Myśli samobójcze, inaczej myśli suicydalne lub tendencje samobójcze (, od , samobójstwo) – objaw psychopatologiczny definiowany jako tendencje i procesy poznawcze dotyczące zakończenia własnego życia, począwszy od myśli, że życie nie jest warte życia, poprzez konkretne plany uśmiercenia siebie, a skończywszy na intensywnych urojeniach związanych z autodestrukcją.

Najczęściej myśli samobójcze spotyka się w przebiegu zaburzeń psychicznych takich jak: zaburzenia depresyjne, zaburzenia afektywne dwubiegunowe, zaburzenia psychotyczne, zaburzenia osobowości, zaburzenia odżywiania, zaburzenia nerwicowe czy też zaburzenia związane ze stresem. Myśli samobójcze wiążą się z podwyższonym ryzykiem wystąpienia prób samobójczych, dokonania samobójstwa i uważane są za prekursory zachowań samobójczych.

Obecność myśli samobójczych wiąże się także z występowaniem różnych przejawów autoagresji m.in. z samookaleczeniami, eksponowaniem się na sytuacje zagrażające zdrowiu lub życiu, jak również ze stosowaniem substancji psychoaktywnych.

Epidemiologia W populacji ogólnej rozpowszechnienie myśli samobójczych w roku poprzedzającym ocenę jest szacowane na ok. 4%, tworzenia planów samobójczych – na ok. 1%, natomiast ryzyko podjęcia próby samobójczej – na ok. 0,5% (według ankietowych badań wielkoskalowych przeprowadzonych w Stanach Zjednoczonych i Francji). W większości krajów od 10% do 18% osób miało myśli samobójcze w ciągu całego swojego życia.

Czynniki ryzyka Zaburzenia psychiczne thumb|Obraz Melancholia autorstwa Edgara Degasa przedstawiający osobę pogrążoną w depresji, w przebiegu której mogą występować myśli samobójcze. mały|Sappho (1897) autorstwa Ernsta Stückelberga Zaburzenia psychiczne należą do najlepiej poznanych czynników ryzyka wystąpienia myśli samobójczych. W badaniach przeprowadzonych na pacjentach z chorobą afektywną dwubiegunową typu I stwierdzono, że u ok. 55% pacjentów myśli samobójcze były obecne podczas ostatniego przebytego przez nich epizodu depresyjnego. Z kolei podczas ostatniego epizodu dużej depresji jednobiegunowej myśli samobójcze występują u 76% pacjentów psychiatrycznych hospitalizowanych, u 55% pacjentów leczonych poza szpitalem przez psychiatrów oraz u 18% pacjentów leczonych w ramach podstawowej opieki zdrowotnej. Samobójstwo jest przyczyną śmierci ok. 15% osób z rozpoznanymi nawracającymi zaburzeniami nastroju (zaburzeniami afektywnymi). Przyjmuje się, że wśród pacjentów z zaburzeniami osobowości myśli samobójcze spotykane są szczególnie często w przypadku zaburzeń osobowości typu borderline. Do zaburzeń, w których istnieje znacząco zwiększone ryzyko wystąpienia myśli samobójczych zaliczyć można między innymi także:

Zaburzenia lękowe Spektrum zaburzeń autystycznych Dystymia Zespół nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi (ADHD) Zespół stresu pourazowego (PTSD) Psychoza Schizofrenia Cielesne zaburzenie dysmorficzne Dysforia płciowa Zaburzenia psychiczne i zaburzenia zachowania spowodowane nadużywaniem substancji

Około 1/3 pacjentów zgłaszających się do leczenia psychoterapeutycznego z powodu zaburzeń nerwicowych, behawioralnych lub zaburzeń osobowości zgłasza występowanie myśli samobójczych w ciągu ostatnich 7 dni poprzedzających badanie. Według fińskich badań w 22% przypadków samobójstw podczas swojej ostatniej wizyty u lekarza lub psychologa chory informował o występowaniu myśli samobójczych.

Czynniki biologiczne i genetyczne Stwierdzono, że do czynników ryzyka wystąpienia myśli samobójczych należą: polimorfizm genu 5-HTTLPR kodującego transporter serotoniny, wysoki stopień metylacji promotora genu kodującego neurotroficzny czynnik pochodzenia mózgowego.

Obciążające sytuacje życiowe Część obciążających, będących źródłem stresu, bólu lub cierpienia sytuacji życiowych może predysponować do wystąpienia myśli samobójczych – do najistotniejszych z nich należą: nadużywanie substancji psychoaktywnych, w tym zespół zależności alkoholowej, utrata rodziny lub przyjaciół, utrata pracy, nieplanowana ciąża, bycie ofiarą zastraszania (ang. bullying), częste bycie narażonym na przemoc, a zwłaszcza bycie ofiarą przemocy fizycznej w okresie dzieciństwa, podejmowanie prób samobójczych w przeszłości, znaczne i niechciane przybranie na wadze u kobiet, doświadczenia nadużycia seksualnego, zwłaszcza w okresie dzieciństwa lub dojrzewania, pochodzenie z rodziny dysfunkcjonalnej.

Rola myśli samobójczych w teoretycznych modelach zachowań samobójczych Koncepcja zespołu presuicydalnego autorstwa Erwina Ringela Wśród modeli teoretycznych tłumaczących występowanie zachowań samobójczych (w tym prób samobójczych i samobójstw), które akcentują znaczenie myśli samobójczych, wymienić należy opisaną przez Erwina Ringela w 1953 roku koncepcję zespołu presuicydalnego. Według tej teorii około 80% prób samobójczych jest poprzedzonych występowaniem specyficznego stanu psychicznego określanego mianem zespołu presuicydalnego. Na stan ten składają się trzy główne, wzajemnie wzmacniające się komponenty (prekursory samobójstwa): zawężenia następujących obszarów funkcjonowania: zawężenie dynamiczne (dominują negatywne uczucia i myśli, pesymizm, antycypowanie nieszczęść, lęk, niskie poczucie własnej wartości, poczucie bezradności, koncentracja na poniesionych stratach), zawężenie sytuacyjne (niedostrzeganie możliwości zmiany swojej sytuacji, poczucie znalezienia się w sytuacji bez wyjścia, brak nadziei odbiera poczucie sensu i udaremnia podejmowanie konstruktywnych działań), zawężenie systemu wartości (dewaluacja wcześniej cenionych wartości, rezygnacja z zainteresowań i z kontaktów z innymi), zawężenie relacji interpersonalnych (wycofanie społeczne, osamotnienie, poczucie odrzucenia); kumulowanie się agresji i napięcia, które najpierw są powstrzymywane, a ostatecznie zostają zwrócone do wewnątrz, tj. przeciwko samemu sobie, czego wyrazem może być samobójstwo; pojawienie się fantazji (myśli samobójczych), w których samobójstwo jest błędnie postrzegane jako korzystne i pożądane rozwiązanie. Zespołu presuicydalnego nie należy przypisywać jednej określonej chorobie czy zaburzeniu psychicznemu. Jest to stan, który może wystąpić w przebiegu wielu różnych zaburzeń psychicznych. Jako stan bezpośredniego zagrożenia życia zespół presuicydalny wymaga bezzwłocznego udzielenia pomocy, objęcia dozorem celem udaremnienia ewentualnej próby samobójczej oraz jak najszybszego objęcia opieką medyczną.

Dynamiczne składowe motywacyjne aktu samobójczego w ujęciu Karla Menningera W swoich koncepcjach należących do nurtu psychodynamicznego Karl Menninger podkreśla rolę agresji w akcie samobójczym (nie jest jednak jasne, na ile, według założeń autora, uzasadniona jest ekstrapolacja owych koncepcji na myśli samobójcze). W swoich pracach akt ten określa jako odwrócone o 180 stopni zabójstwo. Ponadto zakłada, że na każdy akt samobójczy składają się następujące komponenty motywacyjne (mogące mieć charakter nieświadomy): nienawiść i chęć zabicia uwewnętrznionej reprezentacji obiektu lub zniszczenia innych osób, zemszczenia się, pragnienie zostania zabitym wynikające z poczucia winy, pragnienie śmierci wynikające ze spiętrzającego się poczucia bezradności. Poza myślami samobójczymi autor dostrzega także przejawy skłonności samobójczych w tzw. ekwiwalentach samobójstwa i klasyfikuje je następująco: przewlekłe samobójstwo (ang. chronic suicide) – mogące obejmować: ascetyzm, męczeństwo, inwalidyzujący neurotyzm, uzależnienie od substancji psychoaktywnych, aspołeczne zachowania, psychozy, ogniskowe samobójstwo (ang. focal suicide) – mogące obejmować: samookaleczenia, wielokrotne operacje chirurgiczne, sprowokowane przez daną osobę wypadki, impotencję, oziębłość seksualną, organiczne samobójstwo (ang. organic suicide) – mogące skupiać się na psychologicznych czynnikach w chorobach somatycznych, w szczególności na ich samokarzących, agresywnych i erotycznych komponentach.

Skłonności samobójcze w wielopłaszczyznowym ujęciu Edwina S. Shneidmana Koncepcje Shneidmana prezentują myśli i tendencje samobójcze jako wielopłaszczyznowe zjawisko, w którym istotną rolę odgrywają: frustracja, deprywacja i niezaspokojone pragnienia jednostki. Myśl o przerwaniu stanu nieznośnego cierpienia (poprzez śmierć lub “zaśnięcie na zawsze”) jawi się takiej osobie jako rozwiązanie. Perspektywa targnięcia się na własne życie wydaje się możliwością, która kładzie kres cierpieniu, frustracji i poczuciu samotności. Poprzez samobójstwo człowiek chce odciąć się od bolesnych przeżyć (pozbawić się świadomości). Celem samobójstwa jest pozbawienie się zdolności przeżywania (świadomości) przytłaczającego bólu psychicznego. Osoba ze skłonnościami samobójczymi ma poczucie znalezienia się w potrzasku, bycia odrzuconą, osaczoną, nieudolną, beznadziejną i bezsilną. Wśród przeżyć takiej osoby obecna jest ambiwalencja. Osoba taka zmaga się ze złożonością i sprzecznościami swoich uczuć, postaw i impulsów – zarówno wobec siebie samej, innych osób, jak i wobec samego aktu samobójczego. Świadomość osoby zmierzającej do popełnienia samobójstwa (jej funkcjonowanie poznawcze) jest zawężona (widzenie tunelowe). Jej stan psychiczny może przypominać stan osoby poddanej działaniu trucizn lub niektórych substancji psychoaktywnych – jest ona jak gdyby „odurzona” silnymi emocjami, co ogranicza jej percepcję i zdolność racjonalnego myślenia.

Eskapistyczna teoria samobójstwa Roya F. Baumeistera Eskapistyczna teoria samobójstwa (ang. Escape Theory of Suicide) Roya F. Baumeistera (stanowiąca zrewidowaną wersję teorii Jeana Baechlera powstałej w latach 70. XX w.) proponuje rozumienie czynu samobójczego jako następstwa sekwencji sześciu przyczynowo powiązanych ze sobą etapów tzw. drzewa decyzyjnego: Przeżycia powodujące silne poczucie zawodu, rozczarowania, znacznie odbiegające od oczekiwań danej osoby (czego przyczyną mogą być zarówno nierealistyczne, wygórowane, rygorystyczne oczekiwania w stosunku do siebie, jak i bieżące problemy i niepowodzenia). Przypisanie sobie odpowiedzialności za ów stan rzeczy, co określane jest także jako atrybucja do wewnątrz, czyli skierowana ku ja. Zestawienie ja z przyjętymi wobec siebie oczekiwaniami wzbudzające bolesne poczucie nieadekwatności ja, jego niekompetencji, nieatrakcyjności, lęk przed odrzuceniem lub poczucie winy. Wymienione odczucia powodują negatywny wpływ na stan afektywny oraz obniżenie nastroju. Dążenie do ucieczki od negatywnego afektu realizowane jest poprzez tzw. poznawczą dekonstrukcję (ang. cognitive deconstruction, definiowaną jako przejście do mniej zintegrowanych, prostszych form myślenia konkretnego, skoncentrowanego na „tu i teraz” o zawężonej perspektywie czasowej, charakteryzujących się sztywnością poznawczą i emocjonalną oraz obronnym unikaniem złożonych interpretacji, co częściowo pozwala uzyskać stan zobojętnienia czy też odrętwienia), przy czym dana osoba może poszukiwać coraz to bardziej radykalnych sposobów na uwalnianie się od nieprzyjemnych myśli i uczuć. Do następstw poznawczej dekonstrukcji należą: (a) postępująca redukcja zahamowań (ang. disinhibition) chroniących przed ZS (b) dominacja pragnienia ucieczki od negatywnego afektu przy wygaszeniu innych emocji (c) postawa bierności i rezygnacji z poszukiwania konstruktywnych rozwiązań oraz (d) skłonność do nieracjonalnie pesymistycznego oceniania sytuacji i odrzucania nadających wartość myśli. Wiąże się to z osłabieniem dążeń samozachowawczych, brakiem poczucia wewnątrzsterowności, brakiem antycypacji przyjemnych zdarzeń w przyszłości, redukcją poczucia więzi lub zobowiązań wobec bliskich, nierespektowaniem norm i zakazów społecznych – osłabieniem czynników, które zapobiegały impulsywnym, irracjonalnym lub ryzykownym działaniom przeciwko własnemu ja.