059823_l.jpg. w regulaminie GL pojawił się orzeł organizacyjny na tarczy amazonek, przy czym jego produkcję rozpoczęto na przełomie 1943/44 r. i w oddziałach używany był tylko częściowo (produkowano go w Warszawie, Radomiu i Lublinie, był zapinany na wąsy, które czasem się odłamywały). Regulamin z 1 lipca określał naszycie trójkąta po lewej stronie od orła, choć tylko część żołnierzy je naszywała z uwagi na ich niedużą popularność z powodów wymienionych wyżej. Oprócz kurtek mundurowych i płaszczy (wojskowych i skórzanych) trójkąciki były też naszywane na cywilne marynarki (widać to po zdjęciach wyżej wspomnianej 1 Brygady AL oraz oddziału Konstantego Mastalerza „Starego”. Nie był to z resztą wyjątek w partyzantce – to samo widać na zdjęciach z 2 pułku piechoty legionów AK). Czerwone trójkąciki noszone były też w oddziałach AL w powstaniu warszawskim (od 10 sierpnia 1944 r.), gdzie wielu oficerów (złote/żółte litery) i podoficerów oraz część szeregowych (srebrne/szare litery) na Starym Mieście i w Śródmieściu nosiła je na berecie, furażerce lub innej wojskowej czapce na lewo od orła. Oczywiście aelowcy w powstaniu nosili też biało-czerwone opaski z literami AL (zarówno na całej wysokości opaski, jak i tylko na białym tle). Wiadomo że na Starówce od początku sierpnia noszono je na prawym ramieniu (jest to zaznaczone w opisie opaski AL w książce K. Satory). Widać ten sposób też na zdjęciach walczącego na Mokotowie por. „Mariana” z AL (30.08.1944) oraz żołnierza AL w okolicach Dworca Głównego (10.08.1944), a także na kilku zdjęciach w biogramie Jerzego Staniszewskiego na stronie Muzeum Powstania Warszawskiego. W Śródmieściu po 15 września w kompaniach Edwina Rozłubirskiego „Gustawa” i Leszka Szelubskiego „Leszka” zaczęły być noszone opaski z napisem WP na białym tle i „AL PAL KB” na czerwonym. Było to związane z utworzeniem Połączonych Sił Zbrojnych AL-PAL-KB.
Nie każdy oddział GL/AL stosował czerwone trójkąty – w 1 Brygadzie Ziemi Krakowskiej im. B. Głowackiego, w 2 Brygadzie „Świt” (stosowali czerwone opaski z napisem nazwą oddziału w półsłońcu, choć w 1944 było ich tylko mniej więcej kilkanaście sztuk), w 1 Brygadzie im. Ziemi Kieleckiej (były tu zielone trójkąty z białą obwódką i czerwonymi literami AL, z uwagi na braki materiałowe w sierpniu 1944 r. te naszywki miała 1/3 lub 1/4 żołnierzy, w pierwszej kolejności trafiały do oficerów i podoficerów) oraz od maja/czerwca 1944 r. w 3. Brygadzie im. J. Bema – zaczęła być wówczas tam stosowana czerwona tarczka z orłem bez korony i napisem AL na tarczy amazonek, choć było ich tylko ok. 80 sztuk na oddział liczący 10.09.1944 531 żołnierzy.
Co ciekawe zrzutowe „kurice” (orły tzw. wz. 43) na rogatywkach wz. 43/furażerkach wz. 35 też były stosowane u partyzantów AL na Lubelszczyźnie i Kielecczyźnie od odpowiednio marca – wówczas do Lasów Janowskich ze wschodniej Kielecczyzny udał się oddział AL im. Czachowskiego i po odebraniu nadwyżek broni wrócił 20 maja („Lewicowy ruch oporu na wschodnim Mazowszu” 2005) i sierpnia 1944 r. Takich kompletów – bryczesy wz. 35, kurtki tzw. wz. 43 i rogatywki wz. „43”/furażerki wz. 35 – AL otrzymała łącznie 799, do tego pewną liczbę butów (trzewików radzieckich). Mundury szyto też z zasobników (worków) zrzutowych z zielonego drelichu. Z jednego worka wychodził jeden komplet umundurowania. Koszule szyto ze spadochronów.
W Warszawie i pod Częstochową używano też orzełków strzeleckich z literami AL na tarczy.
Zadania Zadaniem Armii Ludowej była walka z niemieckim okupantemArt. 5 dekretu nr 1 O powołaniu i organizacji Armii Ludowej – Armia Ludowa ma za zadanie prowadzić nieugiętą walkę z okupantem aż do uzyskania niepodległości. Armia Ludowa, jako zbrojne ramię ludu polskiego, bronić będzie zasady demokratycznego ustroju Polski, jej niepodległości i suwerenności. oraz dywersja na korzyść Armii Czerwonej, co oznaczało niejednokrotnie rabunkowe rekwizycje na polskiej ludności, a także fizyczną eliminację żołnierzy Armii Krajowej i innych organizacji podziemnych, nieuznających dominacji sowieckiejPiotr Gontarczyk: Polska Partia Robotnicza. Droga do władzy (1941–1944), Warszawa 2006, s. 330–360.. Na kontrolowanym przez siebie terenie AL zwalczała działalność band rabunkowych. Jan Trzaska dowodzący oddziałem AL, po odkryciu, że jeden z jego członków zajmuje się bandytyzmem, osobiście wykonał na nim wyrok śmierci. W ramach działalności dywersyjnej partyzanci AL niszczyli niemieckie linie komunikacyjne, obiekty łączności, dokonywali akcji sabotażowych, niszczących gospodarkę okupanta niemieckiego na obszarze Polski. Armia Ludowa także zdecydowanie zwalczała niemieckie akcje pacyfikacyjne. W wyniku tych wielokierunkowych działań doszło do kilku dużych bitew z oddziałami niemieckimi: pod Rąblowem, pod Ewiną, pod Gruszką, w lasach lipskich i janowskich oraz w Puszczy Solskiej.
W pierwszych dniach swego istnienia Naczelne Dowództwo Wojska Polskiego nie dysponowało własnym aparatem wywiadowczym, który mógłby prowadzić rozpoznanie wojskowe nieprzyjaciela na ogromnych obszarach znajdujących się jeszcze pod jego okupacją. Zadania te w pewnym stopniu realizowały terenowe struktury AL oraz oddziały i grupy partyzanckie mające łączność radiową z Polskim Sztabem Partyzanckim. Ogółem wywiad partyzancki AL dostarczył do PSzP 210 radiogramów o charakterze wywiadowczym, z tego 53 o rozmieszczeniu wojsk niemieckich, 35 o przerzutach wojsk i sprzętu, 24 o lotniskach, 18 o systemie i umocnieniach obronnych.