Historia Bydgoszczy (1466–1655)

Historia Bydgoszczy w latach 1466–1655 – obejmuje historię Bydgoszczy w latach 1466–1655.

Kalendarium

Staropolskie miasto handlowe thumb|300px|Rekonstrukcja planu Bydgoszczy z XVI–XVII w. Szczególny okres rozwoju miasta Bydgoszczy przypada na II połowę XV i cały XVI wiek. Rozwój ten wynikał przede wszystkim ze wzrostu roli handlu w życiu gospodarczym, a zwłaszcza handlu spławnego, do czego miasto miało wyśmienite położenie nad Brdą i Wisłą.

Rozwój handlu spławnego Pod względem handlowym Bydgoszcz po wojnie trzynastoletniej stała się faktorią portu gdańskiego. Żywe były kontakty między kupiectwem obu miast. Kupców gdańskich często można było spotkać w Bydgoszczy, gdzie posiadali własne spichlerze. Ożywioną wymianę korespondencji prowadziły rady miejskie obu ośrodkówNa wodnym szlaku. In. Kalendarz Bydgoski 1969..

Począwszy od XV wieku Bydgoszcz stała się centrum handlu zbożowego dla północnej Wielkopolski. Tamtejsi kupcy, jeszcze w początku XV w. utrzymujący bezpośrednie kontakty z Gdańskiem drogami lądowymi przez Nakło, Tucholę, i Świecie, coraz rzadziej pojawiali się w Gdańsku, za to częściej w Bydgoszczy, gdyż bardziej opłacalne dla nich było sprzedawanie zboża szyprom rzecznym, niż transportowanie go błotnistymi drogami daleko do GdańskaLech Łbik. Bydgoszcz staropolska (1346-1772). In. Kalendarz Bydgoski 2000..

W 1487 r. powstał w BydgoszczyZatwierdzony przez starostę bydgoskiego Andrzeja Kościeleckiego, potem podskarbiego wielkiego koronnego. rzadki w kraju cech szyprów, który zrzeszał żeglarzy zajmujących się transportem rzecznym na Brdzie i Wiśle. Był to jeden z najważniejszych bydgoskich cechów zawodowych, bardzo rzadko spotykany w miastach poza Prusami Królewskimi. Później powstał jeszcze bliźniaczy cech sterników i pomagrów, niezależnie od wielu cechów rzemieślniczych spotkanych również w innych miastachZenon Guldon. Organizacja bractw szyprów, sterników i mierników zbożowych w Polsce północnej w XVI–XVII wieku. Zapiski historyczne TNT XLI Rok 1976, z. 3..

Władze miejskie w okresie XV, XVI i XVII wieku podejmowały nieprzerwanie starania o przywileje królewskie związane ze spławem i zachowaniem wolności żeglugi na Wiśle, rozumiejąc wagę tego procederu dla egzystencji miasta. W kronice burmistrza Bydgoszczy Wojciecha Łochowskiego z XVII w. zachował się memoriał władz miejskich, w których stwierdza się, że ze względu na położenie na gorszych gruntach i słabe zasiedlenie okolicy (porośniętej lasami) Bydgoszcz nie mogłaby opierać swej gospodarki na rolnictwie, targach i jarmarkachZenon Guldon. Udział północno-wschodniej Wielkopolski w spławie wiślanym w pierwszej połowie XVII w. Zapiski historyczne TNT XXXV Rok 1970, z. 2..

Przywilejów królewskich dla Bydgoszczy z czasem uzbierało się sporo w zakresie nie ustępującym np. miastom kupieckim Prus KrólewskichZenon Guldon: Rozwój uprawnień handlowych Bydgoszczy w XVI–XVII w. Prace Komisji Historii t. III: Bydgoskie Towarzystwo Naukowe. Prace Wydziału Nauk Humanistycznych. Seria C: 1966..

Przywileje dotyczące handlu spławnego uzyskane przez mieszczan bydgoskich: NrRok nadaniaKról nadający przywilejeTreść 1. 19 kwietnia 1346 Kazimierz III Wielki prawo prowadzenia swobodnego handlu spławnego na Brdzie w miejskim akcie lokacyjnym Bydgoszczy 2. 1484 Kazimierz Jagiellończyk potwierdzenie prawa uprawiania handlu spławnego na Brdzie oraz na Wiśle 3. 13 stycznia 1502 Aleksander Jagiellończyk zwolnienie z ceł od towarów transportowanych w drodze powrotnej z Gdańska (nadal płacono cło od towarów spławianych do Gdańska) 4. 3 marca 1557 Zygmunt August prawo spławiania do Gdańska soli importowanej (ruskiej), gdy zabrakło w żupie bydgoskiej soli krajowejPrzywilej odwołany w 1559 r. i ponownie wprowadzony w 1563 r. 5. 3 marca 1577 Stefan Batory przywilej pobierania przez mieszczan części drewna spławianego Brdą do Wisły z przeznaczeniem na naprawę mostów 6. 8 marca 1595 Zygmunt III Waza zakaz stawiania spichrzów szlacheckich poza granicami miasta na gruntach królewskich nad Brdą i Wisłą (przywilej miał służyć ochronie interesów handlowych mieszczan bydgoskich) 7. 5 marca 1637 Władysław IV Waza prawo pobierania opłat od obcych szyprów (spoza Bydgoszczy) spławiających towary Brdą, na odcinku od Bydgoszczy do ujścia rzeki do Wisły (ograniczenie nie dotyczyło szlachty, która mogła spławiać zboże na własnych statkach) 8. 12 kwietnia 1673 Michał Korybut Wiśniowiecki zwolnienie z ceł od piwa i wyrobów garncarskich na komorze celnej w Fordonie

thumb|Kościół pobernardyński (1552 r.) obecnie thumb|Kościół Klarysek (1582 r., nawa 1615 r.) thumb|Zachowane spichrze zbożowe w Bydgoszczy thumb|300px|Obszar, z którego w XVI–XVII w. zwożono zboże (z majątków szlacheckich, królewskich i kościelnych) do Bydgoszczy w celu spławiania do Gdańska

Rola Bydgoszczy w ostatniej wojnie z zakonem krzyżackim Okres po 1466 r., gdy złamana została potęga zakonu krzyżackiego był spokojniejszy dla Bydgoszczy pod względem politycznym. W latach 1510 i 1511 odbyły się w Bydgoszczy dwa Sejmy, w których uczestniczył król Zygmunt Stary. Kolejny sejm walny obradował w kole obozowym pod Bydgoszczą w listopadzie 1520 r. podczas ostatniej wojny z zakonem krzyżackimFranciszek Mincer. Ważne wypadki 1520 roku. In. Kalendarz Bydgoski 1970..

Zebrane pod miastem pospolite ruszenie, zanim wyruszyło do walki wymogło na królu wysłuchanie jego postulatów. Król został zmuszony pozostać w Bydgoszczy ponad miesiąc i wysłuchać żądań szlachty. Ostatecznie 7 grudnia 1520 r. Sejm uchwalił pogłówne na cele wojenne, a król zobowiązał się do przeprowadzenia reformy państwa. Na Sejmie tym sklasyfikowano m.in. dla celów podatkowych najludniejsze i najbogatsze miasta Rzeczypospolitej. Na sejmowej liście Bydgoszcz zajmowała pierwsze miejsce na macierzystych Kujawach i piąte w rozległym regionie obejmującym Wielkopolskę, Mazowsze, Ziemie: Dobrzyńską, Sieradzką, i Wieluńską. Liczba mieszkańców Bydgoszczy wynosiła wtedy ok. 3 tysięcy. Wyróżniono również piwo bydgoskie, które uznano za jedno z sześciu piw krajowych, które można było eksportować za granicę.

Król Zygmunt Stary zapisał się w historii Bydgoszczy m.in. wydaniem zgody na budowę wodociągów miejskich (1523 r.), które przetrwały aż do XIX w. oraz nakazem stawiania budynków murowanych (1546 r.), co spowodowało, że na początku XVII w. kronikarze bernardyńscy stwierdzili, że „całe miasto jest murowane i dachówkami ceramicznymi pokryte”.

Reformacja w Bydgoszczy Za panowania króla Zygmunta Augusta pomyślnie rozwijała się w Bydgoszczy reformacja, jednakże miasto nigdy nie utraciło swego generalnie katolickiego obliczaWaleria Drygałowa, Ludwik Prinz. Bydgoscy heretycy. In. Kalendarz Bydgoski 1970.. W okresie 1550–1575 powstały dwa zbory innowiercze: kalwiński i braci czeskich. Kontrreformacja dała znać o sobie już ok. 1575 r. Król Stefan Batory, a po nim Zygmunt Waza kierowali do Bydgoszczy nakazy „strzeżenia miasta przed heretykami”. Do 1582 r. zamknięto zbór kalwiński, a w 1625 r. został zamknięty na żądanie jezuitów zbór czesko-braterski na Miedzyniu Wielkim. Wtedy właśnie (1627 r.) zaczął obowiązywać zakaz sprowadzania innowierców do miasta, który wydał król Zygmunt III Waza. Odtąd wyznawcy protestantyzmu w Bydgoszczy stanowili margines życia religijnego, a ci którzy przetrwali – kult odprawiali prywatnie w domachStefan Pastuszewski. Karta czesko-braterska i kalwińska w dziejach Bydgoszczy. In. Kalendarz Bydgoski 1986..

W 1555 r. Zygmunt August wydał nadto dekret nakazujący opuszczenie Bydgoszczy przez Żydów. Był on w konsekwencji przyczyną powstania dużej gminy żydowskiej w sąsiednim Fordonie, który z czasem nabrał wręcz charakteru miasteczka żydowskiego (XVII–XVIII w.)Zdzisław Mrozek. Karta z dziejów żydowskiej diaspory w Bydgoszczy. In. Kalendarz Bydgoski 1997..

Wizyty królów Zimę 1577 r. spędził na bydgoskim zamku król Stefan Batory, który prowadził pertraktacje ze zbuntowanym Gdańskiem. W tym czasie wydał on szereg przywilejów dla miastaFranciszek Mincer. Stefan Batory w Bydgoszczy. In. Kalendarz Bydgoski 1970.. Kolejną wizytę królewską przeżyła Bydgoszcz w 1623 r., kiedy odwiedził ją Zygmunt III Waza ze swym synem Władysławem.

Bydgoszcz w XVI–XVII w.

thumb|upright|left|Wielki kanclerz koronny Jerzy Ossoliński (1595-1650) – najsłynniejszy bydgoski starosta

Rok 1620 uznaje się na ogół za punkt kulminacyjny rozwoju Bydgoszczy przedrozbiorowej. Liczyła ona wtedy ok. 5 tys.Zenon Guldon: Zaludnienie Bydgoszczy w XVI–XVIII wieku. Prace Komisji Historii t. II: Bydgoskie Towarzystwo Naukowe. Prace Wydziału Nauk Humanistycznych. Seria C: 1964. mieszkańców wraz z przedmieściami i była jednym z ruchliwszych miast handlowych w Koronie. Bydgoskie starostwo, doskonale uposażone m.in. w liczne młyny napędzane prądem rzeki, było uznawane za stosunkowo bogate. W związku z tym uzyskiwali je czasem faworyci królewscy. Najsłynniejszym bydgoskim starostą był kanclerz wielki koronny Jerzy Ossoliński (na starostwie w latach 1633–1650)Franciszek Mincer. Starościńskie rządy Ossolińskich. In. Kalendarz Bydgoski 1984.. Ufundował on m.in. kolegum i kościół jezuitów w Bydgoszczy, odnowił zamek i otoczył go bastionami, uzyskał od Władysława IV kolejne przywileje handlowe dla miasta, zorganizował policję miejską.

Miasto otoczone było od południa murem obronnym z czterema basztamiRobert Grochowski. Mur obronny miasta Bydgoszczy – przyczynek archeologa. Kronika Bydgoska XXIV (2002). Bydgoszcz 2003., a z pozostałych stron ciekami wodnymi. W murze osadzone były trzy główne bramy miejskieRobert Grochowski. Bramy, wały i fortyfikacje bastionowe dawnej Bydgoszczy. Kronika Bydgoska XXIII (2001). Bydgoszcz 2002.: Kujawska (1523 r.), Poznańska i Gdańska oraz tzw. Bramka wiodąca na zamek. Miasto lokacyjne otaczały cztery przedmieścia: Kujawskie, Poznańskie, Gdańskie oraz Okole. W obrębie murów miejskich znajdowały się trzy świątynieLech Łbik. Narodziny bydgoskiej parafii, średniowieczne świątynie, parafialny laikat, dekanat. Kronika Bydgoska – tom specjalny wydany z okazji wizyty papieża Jana Pawła II w Bydgoszczy. Bydgoszcz 1999.: miejska fara (1346 r.) oraz kościoły klasztorne: karmelitów (1397 r.) i jezuitów (1617 r.) Na przedmieściach znajdowały się kolejne kościoły klasztorne: bernardynów (1480 r.) i klarysek (1615 r.)Barbara Janiszewska-Mincer. Z dziejów klasztoru i kościoła Klarysek. In. Kalendarz Bydgoski 1985., kościoły filialne: św. Idziego (XIII w.), św. Trójcy (1576 r.) oraz kościoły szpitalne: św. Ducha (1448 r.), św. Stanisława (1529 r.) i św. Krzyża (1550 r.).

W 1515 r. wystawiono na rynku okazały renesansowy ratusz z wysoką wieżą – dominantą miastaAlfons Licznerski. O starym ratuszu bydgoskim. In. Kalendarz Bydgoski 1971.. Kolejnym reprezentacyjnym obiektem był zbudowany w latach 1620–1648 kościół jezuitów z dwoma 40-metrowymi wieżamiPastuszewski Stefan. Kościół pod wezwaniem św. Krzyża (później św. Ignacego Loyoli) w Bydgoszczy. Kronika Bydgoska XI (1989). Bydgoszcz 1991.. Większość tych obiektów nie istnieje, gdyż nie przetrwały wyburzeń pruskich z XIX wieku, powiększonych jeszcze przez hitlerowców w 1940 r.

W ludności Bydgoszczy zdecydowanie przeważali Polacy, ale istniała też kolonia niemiecka, szkocka, a także pojedyncze rodziny włoskie. Co kilkadziesiąt lat trapiły miasto zarazy (1585, 1602), po których jednak miasto odradzało się demograficznie. Patrycjat bydgoski tworzyli w większości bogaci kupcy zbożowi, którzy przez szereg nieraz kadencji piastowali obowiązki burmistrzów, rajców, czy ławników. Posiadali oni niejednokrotnie wielkie dobra ziemskie (wsie), np. rodziny Łochowskich czy Myślęckich.

Rola handlu w Bydgoszczy thumb|left|Szkuta żaglowa używana w XVI–XVIII w. Na szczególną uwagę zasługuje rola handlowa Bydgoszczy w tranzycie towarów do Gdańska.