Pruszcz Gdański (niem. Praust, kaszub. Pruszcz, Pruszcz Gduńsczi) – miasto w województwie pomorskim, siedziba powiatu gdańskiego, nad rzeką Radunią, należące do aglomeracji trójmiejskiej, przylega do południowej części Gdańska.
Pruszcz Gdański leży przy wylocie z Gdańska drogi krajowej nr 91 oraz głównej linii kolejowej do Warszawy. Na południe od miasta rozpoczyna się obwodnica trójmiejska, a niedaleko tego miejsca znajduje się także węzeł drogowy Rusocin, stanowiący początek autostrady A1.
Według danych GUS z 31 grudnia 2024 r. Pruszcz Gdański liczył 32 263 mieszkańców i był pod względem liczby ludności dwunastym miastem w województwie pomorskim.
Środowisko naturalne Pruszcz Gdański leży na styku Żuław Wiślanych i Pojezierza Kaszubskiego, co ma duży wpływ na zróżnicowanie typów krajobrazu w najbliższej okolicy. Przez miasto przepływa rzeka Radunia. W miejscowości znajduje się początek Kanału Raduni. Zabudowa miasta skupia się głównie u podnóża Pojezierza Wschodniopomorskiego i łagodnie przechodzi ku równinie deltowej Wisły.
Według danych z 2005 Pruszcz Gdański ma obszar 16,47 km², w tym: użytki rolne: 26%; użytki leśne: 0%.
Miasto stanowi 2,08% powierzchni powiatu.
Intensywne opady w lipcu 2001 spowodowały, że pod wodą znalazł się stadion, siedziba ówczesnego MOSiR, a także piwnice domów w pobliżu ul. Mickiewicza, gdzie woda z Raduni zaczęła wybijać ze studzienek instalacji burzowej. Również Kanał Raduni wylał się na ulice Grunwaldzką i Krótką, zalewając piwnice i partery okolicznych domów. W rezultacie tych zdarzeń przystąpiono do budowy zbiorników retencyjnych. Jako pierwszy powstał zbiornik na strudze Rotmanka, który po kilku latach zdublowano drugim. Jako kolejne powstały zbiorniki otwarte przy ul. Obrońców Wybrzeża i na Osiedlu Komarowo. Przebudowano także kanalizację burzową pod ulicami Wojska Polskiego, Kochanowskiego, Korzeniowskiego, Słowackiego, Skalskiego, Kasprowicza, Olszewskiego i Strzeleckiego, magazynując wodę w rurach o większym przekroju oraz zbudowano siedem podziemnych zbiorników retencyjnych przy ulicach: Grunwaldzkiej w okolicy siedziby OREW, Podkomorzego, Olszewskiego, Azaliowej, przy boisku Centrum Kultury i Sportu oraz dwa zbiorniki przy ul. Powstańców WarszawyZbiorniki retencyjne w Pruszczu. Czy ochronią przed potopieniami?. Względy ochrony przeciwpowodziowej spowodowały w efekcie powstanie na terenie miasta 11 zbiorników retencyjnych, ostatni z nich, o powierzchni 17 600 m kw. i pojemności ponad 15 tys. m sześciennych, powstał na Potoku Rotmanka. W latach 2021–2022 kosztem ponad 12 mln zł zbudowano kolejny zbiornik w rejonie ul. Garncarskiej, mający na celu zmniejszenie napływu wody do Strugi GęśRusza budowa sieci kanalizacji deszczowej i zbiornika retencyjnego w Pruszczu.
Demografia Dane z 31 grudnia 2023 r.:
Liczba mieszkańców: 32 093 w tym kobiety 16 681 (52%) i mężczyźni (48%) 15 412.
Gęstość zaludnienia: 1 948,6 osób/km²
Średni wiek mieszkańców: 39,2 lata
Ludność Według danych udostępnianych przez Główny Urząd Statystyczny liczba ludności w mieście Pruszcz przedstawia się następująco na przestrzeni lat: +RokLudnośćMężczyznKobiet19607 800brak danychbrak danych197013 100brak danychbrak danych197516 200brak danychbrak danych198018 500brak danychbrak danych199021 100brak danychbrak danych199521 31810 35810 960199621 47010 42611 044199721 50910 43811 071199821 58510 45511 130199922 18710 72311 464200022 36710 80111 566200122 66110 95811 703200222 89711 01311 884200323 18711 15012 037200423 52911 32512 204200523 80011 42512 375200624 27611 63312 643200725 14311 97613 167200825 62612 21513 411200926 29812 51613 782201027 67813 20514 473201128 09513 40214 693201228 62113 67414 947201328 85813 79415 064201429 22613 98115 245201529 58914 15015 439201630 10614 37915 727201730 46814 50115 967201830 87814 67616 202201931 32614 92916 397202031 57816 50515 073202131 94916 69615 253202232 03115 39416 637202332 09315 41216 681
Pruszcz Gdański jest niewielkim miastem z liczbą mieszkańców wynoszącą 32 093, z czego 52,0% stanowią kobiety, a 48,0% mężczyźni. W latach 2002–2023 liczba mieszkańców wzrosła o 40,2%. Średni wiek mieszkańców wynosi 39,2 lat i jest nieznacznie mniejszy od średniego wieku mieszkańców województwa pomorskiego oraz mniejszy od średniego wieku mieszkańców całej Polski. Mieszkańcy Pruszcza Gdańskiego zawarli w 2022 roku 154 małżeństw, co odpowiada 4,8 małżeństwom na 1000 mieszkańców. Jest to więcej od wartości dla województwa pomorskiego oraz znacznie więcej od wartości dla Polski. W tym samym okresie odnotowano 1,6 rozwodów przypadających na 1000 mieszkańców. Jest to wartość porównywalna do wartości dla województwa pomorskiego oraz wartość porównywalna do wartości dla kraju. 29,2% mieszkańców Pruszcza Gdańskiego jest stanu wolnego, 57,4% żyje w małżeństwie, 7,2% mieszkańców jest po rozwodzie, a 5,9% to wdowy/wdowcy. Pruszcz Gdański ma dodatni przyrost naturalny wynoszący 61. Odpowiada to przyrostowi naturalnemu 1,91 na 1000 mieszkańców Pruszcza Gdańskiego. W 2022 roku urodziło się 301 dzieci, w tym 49,2% dziewczynek i 50,8% chłopców. Średnia waga noworodków to 3 407 gramów. Współczynnik dynamiki demograficznej, czyli stosunek liczby urodzeń żywych do liczby zgonów wynosi 1,20 i jest znacznie większy od średniej dla województwa oraz znacznie większy od współczynnika dynamiki demograficznej dla całego kraju. W 2022 roku 34,7% zgonów w Pruszczu Gdańskim spowodowanych było chorobami układu krążenia, przyczyną 26,8% zgonów w Pruszczu Gdańskim były nowotwory, a 6,3% zgonów spowodowanych było chorobami układu oddechowego. Na 1000 ludności Pruszcza Gdańskiego przypada 7.51 zgonów. Jest to znacznie mniej od wartości średniej dla województwa pomorskiego oraz znacznie mniej od wartości średniej dla kraju. W 2022 roku zarejestrowano 572 zameldowań w ruchu wewnętrznym oraz 374 wymeldowań, w wyniku czego saldo migracji wewnętrznych wynosi dla Pruszcza Gdańskiego 198. W tym samym roku 18 osób zameldowało się z zagranicy oraz zarejestrowano 7 wymeldowań za granicę - daje to saldo migracji zagranicznych wynoszące 11. 60,5% mieszkańców Pruszcza Gdańskiego jest w wieku produkcyjnym, 20,7% w wieku przedprodukcyjnym, a 18,7% mieszkańców jest w wieku poprodukcyjnym.
Pruszcz z wynikiem +34,21% znalazł się na trzecim miejscu w rankingu polskich miast pod względem tempa przyrostu ludności w latach 2004-2020, po Piasecznie (+45,06%) i Grodzisku Mazowieckim (+36,97%)Pruszcz w trójce polskich miast z największym przyrostem ludności! Jeszcze większy wzrost odnotowała gmina wiejska.
Rada Miasta UgrupowanieKadencja 2002–2006Kadencja 2006–2010Kadencja 2010–2014Kadencja 2014–2018Kadencja 2018–2023Kadencja 2024–2029Sojusz Lewicy Demokratycznej9 (SLD-UP)2 (LiD)2 – –_Prawo i Samorządność1 – – – –_Odpowiedzialność z Wyboru1 – – – –_Porozumienie Samorządowe Wspólne Miasto9 – – – –_KWW Janusza Wróbla Wspólne Miasto – – – –1616Razem Dla Pruszcza I Okolic1 – – – –_Prawo i Sprawiedliwość –43 –42Platforma Obywatelska –111416 –_Przyjazny Pruszcz –2 – – –_Stowarzyszenie Przyjaciół Pruszcza Gdańskiego I Okolicznych Gmin –2 – – –_Więzi 2010 – –2 – –_Samorządność Miasta Pruszcz Gdański – – –5 –_Porozumienie Samorządowe dla Pruszcza Gdańskiego – – – –1_KWW Działamy dla Miasta Pruszcz Gdański_____3
Historia Pradzieje na obszarze Pruszcza Gdańskiego Pierwsi osadnicy na terenie zajmowanym przez dzisiejsze miasto pojawili się ok. VIII w. p.n.e. Bliskie położenie względem Morza Bałtyckiego było korzystnym czynnikiem rozwoju osady. W okresie Imperium Rzymskiego była ona jednym z kluczowych portów przy dawnym ujściu Wisły. To właśnie tu kwitło wytwórstwo oraz docierała większość ekspedycji kupieckich, przemierzających od II w. p.n.e. do IV w. n.e. szlak bursztynowy. Podczas prac archeologicznych na stanowiskach zlokalizowanych na obszarze miasta archeolodzy odnajdują groby, urny pogrzebowe, wyroby z brązu, szkła czy bursztynu, a także rzymskie czy arabskie monety – pod względem liczby zabytków i stanowisk archeologicznych obecny Pruszcz ustępuje jedynie Gdańskowi. W październiku 2014 r. na terenie Pruszcza odkryto najstarszą fajkę na terenie Polski, pochodzącą z kręgu wpływów fenickich lub arabskich i mającą do 2,5 tys. lat. Okres wędrówek ludów, trwający od IV do VII w., był okresem schyłkowym funkcjonowania ośrodka handlowego na terenie Pruszcza, co spowodowane było upadkiem Imperium Rzymu, oraz cofaniem się wybrzeża morskiego na skutek którego funkcje portowe u ujścia Wisły przejął powstały później Gdańsk.
Średniowiecze Średniowiecze to okres pomorskich książąt i lokalnego rycerstwa władającego osadami w sąsiedztwie Pruszcza. W przekazach historycznych znajdują się liczne historie dotyczące miejscowych wielmożów – Bartłomieja i Piotra z Rusocina, Jarosława z Osieka czy Chwalimira i Wojciecha Stefanowiców. 18.10.1367 na mocy dokumentu wydanego przez komtura gdańskiego Ludwiga von Essen nastąpiła lokacja wsi na prawie niemieckim, co w przypadku Pruszcza oznaczało przeorganizowanie istniejącej tu wcześniej osady. W okresie świetności zakonu krzyżackiego rycerze zakonni poczynili szereg inwestycji, fortyfikując miejscowość i stwarzając z pruszczańskiej wsi zaplecze dla warownego Gdańska. Krzyżacy nadali też Pruszczowi znaczące przywileje.
I Rzeczpospolita mały|XVI-wieczny Ołtarz Ukrzyżowania z kościoła Podwyższenia Krzyża Świętego (ob. w Muzeum Narodowym w Warszawie) W czasie wojny trzynastoletniej w Pruszczu stacjonowały wojska polskie, a po skończonej wojnie miejscowość weszła w skład gdańskiego patrymonium miejskiego. Wieś należąca do Gdańskiej Wyżyny terytorium miasta Gdańska położona była w drugiej połowie XVI wieku w województwie pomorskimMapy województwa pomorskiego w drugiej połowie XVI w.: rozmieszczenie własności ziemskiej, sieć parafialna / Marian Biskup, Andrzej Tomczak. Toruń 1955, s. 128..
Pruszcz przez cały czas należał do Gdańska i z tego tytułu m.in. płacił daniny na rzecz miasta. Do dzisiejszych czasów zachowały się dokumenty dokładnie inwentaryzujące pruszczański majątek, np. w 1793 w Pruszczu było 295 koni, 53 byków, 119 krów (w tym 113 mlecznych), 26 cielaków, 294 świnie, 74 warchlaki oraz 10 uli pszczelich. Leżącą w strategicznym punkcie podczas drogi do Gdańska, często odwiedzały koronowane głowy. Wśród dostojników którzy zawitali do Pruszcza, bądź spędzili w nim kilka nocy, znaleźli się m.in. Zygmunt I Stary, Zygmunt II August, Zygmunt III Waza, Jan II Kazimierz Waza, Jan III Sobieski (31 lipca 1676), Stanisław Leszczyński czy August II Mocny. Kolejne konflikty zbrojne pozostawiały po sobie w Pruszczu liczne ślady. Wieś często była zapleczem dla kolejnych armii. Po rozbiorach Polski Pruszcz znalazł się w zaborze pruskim.
Zabór pruski i Wolne Miasto Gdańsk W kronikach miasta zachowały się wzmianki o wielkim pożarze z 1801 (nie spłonął kościół). Również początek XIX wieku odcisnął na Pruszczu piętno. W 1807 w pruszczańskim kościele żołnierze francuscy urządzili magazyn prochu. Stąd też marszałek Lefebvre kierował zdobywaniem Gdańska. Od 1807 w granicach Wolnego Miasta Gdańska. W 1812 przez Pruszcz Gdański przechodził Napoleon. Od stycznia do 26 marca 1813 roku w miejscowości znajdowała się siedziba dowództwa wojsk rosyjskich skierowanych do zdobycia napoleońskiego Gdańska. Po klęsce Napoleona, Pruszcz powrócił pod panowanie pruskie. W 1831 w mieście znalazło się jedno z ognisk epidemii cholery. Zmarłych mieszkańców Pruszcza i okolic (łącznie 80 osób) pochowano na niezachowanym cmentarzu cholerycznym za Radunią i upamiętniono wysokim żeliwnym krzyżemPruszczańskie cmentarze dawne i obecne. Śladem historii po nekropoliach Pruszcza Gdańskiego.
thumb|Cukrownia w Pruszczu Gdańskim zbudowana w 1881 (zdjęcie z 2010)