mały|Obelisk w Starym Toruniu, upamiętniający domniemane miejsce pierwotnej lokalizacji Torunia Historia Torunia – dzieje miasta od czasów osadnictwa do czasów współczesnych.
Toruń to prężny ośrodek gospodarczy, kulturalny, naukowy, akademicki oraz turystyczny, a także ważny węzeł zarówno drogowy, jak i kolejowy. Obecnie szesnaste pod względem liczby ludności miasto w kraju (203 158 mieszkańców według danych GUS z 31 grudnia 2014 roku).
Jedna z dwóch stolic województwa kujawsko-pomorskiego, siedziba m.in. Urzędu marszałka województwa, zarządu województwa i sejmiku wojewódzkiego. Miasto pełni również role stolicy powiatu toruńskiego, nie wchodząc w jego skład. Jest także jednym z miast centralnych Bydgosko-Toruńskiego Obszaru Funkcjonalnego.
Stolica diecezji toruńskiej kościoła rzymskokatolickiego.
Początki osadnictwa mały|Zamek krzyżacki, na zdjęciu ruiny zachowana do dziś mały|Zamek Dybowski, na zdjęciu stan obecny mały|Dawne Gimnazjum Akademickie, obecnie Sąd Okręgowy mały|Tumult toruński – egzekucja protestantów w Toruniu, 1724 mały|19 lutego 1473 przy ul. św. Anny urodził się Mikołaj Kopernik, na zdjęciu pomnik Astronoma mały|Protestanckie dziedzictwo dzisiaj, na zdjęciu: toruński Zbór Ewangelicznych Chrześcijan mały|W XIX wieku zbudowano m.in. żelazny most kolejowo-drogowy przez Wisłę mały|W 1920 roku Toruń został stolicą województwa pomorskiego, na zdjęciu budynek Urzędu Wojewódzkiego mały|Nr 1 Gazety Toruńskiej z 1 stycznia 1867 mały|Były budynek Rozgłośni Polskiego Radia w Toruniu mały|Egzekucja w lesie Barbarka, 1939 rok mały|W 1945 roku powołano Uniwersytet Mikołaja Kopernika, na zdjęciu Rektorat mały|Fragment Rubinkowa mały|Przystań AZS mały|1 stycznia 1999 roku miasto stało się jedną z dwóch stolic nowego województwa, na zdjęciu Urząd Marszałkowski mały|Zabytkowe napisy antykomunistyczne na murze Przyczółka Mostowego pochodzą z okresu stanu wojennego mały|W 2015 roku otwarto Centrum Kulturalno-Kongresowe Jordanki mały|Rozbudowa Wojewódzkiego Szpitala Zespolonego im. L. Rydygiera (stan z września 2018 roku)
Obszar dzisiejszego miasta stanowił dogodne miejsce dla osadnictwa w epokach prehistorycznych. Styk trzech krain geograficznych, dostęp do rzeki, oraz dogodna przeprawa (bród) przez Wisłę, sprawiała, iż osadnictwo na obszarze dzisiejszego miasta i w jego okolicy rozwijało się od paleolitu, ok. 9 tys. lat p.n.e. Przez Toruń prowadził także bursztynowy szlak.
Najstarsze ślady bytności człowieka 11 tys. lat temu znajdują się na lewym brzegu Wisły, w obecnej dzielnicy Podgórz, gdzie istniała osada ludności koczowniczej. W kolejnych tysiącleciach osadnictwo ulegało coraz większej intensyfikacji. W neolicie ludność kultury pucharków lejkowatych i kultury amfor kulistych zajmowała się głównie uprawą roli i hodowlą. Na obszarze dzisiejszego Starego Miasta znajdują się ślady osadnictwa wysoko rozwiniętej kultury łużyckiej. Dokładne badania archeologiczne w prezbiterium kościoła św. Janów wykazały istnienie tej kultury od 1000 do 500 r. p.n.e.
Osadnictwo które miało bezpośredni wpływ na późniejszy rozwój miasta jest datowane na VIII w. Na terenie późniejszego zamku krzyżackiego powstała osada, która w X w. została wzmocniona wałem od strony lądu (Wisła sama w sobie stanowiła barierę ochronną). Na zachód od niej znajdowała się osada podgrodowa. Gród obronny znajdujący się w miejscu dzisiejszego zamku nazywano w dokumentach Postolsko (Postolsk, Postolin)Jadwiga Chudziakowa, Tymczasowe wyniki badań archeologicznych na zamku krzyżackim w Toruniu, Rocznik Muzeum Okręgowego w Toruniu, t. 1: 1963, z. 3, s. 66–78.Andrzej Kola, Źródła archeologiczne z terenu zamku krzyżackiego w Toruniu. Badania z 1958–1966 r. (Prace Archeologiczne – TNT, 6), Warszawa–Poznań 1974, s. 8. i spełniał on swoje funkcje wojskowo-administracyjne do XIII wieku. W 1222 roku został nadany przez księcia Konrada mazowieckiego biskupowi Chrystianowi. Nie znamy bezpośrednio przyczyn jego upadku, jednak prawdopodobnie został on zniszczony, podobnie jak wiele innych grodów ziemi chełmińskiej, w wyniku najazdów plemion pruskich.
Czasy krzyżackie (1228–1454) Początek miastu dali Krzyżacy w 1230 roku, dla których był on punktem wyjścia do podboju plemion pruskich i tworzenia państwa krzyżackiego. Pierwszą wzmiankę historyczną o Toruniu zawiera dokument lokacyjny z 28 grudnia 1233 roku wystawiony przez Hermana von Salzę, wielkiego mistrza krzyżackiego. Pierwotnym miejscem lokacji był odcinek prawego brzegu Wisły, od wyspy zwanej Liszką na dwie mile w dół rzeki, pokrywający się z obszarem dzisiejszego Starego Torunia. Niestety mimo poszukiwań archeologicznych nie udało się odkryć śladów pierwotnej osady. Istnieje legenda według której najwcześniejszą siedzibą Krzyżaków była korona rosnącego tam olbrzymiego dębu. Z powodu częstych powodzi nawiedzających te nisko położone tereny w roku 1236 przeniesiono miasto w górę rzeki w miejsce jego obecnego położenia. Zamek krzyżacki zaczęto budować na miejscu wcześniejszej osady słowiańskiej. Nowe terytorium miasta określił odnowiony przywilej chełmiński z 1251 roku, który został wystawiony w miejsce starego, zniszczonego w pożarze. 13 sierpnia 1264 roku nadano prawa miejskie drugiej osadzie – Nowemu Miastu, od wschodu stykającemu się ze Starym Miastem. W 1454 roku oba miasta połączono, zachowując jednak dzielące je mury obronne.
W 1280 roku Toruń stał się członkiem Hanzy, bardzo ważnej organizacji handlowej średniowiecza w tej części Europy. Przez pewien okres Toruń pełnił funkcje sekretarza Hanzy. Zapewniało to znaczące źródło dochodów i impuls do wzrostu. Miasto szybko wypełniło się kościołami, ratuszem i innymi budynkami. W 1365 roku Toruń otrzymał prawo składu. XIV–XV wiek to pierwszy okres szybkiego rozwoju miasta. Toruń stał się ważnym miastem w Prusach i dużym ośrodkiem handlowym, liczącym aż 20 000 mieszkańców.
1 lutego 1411 roku w Toruniu zawarto I pokój toruński. Jednak niezadowolenie mieszczan wynikające z kryzysu w jakim znalazło się państwo zakonne skłoniło ich ku władzom polskim. W 1454 roku wybuchło powstanie antykrzyżackie, zburzono zamek krzyżacki. Był to początek polsko-krzyżackiej wojny trzynastoletniej. Dla wzmocnienia poparcia szlachty król polski w 1454 wydał statuty nieszawskie. Stało się to na Zamku Dybowskim, w podmiejskiej osadzie Nieszawa (obecnie dzielnica Torunia o nazwie Piaski). Torunianie gruntownie przyczynili się do osłabienia państwa krzyżackiego, odgrywając kluczową rolę w antykrzyżackim Związku Pruskim, pośrednio otwierając Polsce drogę do Bałtyku. 19 października 1466 roku II pokój Toruński zakończył wojnę trzynastoletnią. W wyniku jego postanowień Toruń wraz z Prusami Królewskimi wszedł w skład państwa polskiego.
W granicach Rzeczypospolitej (1454–1793)
Okres XVI i 1. poł. XVII w. to czas szybkiego rozwoju Torunia. Miasto bogaciło się na handlu wiślanym (głównie spław zboża, drewna), składzie soli i towarów solonych, wielkich dorocznych jarmarkach międzynarodowych ustanowionych przywilejem Kazimierza Jagiellończyka w 1472 roku, osiągało ogromne zyski ze swojego 360 km² patrymonium. Rozbudowywano ratusz, gotyckie kamienice przebudowywano w duchu renesansu i manieryzmu niderlandzkiego, bogaciły się rody patrycjuszowskie, działało aż ponad 50 cechów rzemieślniczych, skupiając ponad 700 mistrzów, powstawały wybitne artystycznie dzieła, wśród których m.in. słynne toruńskie wyroby złotnicze, snycerskie, intarsjowane i in. 19 lutego 1473 roku przy ul. św. Anny urodził się Mikołaj Kopernik. W 1500 roku zawieszono na wieży kościoła św. Jana największy w ówczesnej Polsce dzwonu Tuba Dei oraz otwarto drugi po krakowskim i najdłuższy w Polsce drewniany most przez Wisłę. W 1501 roku w Sali Królewskiej Ratusza Staromiejskiego zmarł król Jan Olbracht. 15 czerwca 1528 roku została otwarta w mieście mennica królewska, przy ulicy Mostowej, zastępując dotychczasowe mennice: krzyżacką i miejską. W pierwszej poł. XVI w rozpowszechniła się w Toruniu reformacja, do której przystąpiła znaczna część mieszczan. W 1557 roku Toruń stał się oficjalnie miastem luterańskim. W 1568 nastąpiło otwarcie Gimnazjum Akademickiego, a w 1594 roku uroczyste podniesienie go do rangi uczelni półwyższej (jednej z pierwszych w kraju). Niebawem powstało pierwsze w północnej Polsce Muzeum. W pierwszej połowie XVII w. Toruń, jako jedno z kilku największych miast Rzeczypospolitej Obojga Narodów zamieszkiwało ok. 18 000 mieszkańców. Z racji swej niezależności, którą zawdzięczał królewskim przywilejom i pozycji gospodarczej, Toruń wraz ze swoim patrymonium – pomimo że leżał na obszarze województwa chełmińskiego i był jego największym miastem – wyłączony był z administracji województwa, stanowiąc jednostkę autonomiczną, samorządną.
XVII wiek to czas osłabienia miasta ze względu na toczące się w jego rejonie wojny. 16 lutego 1629, podczas wojny o ujście Wisły, pod miasto podeszła szwedzka armia dowodzona przez marszałka polnego Hermana Wrangla. Szwedzi próbowali wziąć Toruń szturmem z marszu, co jednak nie powiodło się ze względu na opór miasta. 18 lutego armia szwedzka wycofała się. Król Zygmunt III Waza w uznaniu postawy Torunian zwolnił miasto z podatków.
W kolejnych latach rozpoczęto budowę fortyfikacji bastionowych, dzięki czemu Toruń stał się jedną z najpotężniejszych twierdz w Rzeczypospolitej. W 1645 roku w mieście odbyło się Colloquium charitativum, jedyne na świecie spotkanie ekumeniczne w celu pogodzenia katolików i protestantów.
Armia szwedzka pojawiła się pod bramami miasta ponownie podczas potopu, 26 listopada 1655. Torunianie rozpoczęli negocjacje ze Szwedami, zakończone poddaniem miasta, do którego 5 grudnia uroczyście wjechał król Karol X Gustaw. Negocjacje ze strony szwedzkiej prowadził Hieronim Radziejowski. 7 grudnia Szwedzi opuścili Toruń, zostawiwszy w nim garnizon w sile 1800 ludzi. W 1658 wojska króla Jana Kazimierza po półrocznym oblężeniu odzyskały miasto.
Po zawarciu pokoju w Oliwie rozpoczęto odbudowę miasta po ataku wojsk szwedzkich. Toruń borykał się z problemami finansowymi, kosztami utrzymania garnizonu królewskiego, utratą uprzywilejowanej pozycji w Prusach Królewskich na rzecz Gdańska (na skutek przeniesienia do niego przywileju przewodzenia wielkim miastom na Prusach) oraz niepewną sytuacją polityczną Rzeczypospolitej. Garnizon wojsk koronnych zmniejszono 14 sierpnia 1661 roku z 1200 do 600 żołnierzy. W 1663 roku wprowadzono podatek pogłówny, który miał sfinansować utrzymanie wojsk polskich, w związku z trwającymi wojnami z Rosją i Kozakami. Dzięki rajcy Ernestowi Lichtfussowi odbudowano przedmieścia Torunia (m.in. śluzę w Lubiczu, obiekty przemysłowe w Przysieku, kościół w Górsku). Podczas rokoszu Lubomirskiego w Toruniu przebywał król Jan II Kazimierz Waza, który zwiększył wielkość gwardii królewskiej do 1000 żołnierzy jednocześnie obiecując, że część kosztów ich utrzymania pokryje skarb królewski. Podczas pobytu w Toruniu król potwierdził wszystkie dotychczasowe prawa i przywileje miasta. Królewski garnizon wycofano w dniach 18–19 maja 1668 roku. Podczas panowania Michała Korybuta Wiśniowieckiego miasto nie angażowało się w konflikt pomiędzy dworem, wspieranym przez konfederację gołąbską, a malkontentami próbującymi zdetronizować króla. Michał Korybut Wiśniowiecki zmarł 10 listopada 1673 roku. Od końca lipca 1674 roku do końca marca 1675 roku w Toruniu przebywała wdowa po Michale Korybucie Eleonora Habsburżanka.