Uzbekistan jest położony w sercu Azji Środkowej, wśród stepów, pustyń i wysokich gór, na skrzyżowaniu wielkich szlaków komunikacyjnych i handlowych. Jego dzieje zostały ukształtowane przez migracje wielu ludów, następujące wskutek rozwoju i upadku wielkich imperiów. Sami Uzbecy, posługujący się językiem należącym do rodziny tureckiej, nie są nikim innym, jak właśnie ostatnim ludem napływowym na swojej ziemi. Uzbekistan jest obecnie najbardziej zaludnionym państwem Azji Środkowej. thumb|upright=1.2|Położenie Uzbekistanu

Prehistoria Badania dowiodły, że człowiek przybył na tereny obecnego Uzbekistanu 40–50 tys. lat temu, co czyni ten kraj jednym z najdłużej zamieszkanych w regionie. Ludzie ci byli praprzodkami ludności, zasiedlającej później Europę, Syberię i Amerykę Pn. Region uznaje się też za kolebkę języków indoeuropejskich

Epoka brązu W latach 2200–1700 p.n.e. południe Uzbekistanu i Turkmenistanu zamieszkiwała zaawansowana cywilizacja epoki brązu, znana pod nazwą baktryjsko-margiańskiej (ang. Bactria–Margiana Archaeological Complex, BMAC). Była ona spokrewniona z cywilizacją Doliny Indusu, stanowiła mieszankę ludów autochtonicznych, nieindoeuropejskich. Obecnie ludność ta całkowicie zaginęła, wyparta przez ludy indo-aryjskie z zach. Kazachstanu. Warstwy archeologiczne (np. w Dżarkutan niedaleko granicy z Afganistanem) dowodzą istnienia cywilizacji o miejskim sposobie życia, w której znano i stosowano metody irygacji, uprawiano pszenicę i jęczmień oraz prawdopodobnie znano pewien rodzaj pisma. Od ok. roku 1700 p.n.e. Indoariowie zaczęli emigrować do Indii. Zostali zastąpieni przez irańskie plemiona pasterskie z Sogdiany, które zmieniły tu tryb życia na osiadły.

Wiadomo również o istnieniu innej kultury, znanej jako Tazabagyab. Pojawiła się ona ok. roku 1500 p.n.e. koło Chorezmu, na południe od Jeziora Aralskiego i jest kolebką ludów irańskich zach. Turkiestanu. Kultura ta zawierała elementy kultury andronowskiej, której zasięg rozciągał się od Uralu do jez. Bajkał, a na południu sięgał Syr-darii. Kultura andronowska była pierwszą, która dysponowała rydwanami bojowymi, ciągniętymi przez konie. Jej mieszkańcy żyli w osadach, uprawiali ziemię i hodowali zwierzęta. Umieli wytwarzać broń i narzędzia codziennego użytku z brązu.

Persowie, Grecy i nomadzi thumb|upright=1.5|Imperium Achemenidów w okresie swego rozkwitu

Sogdiana, Baktria i imperium Achemenidów W starożytności na terenie Uzbekistanu dwoma głównymi organizmami państwowymi, zamieszkałymi przez ludy irańskie, były: Sogdiana w rejonie Samarkandy i Buchary oraz Baktria, zajmująca południe Uzbekistanu i północ Afganistanu. Mieszkańcy Indii nazywali Baktryjczyków bahlikâ, zaś Chińczycy znali ich pod nazwą daxia. Stolica Baktrii mieściła się w mieście Zariaspa, późniejsza Baktra (obecnie Balch). Z kolei Sogdyjczycy prawdopodobnie w V w. p.n.e. założyli Samarkandę – początkowo pod legendarną nazwą Maracanda. Sogdyjczycy i Baktryjczycy nigdy nie stworzyli wspólnego państwa; ich terytoria dzieliły się na księstwa, zorganizowane wokół miast.

Zoroastryzm, religia czysto irańska, mógł rozwinąć się w Baktrii. Awesta, święte księgi zoroastryzmu, wspomina o Sughda, być może w odniesieniu do Sogdiany – choć bardzo trudno podać datę powstania tych tekstów. Uważa się, że Sogdyjczycy byli osiadłymi Scytami.

Bardziej na północ, na wschód od Jeziora Aralskiego, mieszkały koczownicze plemiona Saków i Massagetów, oba ludy irańskie. Ci ostatni byli wojownikami, którzy za panowania królowej Tomyris zamordowali króla Persji Cyrusa Wielkiego. Zarówno u Massagetów, jak u Baktryjczyków czy Sogdyjczyków, rola kobiet w społeczeństwie jest wyjątkowo ważna.

Mieszkańcy królestw Baktrii i Sogdiany, jak też późniejszego Chanatu Chiwy, byli przeważnie rolnikami i doprowadzili do perfekcji techniki irygacji w dolinach rzek Syr-daria, Amu-daria i Zerawszan. Tworzyli wspólnoty o znacznej wielkości, wyrabiali ozdoby i przyrządy z metalu, zajmowali się handlem. Koczownictwo zaś rozwinęło się w rejonach pustynnych i górskich.

Po roku 500 p.n.e. powstało miasto Afrasiab koło Samarkandy. W muzeum przy tamtejszym stanowisku archeologicznym znajdują się najstarsze figurki pionków szachowych na świecie. Również znane są malowidła naścienne z Afrasiab, a samo miasto jest uznawane za jedną z kolebek języka perskiego.

Między rokiem 545 a 540 p.n.e. Cyrus Wielki, założyciel Imperium Perskiego, podbijał Azję Środkową. W wyniku tego Baktria, Sogdiana, Chorezm i Partia znalazły się w obrębie imperium Achemenidów.

Aleksander Wielki i imperium Seleucydów thumb|Aleksander Wielki na swoim koniu Bucefale Aleksander Wielki podbił Sogdianę i Baktrię w roku 327 p.n.e. w czasie kampanii przeciwko Dariuszowi III Kodomanowi. Kampania ta położyła kres dynastii Achemenidów. Dwa lata wcześniej założył miasto Termez, które obecnie jest najbardziej na południe wysuniętym miastem Uzbekistanu.

Aleksander osiadł w Samarkandzie i ożenił się z Roksaną, córką Oxyartesa, lokalnego wodza baktryjskiego. Wziął go do niewoli w roku 327 p.n.e., przed zdobyciem twierdzy na górze Aornos, mającej opinię niezdobytej. To małżeństwo posłużyło Aleksandrowi w uśmierzeniu niezwykle ostrego sogdyjskiego ruchu oporu, dowodzonego przez Spitamenesa, który musiał powstrzymać działania swoich ludzi. Małżeństwo to stanowiło też preludium wydarzenia znanego jako śluby w Suzie, podczas których 10 tys. Greków ożeniło się z 10 tys. kobiet Wschodu w r. 324 p.n.e. thumb|upright=1.3|left|Imperium Aleksandra Wielkiego Przed wyruszeniem na kampanię indyjską, Aleksander Wielki porzucił swoją siedzibę w Samarkandzie (323 p.n.e.), aby zdobyć cytadelę, usytuowaną w granicach obecnego Taszkentu. Na południe od niej polecił zbudować ufortyfikowane miasto, które nazwał Aleksandria Eschate (Kresowa).

Po śmierci Aleksandra w r. 323 p.n.e., północno-wschodnia część jego imperium, znana jako Transoksania (tzn. „położona za rzeką Oksus”, którą to nazwą starożytni Grecy określali Amu-darię), trafiła w ręce Seleukosa Nikatora, założyciela dynastii Seleucydów. Podczas jego panowania Baktria została zalana falą imigrujących tu Greków, przez co stała się najbardziej zhellenizowanym regionem ze wszystkich podbitych przez Aleksandra.

Pod panowaniem Seleukosa Kallinikosa Seleucydzi, zajęci swoimi problemami w Syrii, zaprzepaścili możliwość obrony swoich interesów w krajach Wschodu. Dlatego w r. 250 p.n.e. Diodotos I mógł stworzyć Królestwo Greko-Baktryjskie, z łatwością uwalniając się od zwierzchnictwa Seleucydów. Dynastia ta próbowała przywrócić swoje rządy w Baktrii (Eutydemos I, Antioch III Wielki), ale nie powiodło się jej to i musiała uznać niepodległość Baktrii. Okres ten charakteryzuje się intensywnym rozwojem miast oraz synkretyzmem grecko-orientalnym w sztukach, który osiąga swoje apogeum.

Inwazje koczowników i początki Jedwabnego Szlaku thumb|upright=1.2|Królestwo Greko-Baktryjskie Między I w. p.n.e. a II wiekiem n.e. terytorium Królestwa Greko-Baktryjskiego zawładnęli koczownicy z korytarza Gansu i kotliny Tarymu; przybyli zza gór na wschodzie indoeuropejscy Tocharowie i Sakowie. Państwo przeniosło się w wyniku tego na południowy wschód, przekształcając się ok. r. 190 p.n.e. w Królestwo Indo-Greckie.

W 115 r. zachodnią część Baktrii (między Uzbekistanem a Turkmenistanem) zajęli Partowie, wypychając stamtąd Saków bardziej na południe – na teren obecnego Afganistanu. Dzielili ten region z Tocharami, którzy panowali tam od r. 126 p.n.e.

W tej epoce synkretyzm religijny, praktykowany przez Partów, ewoluował stopniowo w stronę monoteizmu. Dzięki wpływom kapłanów, religią oficjalną imperium Sasanidów stał się zoroastryzm

Bardziej na wschód, na początku I tysiąclecia, z wielu pojedynczych księstw zaczęło kształtować się imperium Kuszanów – sto lat po zniszczeniu Królestwa Greko-Baktryjskiego przez nomadów. Zajmowali oni stopniowo Baktrię, część Sogdiany i Chorezm. Kuszanie byli odgałęzieniem Tocharów – nazywanych w źródłach chińskich Yuezhi, zamieszkującego pierwotnie tereny obecnie zamieszkiwane przez Ujgurów. W ciągu wieków cywilizacja Kuszanów usytuowała się na głównej arterii wymiany handlowej między Wschodem (Chiny) a Zachodem (Imperium Rzymskie) – na Jedwabnym Szlaku. Kuszanie sprowadzili buddyzm do Azji Środkowej i rozwinęli sztukę hellenistyczną Wschodu.

Powstanie Jedwabnego Szlaku – najdłuższej drogi handlowej lądowo-morskiej w starożytności (II wiek p.n.e.) – a przede wszystkim konieczność jego ochrony przed nieustannie nękającymi kupców złodziejami i bandami zbójców, spowodowało przesunięcie środka ciężkości imperium perskiego znad ujścia Tygrysu nad Amu-darię. Handel z Chinami stał się tak ważny, jak nigdy nie był handel z Grecją, a Transoksania znalazła się dokładnie w centrum przemian. Jedwabny Szlak nie służył do transportu wyłącznie jedwabiu do Europy – tą samą drogą przewożono również przyprawy, papier i porcelanę. Poza tym, szlak odgrywał istotną rolę w dyfuzji wierzeń religijnych (jak np. buddyzmu), idei i kultury. W ciągu swego istnienia Jedwabny Szlak pod każdym względem wzbogacił miasta, przez które przechodził – jak Samarkanda, Kokand czy Fergana.

Podsumowując, można powiedzieć, że dzieje Transoksanii między II wiekiem p.n.e. a III wiekiem n.e. były skomplikowane: różne królestwa, mniej lub bardziej efemeryczne, o niepewnym pochodzeniu, następowały po sobie, aby ostatecznie zostać startymi z mapy przez rosnące w siłę imperium Sasanidów. Niezależność zdołała utrzymać jedynie Fergana – miasto stanowiące kluczowy etap na Jedwabnym Szlaku.

Persowie – imperium Sasanidów thumb|upright=1.2|left|Imperium Sasanidów w okresie swego rozkwitu Sasanidzi byli dynastią, pochodzącą z prowincji Fars (której nazwa stała się źródłosłowem dla nazwy Persja we wszystkich językach). Dynastię założył prawdopodobny potomek ostatniego Achemenidy, Dariusza Kodomana – Ardaszir I w 224 r. Pod panowaniem Sasanidów sztuka i kultura perska osiągnęły szczyt rozwoju, a ich wojska były w stanie skutecznie zatrzymać podboje Rzymu. Królestwo Sasanidów charakteryzowało się silną centralizacją władzy, silną urbanizacją kraju i zaawansowaniem technik rolniczych. thumb|upright|Puchar Salomona – przykład sztuki dynastii Sasanidów, pochodzący z Azji Środkowej Już w III i IV wieku Sasanidzi próbowali zdobyć Transoksanię, ale ich postępująca ekspansja sprowokowała rewoltę koczowników kuszańskich, którzy odmówili włączenia swojego terytorium do państwa perskiego i wydali liczne bitwy Sasanidom. Nieco później, pod koniec IV wieku, pochód Sasanidów powstrzymali Hunowie, Chionici (Czerwoni Hunowie) i Kidaryci, utrzymując swój stan posiadania w Azji Środkowej, a nawet najeżdżając Persję.

W roku 427 król sasanidzki Bahram V pokonał ostatecznie Heftalitów (Białych Hunów), przybyłych do Azji Środkowej z Chin, przywracając panowanie perskie w tym regionie. Jego syn, Jezdegard II, umocnił je, eliminując sukcesorów królestwa Kuszytów – Kidarytów, związanych z Hunami, w innych czasach sprzymierzeńców Persów.

Dynastia Sasanidów kontrolowała przez ponad cztery wieki ogromne terytorium, obejmujące również Transoksanię. Rozwinęła wystawną sztukę pałacową, podejmowała wielkie prace z zakresu inżynierii lądowej i – korzystając ze swojej pozycji na Jedwabnym Szlaku – wychodziła zwycięsko z wojen prowadzonych na wschodzie z Hunami i Turkami, na zachodzie – z Rzymem.

Heftalici (Biali Hunowie) Król sasanidzki Jezdegard II musiał zmagać się z najazdami plemion koczowniczych Heftalitów od roku 442. Jego syn Peroz prosił Heftalitów, aby przysyłając swoje wojska, pomogli mu w odebraniu ojcu władzy. Dzięki tej pomocy, Peroz został królem Persji na lata 459–484. W dowód przyjaźni przekazał Heftalitom dystrykt Taliqan – na południowym wschodzie dzisiejszego Turkmenistanu. Jednak nie trzeba było długiego czasu, aby wybuchł nowy konflikt.

Heftalici byli wprawnymi wojownikami i już wspomnienie ich nazwy wprawiało ludność w przerażenie. Żołnierze perscy idący na wojnę z nimi czuli się jak skazani na śmierć, prowadzeni na szafot.