Odra (niem. , cz. , , ) – rzeka w Europie Środkowej, w zlewisku Morza Bałtyckiego, na terytorium Czech, Polski i Niemiec. Pod względem całkowitej długości jest drugą (po Wiśle) rzeką Polski. Biorąc pod uwagę tylko jej część w granicach Polski, jest trzecią rzeką pod względem długości (po jej dopływie – Warcie).
Rzeka ma długość 854,3 km, z czego 742 km w Polsce (dawniej Odra miała 1020 km długości, jednak w wyniku regulacji została skróconaTablice szkolne – Geografia, .). Powierzchnia jej dorzecza obejmuje 118 861 km², z czego 106 056 km² w Polsce.
Źródło Odry znajduje się we wschodnich Czechach, w Górach Odrzańskich w Sudetach, na wysokości 634 m n.p.m.Charakterystyka parametrów fizycznogeograficznych Odry i jej dopływów., na południowo-wschodnim zboczu Fidlovego kopca na terenie poligonu wojskowego Libavá. Rzeka uchodzi do Roztoki Odrzańskiej, będącej zatoką Zalewu Szczecińskiego, w północno-zachodniej części Polski, przy północnej granicy miasta Police.
Największymi miastami nad Odrą są: Wrocław, Szczecin, Ostrawa, Zielona Góra (od 1 stycznia 2015, po zmianie granic miasta) oraz Opole.
Przebieg lewo|mały|Źródło Odry thumb|left|Odra w Policach i jej ujście do Roztoki Odrzańskiej (Zalew Szczeciński). Odra ma źródło na południowo-wschodnim zboczu wzgórza Fidlův kopec w Górach Odrzańskich na wysokości 634 m n.p.m. w pobliżu miejscowości Kozlov. Płynie przez Bramę Morawską, poniżej przez Śląsk. W górnym biegu pomiędzy Boguminem a ujściem Olzy na krótkim odcinku jest rzeką graniczną między Polską a Czechami, a w dolnym – od ujścia Nysy Łużyckiej (w km 542,4) stanowi granicę między Polską i Niemcami przez 161,7 km długości swojego biegu.
Na Pomorzu Zachodnim, powyżej Gryfina we wsi Widuchowa, w 704,1 km biegu, Odra rozdziela się na dwa nurty: Odrę Wschodnią (która przechodzi w Regalicę do jeziora Dąbie) i Odrę Zachodnią. Odra Wschodnia rozdziela swe wody pomiędzy Regalicę i Skośnicę, gdzie Skośnica łączy się z Odrą Zachodnią i tworzy główny nurt Odry. Odra płynie przez centralne osiedla Szczecina i omija od zachodu jezioro Dąbie, jednakże jej wody rozdzielają się pomiędzy kanały portowe Duńczycę i Parnicę oraz rzekę Świętą. Dalej w Szczecinie – Odra łącząc się z wodami Przekopu Mieleńskiego płynie na północ przy wyspie Dębina. Następnie od lewego brzegu przy wyspie Żurawi Ostrów rozdziela się Kanał Skolwiński. Dalej odbiera część wód z jeziora Dąbie poprzez kanał Babina. Za Żurawim Ostrowem z Odrą łączy się Kanał Skolwiński oraz Iński Nurt z Dąbia. Wypływając ze Szczecina – Odra dzieli się na Wietlinę i Domiążę. Następnie przy wyspie Długi Ostrów, rzeka rozdziela się na zachodni Wąski Nurt (Kanał Policki) oraz Szeroki Nurt. Po minięciu wyspy Wielki Karw oba ramiona Odry łączą się, a następnie uchodzą do Roztoki Odrzańskiej, będącej częścią Zalewu Szczecińskiego.
Średni spadek rzeki w jej górnym biegu wynosi 7,2‰, poniżej Bramy Morawskiej spadek zmniejsza się do 0,33‰, a średni spadek na całej długości wynosi 0,74‰.
Podział biegu rzeki Odry: bieg górny – od źródeł po profil wodowskazowy Koźle (w Kędzierzynie-Koźlu, tuż przed ujściem Kanału Gliwickiego do Odry) bieg środkowy – od Kędzierzyna-Koźla po ujście Warty do Odry bieg dolny – od ujścia Warty do Odry po ujście do Zalewu Szczecińskiego.
Jednolite części wód Na potrzeby gospodarki wodnej Odra podzielona jest na następujące jednolite części wódPlan gospodarowania wodami na obszarze dorzecza Odry .: Odra od pramene po Libavský potok (HOD_0010) Odra od toku Libavský potok po tok Budišovka (HOD_0030) Odra od toku Budišovka po tok Jičínka (HOD_0060) Odra od toku Jičínka po tok Lubina (HOD_0120) Odra od toku Lubina po tok Opava (HOD_0180) Odra od toku Opava po tok Ostravice (HOD_0430) Odra od Ostravice po státní hranici (HOD_0700) Odra od státní hranice po tok Olše (HOD_0720) / Odra od granicy państwa w Chałupkach do Olzy (PLRW6000191139) Odra od Olzy do wypływu z polderu Buków (PLRW6000011513) Odra od wypływu ze zb. Polder Buków do Kanału Gliwickiego (PLRW600019117159) Odra od Kanału Gliwickiego do Osobłogi (PLRW60001911759) Odra od Osobłogi do Małej Panwi (PLRW60002111799) Odra od Małej Panwi do granic Wrocławia (PLRW60002113337) Odra w granicach Wrocławia (PLRW60002113399) Odra od gr. Wrocławia do Wałów Śląskich (PLRW600021137579) Odra od Wałów Śląskich do Kanału Wschodniego (PLRW6000211511) Odra od Kanału Wschodniego do Czarnej Strugi (PLRW60002115379) Odra od Czarnej Strugi do Nysy Łużyckiej (PLRW6000211739) Odra od Nysy Łużyckiej do Warty (PLRW60002117999) Odra od Warty do Odry Zachodniej (PLRW60002119199) Odra od Odry Zachodniej do Parnicy (PLRW6000211971) Odra od Parnicy do ujścia (PLRW6000211999)
Ponadto status jednolitej części wód mają dwa cieki o nazwie Stara Odra (PLRW6000231598 i PLRW60002313976) oraz ramiona takie jak Parnica (PLRW60001719752).
Zagospodarowanie thumb|left|Jaz stopnia wodnego w Brzegu Dolnym mały|Jaz Koźle na Odrze w Kędzierzynie-Koźlu. Wody Odry począwszy od północnego mostu Trasy Zamkowej w Szczecinie, należą do polskich morskich wód wewnętrznych. Od tego mostu Odra stanowi część portu morskiego Szczecin. Dalej na północ od Szczecina obszar wód należy do portu morskiego Police.
Dzięki uregulowaniu całego koryta Odra jest najdłuższą śródlądową drogą wodną w Polsce. Nazwana Odrzańską Drogą Wodną była żeglowna od ujścia Opawy. Po powodziach z 1997 r. (tzw. powódź tysiąclecia) oraz z 2010 r. jest żeglowna od śluzy Koźle. Długość odcinka żeglownego zmniejszyła się z 761 km do 646 km. Skanalizowana od Kędzierzyna-Koźla do Brzegu Dolnego, była wykorzystywana przez kraje środkowoeuropejskie niemające dostępu do morzaOdrzańska droga wodna w obszarze regionu wodnego Środkowej Odry, Stefan Bartosiewicz, Janusz Bogucki, Regionalny Zarząd Gospodarki Wodnej we Wrocławiu, Wrocław, maj 2008..
Kanalizacja Odry odbyła się w dwóch etapach. Pierwszy zrealizowano w latach 1888–1897, skanalizowano wówczas odcinek od Koźla do ujścia Nysy Kłodzkiej, wybudowano 12 stopni wodnych ze śluzami komorowymi. Projekt został wykonany dzięki zabiegom posłów polskich, pochodzenia niemieckiego - Pawła Letochy i mjr. Juliusza Szmuli, którzy sprawę zagospodarowania Odry propagowali na forum parlamentu niemieckiego i sejmu pruskiego i wyjednali odpowiednie fundusze od władz niemieckich. W uznaniu zasług poseł Szmula został uhonorowany nagrodą Opolskiej Izby GospodarczejJ. Piernikarczyk, Historja górnictwa i hutnictwa na Górnym Śląsku. T. 2, Katowice 1936, s. 427, 428.. Szybko jednak okazało się, że jest to niewystarczająca liczba i w latach 1907–1922 w ramach drugiego etapu powstało 10 kolejnych stopni.
Kiedyś Odra była dobrze wykorzystywana – w latach 70. XX w. przewożono rzeką nawet 14 mln ton ładunków rocznie. Od 2012 r., kiedy barki przewiozły ostatnie 0,7 mln ton węgla z Gliwic do Wrocławia, regularnego transportu wodnego nie ma już wcale. Powodem takiego stanu rzeczy są problemy odpowiedzialnego za drogę wodną Regionalnego Zarządu Gospodarki Wodnej we Wrocławiu, który ma ograniczone środki finansowe na utrzymanie infrastruktury hydrotechnicznej i zapewnienie minimalnej głębokości do żeglugi. Obecnie Odrą transportuje się głównie okazjonalne ładunki ponadgabarytowe, takie jak stalowe konstrukcje, kadłuby statków czy generatory, i jednostki budowane w nadodrzańskich stoczniach.
Raport NIK z 2014 r. podkreśla pogarszające się warunki żeglugi na Odrze. W latach 2011–2012 minimalną na szlaku głębokość, czyli 180 cm, udało się utrzymać krócej niż przez łącznie trzy miesiące w roku, choć powinna być zagwarantowana przez 240 dni. Z kolei na Odrze swobodnie płynącej (poniżej Brzegu Dolnego) zniszczona jest co najmniej jedna trzecia zabudowy regulacyjnej (głównie ostrogi, czyli niewielkie tamy poprzeczne, które utrzymują nurt w korycie), co jest powodem wypłyceń.
Zgodnie z Rozporządzeniem Rady Ministrów z 2002 r. ws. klasyfikacji śródlądowych dróg wodnych, Odra ma następujące klasy żeglugowe: kl. Ia – od miejscowości Racibórz do śluzy w miejscowości Kędzierzyn-Koźle, kl. III – od śluzy w miejscowości Kędzierzyn-Koźle do śluzy w miejscowości Brzeg Dolny, kl. II – szlak boczny rzeki Odry od śluzy Opatowice do śluzy Miejskiej we Wrocławiu kl. II – od śluzy w miejscowości Brzeg Dolny do ujścia rzeki Warty, kl. III – od ujścia rzeki Warty do miejscowości Ognica (do kanału Schwedt), kl. Vb – od miejscowości Ognica do Przekopu Klucz-Ustowo i dalej jako rzeka Regalica do ujścia do jeziora Dąbie kl. Vb – Odra Zachodnia od jazu w miejscowości Widuchowa do granicy z morskimi wodami wewnętrznymi wraz z bocznymi odgałęzieniami. W praktyce jednak trudno jest utrzymać normy związane z powyższymi klasami wskutek niedoinwestowania infrastruktury rzecznej.
W dorzeczu Odry znajduje się 7 elektrowni wodnych (największa w Brzegu Dolnym o mocy 9,7 MW). Na górnej Odrze na granicy powiatów wodzisławskiego i raciborskiego istnieje zbiornik przeciwpowodziowy Polder Buków.
Na Odrze funkcjonuje kilka przepraw promowych, w tym na obszarze województwa lubuskiego w Milsku, Pomorsku, Brodach i Połęcku. W Bytomiu Odrzańskim działa przeprawa łodzią. We Wrocławiu odbywają się turystyczne rejsy po Odrze statkami białej floty, w mieście znajduje się także marinaMarina we Wrocławiu. oraz przystań kajakowo-gondolowaZatoka Gondoli..
Powodzie thumb|Powódź na Odrze w kwietniu 1947 r. thumb|Szkody we Wrocławiu po powodzi w lipcu 1997 r.
Mimo, że Odra należy do rzek ubogich w wodę, dość regularnie zalewa tereny wzdłuż swojego biegu. Najgroźniejszą i największą powódź – nazwaną „powodzią tysiąclecia” – zanotowano w lipcu 1997 r. Dotknięte nią zostały Wrocław, Opole, Kędzierzyn-Koźle, Racibórz i inne nadodrzańskie miejscowości. Obserwacje przy ujściu Małej Panwi w Opolu wskazały 10 i 11 lipca 1997 poziom wód Odry wynoszący 733 cm i przepływ 3500 m³/s, podczas gdy średni wieloletni przepływ w tym miejscu wynosi czterdzieści dwa razy mniej (82,5 m³/s), a przeciętny poziom wód o ponad 5 metrów mniej (213 cm). Do 1997 r. zaobserwowano maksimum wynoszące 644 cm (28 sierpnia 1813), a minimum (44 cm) – 1 lutego 1956.
Poprzednia wielka powódź, nieco mniej poważna w skutkach, dotknęła Wrocław w 1903 r., zalewając między innymi ulice koło dworca kolejowego Wrocław Główny; po niej zdecydowano się zbudować w tym mieście system obwałowań, kanałów i śluz przeciwpowodziowych, które skuteczne były przez następne 90 lat, ale w 1997 r. okazały się niewystarczające.
Podczas powodzi w maju 2010 r. obfite opady deszczu od nocy z 15 na 16 maja 2010 na terenie województwa śląskiego oraz Czech spowodowały gwałtowny przybór wód. Odra i jej dopływ, Olza, zasilane przez wody z Czech, gwałtownie wezbrały 16 i 17 maja 2010. Następnie fala powodziowa przesuwała się wraz z biegiem rzeki na północ. W 2024 r. doszło do powodzi w Europie Środkowej. Powódź spowodowana była niżem genueńskim, który doprowadził do kilkudniowych nieprzerwanych i obfitych opadów deszczu, przez które doszło do gwałtownego wzrostu poziomu wody na rzekach wpadających do Odry, jednak dzięki działaniu polderu zalewowego Racibórz Dolny, poziom wody w Odrze udało się ograniczyć, nie dopuszczając do połączenia się fali z dorzecza Odry w Polsce z falą płynącą z Czech, tym samym unikając powtórki z 1997 r. Obserwacje poziomu wody w Opolu wykazały, że Odra osiągnęła 659 cm.
Dorzecze Odry thumb|left|Ujście Warty do Odry + Średnie przepływy Odry do Zalewu Sz. Śr. przepływ[m³/s] Przekrójhydrometryczny Okrespomiarowy 478 dopływ do Zalewu 1951–1960 411 Widuchowa 1951–1960 464 Domiąża 1951–1960 620 dopływ do Zalewu 1961–1970 528 Gozdowice 1902–1971 551 Gozdowice 1961–1970 545 Gozdowice 1948–1984 536 b.d. b.d. 574 b.d. b.d.
Powierzchnia dorzecza Odry obejmuje obszar 118 861 km² z tego 106 056 km² w Polsce, co stanowi 32,9% powierzchni kraju. Dorzecze wykazuje asymetrię na korzyść dopływów prawobrzeżnych. Jego najwyższym punktem jest wierzchołek Śnieżki (1602 m n.p.m.).