Antoni Czubiński

Antoni Czubiński (ur. 22 listopada 1928 w Koninie, zm. 10 lutego 2003 w Poznaniu) – polski historyk, nauczyciel akademicki i profesor nauk humanistycznych. Uczeń Kazimierza Piwarskiego i Janusza Pajewskiego.

Życiorys Młodość (1928–1955) Urodził się 22 listopada 1928 w Koninie w rodzinie Wincentego, szewca, działacza Polskiej Partii Socjalistycznej, i Wiktorii Czubińskich. W Koninie rozpoczął edukację szkolną, przerwaną przez wybuch wojny. W marcu 1942, w wieku niespełna 14 lat, został wywieziony na roboty przymusowe do Niemiec, gdzie pozostał i pracował w gospodarstwie rolnym w Westerstede do końca wojny. Następnie uczęszczał do szkoły powszechnej w Brual-Rhede, rozpoczynając naukę od klasy piątej.

Po powrocie do Polski w 1946 kontynuował naukę. Już w maju 1950 uzyskał maturę w Liceum Pedagogicznym w Morzysławiu k. Konina, po czym podjął studia historyczne na Uniwersytecie im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Ukończył je w 1955 magisterium pod kierunkiem prof. Kazimierza Piwarskiego.

Praca naukowa i zawodowa Następnie przez dwa lata przebywał na aspiranturze na Uniwersytecie Państwowym im. Łomonosowa w Moskwie, doktoryzował się jednak w Poznaniu w roku 1959 u prof. Janusza Pajewskiego. Dysertację habilitacyjną obronił w , uzyskując stopień naukowy doktora habilitowanego. W 1968 otrzymał tytuł naukowy profesora nadzwyczajnego, a w 1976 – profesora zwyczajnego.

A. Czubiński wywarł duży wpływ na organizacyjny rozwój Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza, pełniąc kolejno obowiązki kierownika: Zakładu Historii Ruchów Społecznych (1965–1969), Zakładu Historii Niemiec (1969–1979), Zakładu Historii Powszechnej XIX i XX wieku (1979–1998). W latach 1963–1964 był prodziekanem, a w latach 1964–1966 dziekanem Wydziału Filozoficzno-Historycznego UAM. Od 1969 do 1971 r. pełnił obowiązki wicedyrektora Instytutu Historii Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza. Był przewodniczącym grupy inicjatywnej Klubu Wiedzy Społeczno-Politycznej „Rzeczywistość” (organizacji bliskiej programowo Zjednoczeniu Patriotycznemu „Grunwald”), członkiem Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej (członkiem Egzekutywy Komitetu Wojewódzkiego w Poznaniu). Na przełomie lat 60. i 70. należał do grupy działaczy popierających Edwarda Gierka.

W 1971 r. powołany został na stanowisko dyrektora Instytutu Historii Polskiego Ruchu Robotniczego i prorektora Wyższej Szkoły Nauk Społecznych przy KC PZPR w Warszawie. W latach 1971–1974 był redaktorem naczelnym kwartalnika „Z Pola Walki”Z życia Instytutu Ruchu Robotniczego. 25-lecie kwartalnika „Z Pola Walki”. Posiedzenie Komitetu Redakcyjnego, w: „Z Pola Walki”, nr 3/1984, s. 201–207.. Obowiązki te łączył z pracą na UAM.

Przynależność do PZPR nie przeszkodziła mu w opublikowaniu w 1973 r. pracy Kraj Rad. Lata zmagań i zwycięstw, w której zakwestionował fragment dotyczący kolektywizacji rolnictwa, co stało się powodem jego usunięcia z Wyższej Szkoły Nauk Społecznych przy KC PZPR w Warszawie – na wniosek władz ZSRR z inspiracji prof. Janusza GołębiowskiegoJ. Sobczak, Warszawski epizod w życiu profesora Antoniego Czubińskiego, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 2005.. Praca ta miała zresztą pierwotnie podtytuł „lata klęsk i zwycięstw” („klęski” na „zmagania” Czubiński musiał zmienić na skutek ingerencji cenzury prewencyjnej już w wydawnictwie)Stanisław Sierpowski, Szkic do portretu Antoniego Czubińskiego (1928-2003), „Przegląd Zachodni”, nr 2 (307), 2003, s. 260.. W 1973 r. z kolei przeforsował zatrudnienie w swoim Zakładzie Historii Powszechnej XIX i XX wieku UAM dra Edmunda Makowskiego, zwolnionego z Wydawnictwa Poznańskiego za dopuszczenie kontrowersyjnej pod względem politycznym książki.

Jednocześnie kierował innymi placówkami naukowymi. W latach 1978–1990 był dyrektorem Instytutu Zachodniego w Poznaniu, a wkrótce także współprzewodniczącym Wspólnej Komisji Polska-RFN do spraw Podręczników Szkolnych z Historii i Geografii UNESCO. W latach 1971–1991 był członkiem, a następnie wiceprzewodniczącym Centralnej Komisji Kwalifikacyjnej Kadr Naukowych przy Prezesie Rady Ministrów, był członkiem Prezydium Komitetu Nauk Historycznych Polskiej Akademii Nauk oraz rad naukowych, redaktorem czasopism historycznych (m.in. „Kwartalnika Historycznego”, „Dziejów Najnowszych”, „Roczników Historycznych”, „Przeglądu Zachodniego” i innych), organizatorem kilkudziesięciu zespołowych przedsięwzięć wydawniczych. W październiku 1981 powołany przez Plenum Komitetu Centralnego PZPR w skład Zespołu dla przygotowania naukowej syntezy dziejów polskiego ruchu robotniczego„Trybuna Robotnicza”, nr 208, 19 października 1981, s. 2. Od czerwca 1985 był członkiem Komitetu Redakcyjnego dla opracowania „Pism zebranych” Władysława GomułkiPrace nad wydaniem "Pism zebranych" Władysława Gomułki, "Życie Warszawy", nr 133, 10 czerwca 1985, s. 2.. W latach 1986–1989 był członkiem Ogólnopolskiego Komitetu Grunwaldzkiego. Był długoletnim przewodniczącym Komitetu Redakcyjnego kwartalnika KC PZPR „Z Pola Walki”, w którym publikowano artykuły na temat historii polskiego i międzynarodowego ruchu robotniczego i komunistycznego. Członek Komitetu Redakcyjnego kwartalnika historii wojskowości „Wojskowy Przegląd Historyczny”.

W wystąpił, jako kierownik Zakładu Historii Niemiec, z inicjatywą wydawania czasopisma naukowego poświęconego dziejom Niemiec i szeroko rozumianym stosunkom słowiańsko-germańskim. Pierwszy zeszyt Studiów Historica Slavo-Germanica ukazał się w 1972 r., a jego komitet redakcyjny tworzyli: Antoni Czubiński, Hubert Orłowski, Bernard Piotrowski, Jerzy Strzelczyk. W 1973 r. przeforsował zatrudnienie w Instytucie Historii Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza wyrzuconego z Wydawnictwa Poznańskiego Edmunda Makowskiego i przyjął go do swojego Zakładu Historii Niemiec.

W 1975 r. Ministerstwo Nauki, Szkolnictwa Wyższego i Techniki powierzyło Instytutowi Historii UAM koordynację Problemu Resortowego Badań Podstawowych nt. Zagadnienia historii Niemiec i stosunków słowiańsko-germańskich i niemiecko-polskich. Koordynatorem głównym został wyznaczony prof. A. Czubiński. W 1986 r. profesor został koordynatorem I stopnia Centralnego Programu Badań Podstawowych nt.: Polacy-Niemcy. Tradycje i dążenia. W wyniku realizacji całości tematyki wchodzącej w skład problemu uformował się zespół 30 samodzielnych pracowników naukowych z 6 dużych, krajowych ośrodków niemcoznawczych, prowadzący wspólne prace nad wytyczaniem dla tych badań nowej perspektywy. Ważną rolę odegrały liczne sesje, sympozja i spotkania naukowe organizowane w Uniwersytecie im. Adama Mickiewicza przez głównego koordynatora.

Współpracował z regionalnymi towarzystwami naukowymi i kulturalnymi. Był popularyzatorem wiedzy historycznej, utrzymując ścisłe kontakty z lokalnymi towarzystwami kulturalnymi i historycznymi, zwłaszcza w Wielkopolsce (w Gnieźnie, Koninie, Lesznie, Pile, Śremie), a także w Koszalinie, Opolu, Szczecinie i Zielonej Górze.

W latach 80. XX wieku zarzucono mu dokonanie plagiatu z pracy zbiorowej, której redaktorami byli prof. Tadeusz Cegielski i prof. Włodzimierz Borodziej. W pośmiertnym wykazie publikacji plagiat pominięto.

mały|Grób prof. Antoniego Czubińskiego na cmentarzu Junikowo W III RP zachował silnie lewicowe poglądy i sympatię dla PRL (jednakże złagodzoną). Na konferencjach, w publikacjach i polemikach konsekwentnie bronił dorobku PRL. Według jego historiozofii, w latach 1944–1989 Polska stopniowo uniezależniała się od ZSRR, przechodząc od pełnej zależności do daleko posuniętej autonomii, jej sytuacja była lepsza aniżeli innych „demoludów”, a zasługę w tym oprócz nieokiełznanego narodu ma również wielu ówczesnych przywódców. Pozytywnie o stosunkach wytworzonych w Polsce w latach 1944–1989 miał świadczyć też przebieg historii po 1989 – to dzięki nim według Czubińskiego możliwe było przejście „ze stanu demokracji ludowej do stanu demokracji parlamentarnej” i „od stanu pseudosocjalizmu do stanu gospodarki rynkowej”. Podkreślał też zasługi krajowej lewicy dla utrzymania państwowości polskiej (która w myśl porozumienia Hitlera i Stalina miała zniknąć całkowicie), chwalił podjęcie odbudowy państwa polskiego w ramach kurateli radzieckiej („innej alternatywy wówczas nie było”). Przekonywał też, że ogólny bilans rozwoju ekonomiczno-społecznego PRL jest pozytywny i prognozował, że teza ta z czasem będzie zyskiwać coraz więcej zwolennikówStanisław Sierpowski, op. cit., s. 239–267.. Jego wypowiedzi w tym zakresie spotykały się z dezaprobatą wielu innych historyków epoki.

Zmarł 10 lutego 2003 w Poznaniu, pochowany 17 lutego na cmentarzu na Junikowie (pole 9-3-13-5).

Uczniowie Przez czterdzieści lat pracy dydaktyczno-naukowej wypromował ponad dwustu magistrów i ponad pięćdziesięciu doktorów. Jego uczniami i bliskimi współpracownikami byli: prof. Przemysław Hauser, prof. Tadeusz Kotłowski, prof. Michał Musielak, dr hab. Krzysztof Rzepa, prof. Tomasz Schramm, prof. Stanisław Sierpowski, prof. Ryszard Wryk.

Dorobek naukowy Zajmował się historią najnowszą Polski i Niemiec, historią powszechną, międzynarodowymi stosunkami politycznymi oraz historią Poznania i Wielkopolski. Opublikował ok. 40 książek, kilkaset artykułów, studiów, rozpraw, recenzji naukowych etc. Jego pionierskie publikacje wywarły istotny wpływ na rozwój badań historycznych w kraju. Ważne miejsce w jego twórczości naukowej zajmują podręczniki akademickie i syntezy. Był także świetnym dydaktykiem i organizatorem, wypromował ok. 280 magistrów, ponad 50 doktorów. Autor haseł w Słowniku biograficznym działaczy polskiego ruchu robotniczegoSłownik biograficzny działaczy polskiego ruchu robotniczego, t. 1: A-D, red. nacz. Feliks Tych, Warszawa: „Książka i Wiedza”, 1978, s. 5..

Publikacje Kraj Rad. Lata zmagań i zwycięstw, Warszawa (1973) Rewolucja 1918–1919 w Niemczech (1977) Historia Polski (1989) Europa XX wieku. Zarys historii politycznej (1997, wyd. IV 2002) Druga wojna światowa 1939–1945 (1999) Historia Polski XX wieku (2000, wyd. II 2003) Wielkopolska w latach 1918–1939 (2000) Historia powszechna XX wieku (2003) Historia Polski 1864–2001 (wyd. I 2002)

Życie prywatne Mąż Barbary z domu Sikorskiej, z którą miał dwójkę dzieci: syna Piotra i córkę Annę. Powracając wraz z synem w 1974 do Poznania, rozstał się z żoną (która wraz z córką pozostała w Warszawie) i w 1975 poślubił Barbarę Szulc (1928–1993), zatrudnioną od 1968 na stanowisku administracyjnym w Instytucie Historii UAM (w latach 1972–1989 jako wicedyrektor instytutu ds. administracyjnych).

Ordery i odznaczenia

Krzyż Komandorski z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski (pośmiertnie) Order Sztandaru Pracy II klasy Krzyż Kawalerski i Komandorski Orderu Odrodzenia Polski Złoty Krzyż Zasługi Srebrny Krzyż Zasługi Medal Komisji Edukacji Narodowej

Nagrody

Nagroda indywidualna III stopnia Ministra Oświaty i Szkolnictwa Wyższego za szczególne osiągnięcia w dziedzinie badań naukowych (1967)KOMUNIKAT o nagrodach Ministra Oświaty i Szkolnictwa Wyższego przyznanych w 1967 r. pracownikom naukowo-dydaktycznym szkół wyższych za szczególne osiągnięcia Dz. Urz. Min. Oświaty i Szkolnictwa Wyższego z 30 grudnia 1967 r. Nr A-13, poz. 88 [dostęp 2026-01-12]. Nagroda „Trybuny Ludu” za współpracę z redakcją (1973)Nagrody "Trybuny Ludu", "Trybuna Ludu", nr 250, 8 września 1973, s. 1. Nagroda im. Ludwika Waryńskiego jako współautor monografii Powstanie Wielkopolskie 1918–1919. Zarys Dziejów (PWN, wyd. II) (1984)Wręczenienie nagród im. Ludwika Waryńskiego, "Trybuna Ludu", nr 178, 26 lipca 1984, s. 2. Nagroda „Miesięcznika Literackiego” za książkę Komunistyczna Partia Polski 1918–1939. Zarys historii (1986)Doroczne nagrody „Miesięcznika Literackiego”, „Życie Warszawy”, nr 174, 29 lipca 1986, s. 5. Nagroda im. Ludwika Waryńskiego za pracę Rewolucja Październikowa w Rosji i ruchy rewolucyjne w Europie 1917–1921 (1988)Doroczne Nagrody im. Ludwika Waryńskiego, "Trybuna Ludu", nr 99, 29 kwietnia 1988, s. 1.