Wężowidła (Ophiuroidea) – gromada morskich, dennych zwierząt zaliczanych do szkarłupni (Echinodermata), o gwiaździstym kształcie ciała podobnym do rozgwiazd, lecz z węższymi ramionami wyraźnie odgraniczonymi od centralnej tarczy i nie łączącymi się u nasady. Są najbardziej ruchliwymi, szybko przemieszczającymi się szkarłupniami. Poruszają się wężowatymi ruchami elastycznych, silnie umięśnionych ramion, niektóre pływają. Są wśród nich gatunki drapieżne, roślinożerne i detrytusożerne. Rozmnażają się one płciowo. W zapisie kopalnym wężowidła obecne są od paleozoiku, współcześnie zamieszkują wszystkie oceany, a największą różnorodność osiągnęły w rejonie indo-pacyficznym. Działalność człowieka zagraża ich siedliskom, zwłaszcza podwodne górnictwo i trawling. Służyć mogą jako organizmy modelowe. W ich obrębie wyróżnia się 2 główne rzędy.
Historia Ilustracja G. caputmedusae autorstwa Jacoba X. Schmuzera umieszczona w wydanym przez Friedricha J. Bertucha w 1807 roku dziele Porte-feuille instructif et amusant pour la jeunesse|thumb Pierwsze gatunki wężowideł opisane zostały jeszcze przez Linneusza w jego Systema Naturae w 1758. Opisał on wtedy Asterias caput-medusae, później przeniesiony do rodzaju Gorgonocephalus i odrębnej rodziny Gorgonocephalidae, i Asteria ophiura, przeniesioną do rodzaju Ophiura. Następnie tempo badań przyśpieszyło, by w czasach obecnych znowu zwolnić. W 1804 znaleziono pierwsze skamieniałości zwierząt tej grupy. Nadano im nazwę Asterites scutellatus, później przeniesiono je do Aspiduriella. Pochodziły z triasu. W 1818 odłowiono pierwsze okazy głębinowe, którymi okazywały się wspomniane już Gorgonocephalus caputmedusae. W latach 60. XX wieku postępy w paleontologii pozwoliły na zaklasyfikowanie tu izolowanych znalezisk fragmentów szkieletu. Dopiero niedawno wiedzę o tych zwierzętach uzupełniono o informacje o stadiach larwalnych, aczkolwiek w 2012 znano takie stadia w przypadku mniej niż pół setki gatunków.
Budowa ciała thumb|left|Ophionereis reticulata Na pierwszy rzut oka wężowidła przypominają rozgwiazdy. Ciało wężowideł jest spłaszczone w kierunku oralno-aboralnym. Najbardziej ogólnie wyróżnia się w nim tarczę centralną położoną w środku okrągłego, bądź pięciokątnego kształtu, oraz odchodzące od niej wydłużone ramiona, w przekroju cylindryczne. Odchodzą one od tarczy centralnej promieniście. Najważniejsze narządy znajdują się w tarczy centralnej. Osiąga ona od kilku, około 3 mm, do kilku, rzadziej kilkunastu cm średnicy. Wedle Stöhr i innych (2012) nie przekracza ona 15 cm. Wedle Preslera u Gorgonocephalidae może ona mieć nawet aż 70 cm. Na stronie brzusznej, oralnej, znajduje się otwór gębowy, stronę przeciwną zwie się aboralną.
Budowa wewnętrzna charakteryzuje się niewielką celomą. Szkarłupnie posiadają 3 układy kanałów: hemalny, pseudohemalny i ambulakralny.
Powłoka ciała thumb|left|Ophiarachna incrassata Powłokę buduje wierzchni nieorzęsiony naskórek skrywający głębszą tkankę łączną. W przypadku tarczy podściela ją nabłonek perytonealny.
Powłoki ciała zawierają wapniowe elementy szkieletu. Tarcza pokryta jest po stronie grzbietowej płytkami szkieletu wewnętrznego, z których część leży poniżej grubej skóry.
Po stronie brzusznej, również niepozbawionej szkieletu, zbudowanego z masywnych płytek zwłaszcza w pobliżu otworu gębowego, promieniście rozłożonych, znajduje się płytka madreporowa, powstała z jednej z płytek kompleksu okołogębowego.
Kolory ciał wężowideł są rozmaite. Spotyka się osobniki czarne, białe, brązowe, niebieskie, czerwone. Zdobią je kropki i paski. W 1984 Hendler opisał zmiany barwy u czterech karaibskich gatunków z rodzaju Ophiocoma. Zmiany te wiązały się z rytmem dobowym. Ophiocoma wendti za dnia ubarwiona jest ciemnobrązowo, w nocy zaś przybiera szarość i czerń. Zmiany te zachodzą dzięki chromatoforom w powłokach ciała, niezależnie od ośrodkowego układu nerwowego.
Prócz zabarwienia powłok ciała niektóre wężowidła wykazują bioluminescencję.
Układ nerwowy Układu nerwowego wężowideł nie można określić dobrze rozwiniętym. Jako jego najważniejsze składowe wymienia się okołogębowy pierścień nerwowy oraz nerwy promieniowe, które przebiegają w ramionach.
Mówić można o częściach ektoneuralnej i endoneuralnej układu nerwowego, które jednakowoż leżą blisko siebie.
Narządy zmysłów Wężowidła nie wykształciły wyspecjalizowanych narządów zmysłów. Rolę taką odgrywają nóżki ambulakralne. Oczu nie stwierdza się, w przeciwieństwie do światłoczułych struktur w płytach ramion Ophiocoma. Strukturę przypominającą oko budują kryształy kalcytu, tworzące coś w rodzaju mikrosoczewek. Ophiocoma wendti wykazuje fototaksję ujemną za dnia i w nocy. Struktury takie nie występują u innych wężowideł.
Pokarm znajdują dzięki chemoreceptorom.
Układ krążenia, pseudohemalny, ambulakralny Szkarłupnie posiadają 3 układy kanałów: hemalny, pseudohemalny i ambulakralny.
Ten ostatni uchodzi na zewnątrz płytką sitową umieszczoną po brzusznej stronie tarczy centralnej, blisko otworu gębowego, powstającą z jednej z tarcz okołogębowych. Zazwyczaj pojedyncza, może jednak występować w liczbie pięciu. Od rzeczonej płytki odchodzi kanał kamienny (niekiedy także w liczbie pięciu), dochodząc do kanału okrężnego. Nie znajdzie się zaś kieszeni Tiedemanna. Układ ten kończy się wypustkami wychodzącymi pomiędzy płytkami ramion, zwanymi nóżkami. Przeprowadzają one wymianę gazową, odbierają wrażenia ze środowiska zewnętrznego, a dzięki swej giętkości i wydzielaniu śluzu mogą również brać udział w chwytaniu pokarmu. Z kolei jako nieposiadające przyssawek nie biorą udziału w przemieszczaniu się.
Układ hemalny składa się z naczyń i zatok. Wypełnia je płyn ustrojowy zawierający celomocyty. U niektórych gatunków te bezjądrzaste komórki mogą zawierać hemoglobinę. Wymienia się wśród nich Hemipholis elongata. Dzieli się ona na 3 frakcje. U osobników dorosłych cechuje się ona umiarkowanym powinowactwem do tlenu, wyższym u młodych.
Układ oddechowy i wydalniczy Wymianę gazową prowadzą wężowidła poprzez nóżki ambulakralne oraz przez kieszenie oddechowe, w stosunku do których używa się także epitetów skrzelowe, płciowe, powłokowe. Rzeczone kieszenie ulokowane są u nasady ramion. Tworzą one wąskie szczeliny uchodzące na zewnątrz ciała szkarłupnia, a ściany ich, zaopatrzone w mięśnie, które kurcząc się wspomagają przepływ wody, pokrywa nabłonek rzęskowy, który również ten przepływ wytwarza. Zagrzebująca się w dnie morskim Hemipholis elongata zużywa 3,79±1,47 μmol tlenu na gram i godzinę, wielkość ta nie zależy istotnie od temperatury, hiperkapni, wyjęcia z dna, ani też potraktowania kwasem siarkowodorowym.
Kieszenie oddechowe pełnią też rolę w wydalaniu. Przez ich ściany organizm wężowidła opuszczają produkty przemiany materii gromadzone przez amebocyty celomy.
Układ pokarmowy thumb|left|Otwór gębowy Ophioderma longicauda Układ pokarmowy wężowideł określa się jako prosty. Leży w całości w tarczy centralnej, nie sięgając ramion. Pokarm trafia do układu pokarmowego przez aparat żujący. Budują go kompleksy dobrze rozwiniętych płytek w liczbie związanej z liczbą ramion. Wyewoluowały one z płytek ambulakralnych i jako takie wykazują homologię z kręgami ramion. Asystują im mniejsze łuski, zwane papillami. Otwór prowadzący do układu pokarmowego znajduje się po brzusznej stronie ciała. Za nim znajduje się krótki przełyk prowadzący do pokaźnego żołądka, zakończonego ślepo, wyposażonego za to w 10 uchyłków o gruczołowych komórkach wątrobowych w ich ścianach. Sam żołądek wyściela nabłonek urzęsiony. Jelito nie występuje. Nie stwierdza się również odbytu.
Ramiona Długie, cylindryczne ramiona odchodzą od tarczy centralnej. W zależności od taksonu poruszają się one jedynie w płaszczyźnie horyzontalnej (czego przykładem jest wężowidło białawe), bądź też mogą poruszać się także w górę i w dół (jak u wężogona, Asteronyx), a nawet zawijać się w sinusoidy czy spirale (Astrotoma). Niekiedy się rozwidlają, u innych gatunków nie. W przeciwieństwie do rozgwiazd, u których ważne dla życia układy wnikają do ramion, narządy wewnętrzne wężowideł nie wnikają do nich. Liczba ramion jest różna. Najczęściej spotyka się ich 5. Zdarza się ich większa liczba, 6 czy 7, a czasami i 10. Ich długość wynosi zwykle 2-3 średnice tarczy centralnej, aczkolwiek zdarza się i 20 średnic, jak w przypadku Macrophiothrix czy Amphiodia.
Ramiona pokrywają połączone w pary płytki ambulakralne. Z zewnątrz dostrzega się ich cztery rzędy. Szczególnie dobrze rozwinięte mogą być płytki boczne, sięgające czasem na górną i dolną powierzchnię ramienia. Przód ramienia chronić też mogą kolce. Kolce mogą łączyć się z płytkami bocznymi. Mogą wtedy służyć lokomocji bądź odżywianiu się. U Euryalida kolce przekształciły się w haczyki. Hakowate kolce młodych Amphipholis linopneusti pomagają im utrzymać się na jeżowcach.
thumb|left|Wężowidło pełznie po dnie morskim Występują też nóżki ambulakralne, wystające na dolnej powierzchni ramion między płytkami brzusznymi i bocznymi. Nie mając jednak przyssawek nie odgrywają one roli w przemieszczaniu się. Ramiona dzielą się na człony. Wnętrze ramienia zwie się bowiem członem bądź kręgiem, który powstał ze zlania się pary płytek. Mogą występować w formie streptospondylous (jedyny rodzaj spotykany u euryalidów) i zygospondylous. Nie stwierdza się wtedy otwartej bruzdy ambulakralnej. Dzięki umięśnieniu i stawowym połączeniom kolejnych członów zachowują one znaczną ruchliwość.
Wężowidła są najbardziej mobilnymi szkarłupniami. Przemieszczają się szybko, skręcając i wyginając swe ramiona, odbijając się od dna jak węże. Potrafią też chwytać przedmioty i odpychać się do przodu. Niektóre gatunki potrafią także pływać.
Genetyka Genetyka wężowideł jest słabo poznana. Przyczyniły się do tego trudności w pobieraniu DNA.
Ekologia Siedlisko Ophiuroidea zasiedlają dno morskie od strefy pływowej do głębin. W strefie szelfowej zamieszkuje 1313 gatunków, podobna liczba zasiedla morskie głębiny – 1297 gatunków batialnych. W abysalu odkryto 100 gatunków. Płytkie wody mórz tropikalnych i klimatu umiarkowanego zasiedlają przedstawiciele Ophiotrichidae, Ophionereididae, Ophiocomidae, Ophiodermatidae, Ophiactidae i Amphiuridae. Spotyka się je nawet w przesyconych związkami siarki i bogatych w metan wodach w sąsiedztwie kominów hydrotermalnych, przykładem Ophiolamina eprae i Ophioctenella acies. Ophiambix bytuje na zatopionym w wodzie drewnie.
thumb|Ophiactis savignyi Życie pędzą na dnie morskim, zagrzebując się w piasku bądź mule. Za kryjówki mogą im służyć jamy. Niektóre wężowidła ukrywają się wśród koralowców. Żyje na nich wiele euryalidów, pewne Ophiotrichidae i Ophiacanthidae, a zwłaszcza Ophiuroidea o rozgałęzionych ramionach, jak wężogon. Ophiactis savigny zamieszkuje przewody wyprowadzające gąbek. Na filipińskich i japońskich meduzach Rhopilema esculentum, a także Rhopilema hispidum, Rhopilema nomadica, Cephea cephea i nieokreślonych bliżej Rhizostomeae bywa niekiedy Ophiocnemis marmorata, zazwyczaj spędzająca czas na piaszczystym dnie. Niektóre wężowidła zamieszkują również ciała innych szkarłupni. Przykładem Ophiodaphne scripta i Amphipholis linopneusti wiodące życie na jeżowcach oraz Ophiomaza cacaotica i Ophiolophus novarae kryjące się wśród ramion liliowców. Istnieją także wężowidła szukające schronienia na innych wężowidłach. Przykładu dostarczają młode Ophiomastix annulosa, które szukają dorosłych Ophiocoma scolopendrina i wchodzą do ich kieszeni płciowych, korzystając z ochrony jak rozwijające się młode. Hendler i inni określili to jednak symbiozą, a nie pasożytnictwem, ponieważ, mimo że mogą skraść dla siebie część pożywienia, nie wyrządzają gospodarzowi żadnej szkody.