Patriarchat zen – szczególna linia sukcesji patriarchów zen biegnąca od siedmiu buddów przeszłości, poprzez historycznego Buddę Siakjamuniego, patriarchów (chiń. zu (祖); kor. cho; jap. so; wiet. tổ) linii medytacyjnej Indii (dhyana), Chin (chan), Korei (sŏn) i Japonii (zen). Uważa się, że oficjalna linia przekazu kończy się na Huinengu – szóstym patriarsze chanu – gdyż nie dokonał on przekazu misek i szaty jednemu z wybranych uczniów, co było tradycyjnym symbolem. Od tej pory przekaz stał się „demokratyczny”. Każdy oświecony uczeń otrzymywał potwierdzenie oświecenia i najczęściej stawał się kolejnym „patriarchą” w swojej linii przekazu Dharmy.
Powstanie diagramu i implikacje Zen nie utożsamiał siebie z innymi tradycjami buddyjskimi, które związane są z jakimś szczególnym tekstem; np. szkoła huayan oparta była na Sutrze Awatamsace. Wiązało to te szkoły bezpośrednio z pewnymi naukami Buddy Siakjamuniego, a tym samymi jego osobą. Zamiast tego zen, od samego swojego początku, jako chiński chan, prezentował siebie, co jest widoczne w jego tekstach, jako właściwy buddyzm lub ściślej, jako centralną naukę buddyzmu, doktrynę „serca Buddy”.
Aby to uzasadnić zaczął m.in. tworzyć medium, dzięki któremu istota nauk buddyzmu została przetransmitowana właśnie do niego. Wcześni teoretycy (historycy) i praktycy (mistrzowie i uczniowie) posłużyli się w tym celu zarówno legendami, jak i faktami, które zostały nagięte dla udowodnienia założonej tezy. W wyniku tych działań udało się stworzyć linearny ciąg przekazu nauki od legendarnych siedmiu buddów przeszłości, poprzez Buddę Siakjamuniego, 28 patriarchów Indii, 6 oficjalnych patriarchów Chin i poprzez wszystkie generacje chińskich, koreańskich i japońskich mistrzów zen w rozlicznych liniach przekazu.
Taki linearny diagram ma wiele zalet. Oprócz uzasadnienia istnienia zenu jako centralnej nauki buddyzmu, wprowadza także najważniejsze postacie historii ruchu. Siedmiu legendarnych buddów przeszłości, jednak po koniecznych modyfikacjach, zostało odziedziczonych po wschodnioazjatyckim buddyzmie mahajany. Chan dołożył własną mitologię także do samego historycznego Buddy Siakjamuniego. Z punktu widzenia historii diagram ten jest produktem kultury indyjskiej i chińskiej. Jego początki sięgają opartego na linearnym schemacie przekazu w buddyzmie indyjskim okresu IV i V w. w medytacyjnej tradycji Kaszmiru. Potem dołączyła się do tego chińska rodowa tradycja genealogiczna. Model, który kształtował się przez kilkaset lat, można więc ostatecznie opisać jako „buddyjską teorię genealogiczną z charakterystycznymi chińskimi wpływami”.
Ten linearny diagram miał także podkreślić, a nawet zdefiniować chan jako „oddzielny przekaz poza naukami”, co uzasadniało zdaniem chanistów głęboką różnicę pomiędzy chanem a innymi tradycjami. Oznaczało to, że chan był lepszy niż inne tradycje buddyjskie, które były tylko interpretatorami buddyzmu. To polemiczne twierdzenie chanu miało na celu ustanowienie wyższości chanu nad wszystkimi innymi tradycjami buddyjskimi. Jedną z odpowiedzi innych tradycji wschodnioazjatyckiego buddyzmu było stworzenie własnych linii przekazu nauk.
W tym schemacie nie tyle ważne były „fakty” (zdarzenia z życia Siakjamuniego i patriarchów), ale postrzeganie tych postaci w terminach mitologii chan. Postacie owe były „konstruowane” w ciągu bardzo długotrwałego procesu mitopoetyckiego. Badacz chanu Hu Shi uważał, że 99% informacji z kręgów chan jest fałszywych. Wyciągnął on z tego wniosek, że „jeśli jest to nieprawdą, można to pominąć”. W przeciwieństwie do niego uważał, że „jeśli to nie jest prawdą, to dlatego jest bardzo ważne”.
Diagram ten służył uzasadnieniu przekazu. Co było więc przekazywane? Ponieważ teoria i praktyka chanu oparta była na teorii „pustości” (śūnyatā) jasne jest, że nic nie było przekazywane, co zresztą podkreślali niektórzy mistrzowie. To, co wydarzało się pomiędzy nauczycielem a uczniem, było po prostu potwierdzeniem, autoryzacją (chiń. yinke, czyli „pieczęć potwierdzenia”) osiągnięcia przez następcę pełnego oświecenia. Jest to pierwsza i najważniejsza zasada doktrynalna chanu. Jednak w tym diagramie najważniejsze nie są poszczególne nazwiska patriarchów, ale to, co ich łączy, czyli bezpośrednie zejście się poprzednika z następcą i rozpoznanie wspólnej duchowej dojrzałości na najwyższym poziomie. Doktryny braku własnego ja (anātman) i śunjaty nie mogły być pogwałcone przekazaniem „czegoś”.
Być może najważniejsza przyczyna powstania tego linearnego diagramu leżała właśnie w tym, że wszyscy buddowie i patriarchowie dzielili to samo doświadczenie – całkowite oświecenie. Schemat ilustrujący to, zrównywał chińskich mistrzów z buddami i patriarchami Indii.
Schemat ten wykazał także różnice pomiędzy indyjskim typem praktyki a chińskim – chanistycznym. W Indiach praktyka medytacyjna była indywidualnym wysiłkiem jogina zdążającego do stanu buddy poprzez wytrwałe usuwanie zaciemniających umysł skalań. W chanie chińskim najważniejszym aspektem duchowej praktyki stało się spotkanie nauczyciela z uczniem i biografie mistrzów pełne są właśnie takich konfrontacji, z pomijaniem mniej ważnych „faktów” biograficznych.
Diagram ten także dobitnie ilustruje rozkład mocy w chińskim chanie. Wszyscy patriarchowie są mężczyznami; kobiety zostały wyłączone ze schematu sukcesji, chociaż, jak wiadomo z biografii mistrzów, wielokrotnie odgrywały kluczową rolę w oświeceniu adepta.
Konstruowanie diagramu transmisji (przykłady) Najwcześniejsza lista tradycji medytacyjnej pojawia się w Chu sanzang ji ji (Zbiór uwag [dotyczących] przekładu Tripitaki) autorstwa Sengu (438–518). Powstała ona w 515 r. i wkrótce została poprawiona. Tekst ten zawiera właściwie 2 listy (być może są ta warianty jednej listy). Jest to lista mistrzów sarvastivady począwszy od Buddy Siakjamuniego, która kończy się nazwiskami kilku ważnych postaci buddyzmu kaszmirskiego. Lista zawiera 53 lub 54 nazwiska, każdemu przyporządkowany jest numer i tytuł, np. „Arhat Kumārajīva, numer dwanaście” Oto fragmenty obu list
LISTA 1 LISTA 2 Mahākāśyapa ----------- Ānanda Ānanda Madhyāntika Madhyāntika Śaavāsa Śaavāsa Upagupta Upagupta * * * * * * Prajñātāra? Prajñātāra Puyatāra Buddhasena Buddhasena Dharmatrāta Dharmatrāta * * *
Pierwsze nazwiska (do przerwy) są identyczne z listą umieszczoną w Ayuwang zhuan (Legenda o cesarzu Asioce). Fragmenty tej listy znalazły się w kilku wczesnych tekstach kanonu chińskiego. Oba chińskie tłumaczenia Ayuwang zhuan zawierają dwie lekko różniące się listy.
Ostatnie nazwiska pochodzą z zestawu opisującego religijne dziedzictwo Buddhabhadry, znanego jako mistrz medytacji i tłumacz. Lista ta także podaje Buddhasenę i Dharmatrātę jako mistrza i ucznia, co przeczy prawdzie; byli współczesnymi sobie buddystami.
Kolejnym ważnym tekstem jest Buddhabhadry Damoduoluo chan jing (Sutra medytacji Dharmatraty) i wstępy do niej napisane przez Huiyuana i Huiguana. Zawartość tej sutry została wspomniana przez dwóch przedstawicieli Północnej Szkoły (Stopniowego Oświecenia) – Faru i Yuquana Shenxiu. Przyczyną tego była lista bardziej odpowiednia od tej z Ayuwang zhuan i to, że jest to sutra związana z medytacją (chan).
Pojawiają się w niej trzy listy: lista sutry, lista Huiyuana o lista Huiguana.
SUTRA HUIYUAN HUIGUAN Mahākāśyapa ----------- ----------- Ānanda Ānanda Ānanda Madhyāntika Madhyāntika Madhyāntika Śaavāsa Śaavāsa Śaavāsa Upagupta Upagupta ----------- Vasumitra 5 szkół Winai Puyamitra Sagharaka Dharmatrāta i Buddhasena Puyalāta? Dharmatrāta * Dharmatrāta i Buddhasena Puyamitra * Buddhabhadra
Te listy różnią się nie tylko między sobą, ale są różne od wszystkich wcześniejszych zestawów transmisji. Jednak mimo tego elementy związane z Kaszmirem są identyczne z elementami, które posłużyły do rozwoju linii przekazu w Chinach.
Huiyuan napisał także instrukcyjną notę, której niektóre elementy wykazują zgodność z późniejszą teorią chanu dotyczącą „przekazu lampy”.
Innym wczesnym tekstem traktującym o patriarchalnej transmisji Dharmy jest Xu gaoseng zhuan – biografia Fachonga (587–665?). Praca ta podkreśla rolę Huike. Jednak czy jego spadkobiercą jest na pewno Sengcan, nie ma pewności, bowiem podane jest tylko samo Can. W ogóle postać Sengcana jako trzeciego patriarchy pojawia się w tekstach dopiero w VIII w. Pierwszym tekstem, który czyni z Sengcana trzeciego patriarchę i nauczyciela Daoxina jest Chuanfabao ji (Roczniki o przekazie Skarbu Dharmy) z 712 r. Natomiast biografia czwartego patriarchy Daoxina z Xu gaoseng zhuan w ogóle nie wspomina o Bodhidharmie, Huike i przekazie Sutry Lankavatary. Daoxin pytany tuż przed śmiercią o spadkobiercę odpowiada: W ciągu mojego życia przekazałem [Dharmę] wielu.
Z VII w. pochodzi bardzo ważny dokument dla rekonstrukcji chanistycznej ideologii patriarchalnej; jest nim Tang zhongyue shamen Shi Faru chanshi xingzhuang (Epitafium z [okresu dynastii] Tang śramany z Głównego Szczytu, mistrza chan Shi Faru). Autor wspomina o przekazie nauk od Buddy poprzez Anandę, Madhyāntikę, Śāavāsę, dalsze niezidentyfikowane generacje do Bodhidharmy, który przeniósł je do Chin. Następnie wymienieni są Chińczycy: Ke (Huike), Can (Sencan), Xin (Daoxin) i Ren (Hongren) i Faru – jako następca Hongrena.
Zapewne najbardziej wpływowym tekstem był Chuan fabao ji (Kroniki przekazu drogocennej Dharmy) napisany przez Dufeia w 713 r. Był to pierwszy tekst, w którym zaaranżowano biografie patriarchów w pokoleniowym następstwie, w tej samej kolejności jak w epitafium Faru. Jest Bodhidharma, Huike, Sengcan, Daoxin, Hongren, Faru i – jako ostatni – Shenxiu. Shenxiu jest ukazany jako młodszy uczeń Hongrena i dlatego odkłada swój przekaz na 10 lat.
W VIII w. powstał tekst Lengjie shizi ji (Kronika mistrzów i uczniów Lankawatary). Jego autorem jest mnich Jingjue (ok. 688–746). Hongren jest tu szóstym patriarchą „czystych nauk Wschodniej Góry” (chiń. Dongshan). Tak nazywano szkołę chan Daoxina. Jednak pierwszym patriarchą jest tu tłumacz Sutry Lankawatary Gunabhadra, a jego spadkobiercą – Bodhidharma. Jest to oczywiście podejrzane, że w dziele, w którego tytule jest „Lankawatara”, promuje się jej tłumacza. Podanych jest także 10 uczniów Hongrena, z których za najważniejszych uważani są Shenxiu, Lao’an (Hui’an) i Xuanze. Znajduje się na tej liście Huineng, ale przypisuje się mu tylko „lokalne znaczenie”.
Oto listy patriarchów z kilku wczesnych tekstów związanych z chanem: Epitafium FaruZm. 689. i Chuan Fabao jiI połowa VIII w. Stela Zhang Yue dla Yuquana Shenxiu709 r. Jingjue Lengqie shizi ji Epitafium Li Yonga dla Songshana PujiegoZm. 739. Bodhidharma Bodhidharma Gunabhadra Bodhidharma Dazu Huike Dazu Huike Bodhidharma Dazu Huike Jianzhi Sengcan Jianzhi Sengcan Dazu Huike Jianzhi Sengcan Dayi Daoxin Dayi Daoxin Jianzhi Sengcan Dayi Daoxin Daman Hongren Daman Hongren Dayi Daoxin Daman Hongren Luzhou Faru Yuquan Shenxiu Daman Hongren Yuquan Shenxiu Yuquan Shenxiu – Yuquan Shenxiu Songshan Puji
Pełne listy patriarchów pojawiają się najpierw w takich dziełach jak Baolin zhuan (Przekaz z Lasu Skarbów) i Sutra ołtarzowa. Kolejnym wydawnictwem z pełną listą jest odkryty w latach 30. XX w. w Haein sa w Korei tekst Zutang ji (Antologia Gmachu Patriarchów) z 952 r.
Jeden z najważniejszych tekstów związanych z chanem, pochodzące z początku XI w. Jingde chuandeng lu (Zapiski z przekazu lampy [zestawione w okresie] Jingde), prezentują także już całkowicie ukształtowaną listę, taką jaką znamy dzisiaj.