Henschel Hs 129 (potocznie , „latający otwieracz do konserw”) – niemiecki samolot szturmowy z okresu II wojny światowej, wykorzystywany bojowo przez Luftwaffe oraz lotnictwo Rumunii i Węgier. Mimo dobrego opancerzenia i uzbrojenia, samolot ten ze względu na słabe silniki i ograniczone pole widzenia pilota słabo sprawdzał się jako maszyna szturmowa, którą był z założeniaRolf Berger, Oliver Christian Weber Samoloty. Niezapomniane modele. Producenci, technologie, projekty., Buchmann, Warszawa, s.190, .
Historia powstania i rozwoju konstrukcji Dowództwo niemieckie długo nie dostrzegało potrzeby wykorzystania samolotów wsparcia wojsk lądowych, określanych później jako szturmowe. Skuteczne, choć poniekąd improwizowane, zastosowanie samolotów Heinkel He 51 i Henschel Hs 123 w czasie hiszpańskiej wojny domowej, przekonało jednak decydentów o potrzebie budowy samolotów wyspecjalizowanych w takich działaniach. Założenia konstrukcyjne nowej maszyny były następujące: dwusilnikowy, jednomiejscowy, niewielki samolot z silnie opancerzonymi silnikami i kokpitem (m.in. 75 mm grubości szyba pancerna wiatrochronu). Przewidywano użycie mniej deficytowych silników małej mocy. Z czterech firm lotniczych zaproszonych do przedstawienia oferty, odpowiedziały trzy: Blohm & Voss przedstawił projekt samolotu o układzie asymetrycznym (zbliżonym do późniejszego Bv 141), Focke-Wulf dwumiejscową wersję samolotu rozpoznawczego Focke-Wulf Fw 189, zaś Henschel – Hs 129 (wstępnie oznaczony jako P.76), tradycyjny, wolnonośny dolnopłat o konstrukcji całkowicie metalowej. W przedniej części kadłuba miała znajdować się opancerzona kabina tworząca jakby wannę, co wpływało na nietypowy kształt przekroju poprzecznego kadłuba, zbliżony do trójkąta w celu ochrony przed rykoszetami pocisków. Wadą była ciasnota panująca w kabinie, z tego powodu część wskaźników instrumentów pokładowych przeniesiono na osłony silników, zaś celownik umieszczono przed wiatrochronem. Napęd Hs 129 miały stanowić dwa dwunastocylindrowe silniki widlaste, chłodzone powietrzem, typu Argus As 410, które od wersji Hs 129 B-1 zastąpiono francuskimi silnikami gwiazdowymi francuskiej produkcji Gnome-Rhône-14M-4/5 o mocy startowej 700 KM każdyZbigniew Jankiewicz - Powstanie i upadek Luftwaffe. Wydawnictwo Poznańskie, Poznań, 1972, s. 280-281, język polskiKrzysztof Janowicz - Duchy Stalingradu. Kagero, Lublin, 2006, s. 7-8, język polski, .
Prototypy Do dalszego rozwoju przewidziano konstrukcje Henschela i Focke-Wulfa, niemniej jednak tej drugiej nadano niższy priorytet – miała służyć do prac nad unifikacją elementów wyposażenia samolotu rozpoznawczego i szturmowego. Pełnowymiarowa makieta Hs 129 została ukończona w maju 1938, budowę pierwszego z trzech zamówionych prototypów w październiku tegoż roku, testy zaś rozpoczęto w kwietniu 1939. Następnie pierwszy prototyp oznaczony jako Hs 129 V1 przekazano do Erprobungs-Stelle w Rechlin, gdzie zaczął odbywać próby od 28 maja 1939. Kolejne V2 testowano od 30 listopada 1939, V3 17 grudnia tego samego roku. Okazało się, że silniki są za słabe, masa samolotu zbyt duża, tak, że nie można było osiągnąć zakładanego pułapu i prędkości. Samolot był trudny w pilotażu, zwłaszcza w locie nurkowym, piloci doświadczalni narzekali również na bardzo słabą widoczność z kabiny. 5 stycznia 1940 egzemplarz V2 uległ katastrofie, a na V3 stwierdzono wady uniemożliwiające dalsze loty. Wobec powyższego do 30 lipca 1940 w próbach uczestniczył tylko płatowiec V1, potem dołączył do niego V4 - pierwszy samolot tzw. serii przedprodukcyjnej. Od początku 1941 roku wyremontowany V3 posłużył do zabudowy francuskich silników gwiazdowych Gnome-Rhône. Tak przebudowany płatowiec odbył pierwszy lot 19 marca 1941 stając się protoplastą wersji Hs 129B.
Wersja A thumb|left|Silnik Argus As-410 eksponowany w MLP w Krakowie Hs 129 A-0 w czerwcu 1940 wyprodukowano 12 samolotów serii przedprodukcyjnej. W stosunku do prototypów różniły się tylko zmodernizowanym silnikiem Argus As 410A-1, zamontowanym opancerzeniem kabiny oraz przekonstruowanym wiatrochronem i tablicą przyrządów. Wszystko to wraz z pochyloną do przodu pancerną płytą przednią kabiny nieznacznie poprawiło widoczność. Uzbrojenie stanowiły 2 karabiny maszynowe MG 17 kal. 7,92 mm i dwa działka 20 mm. Samoloty te mogły również przenosić dwie bomby pod skrzydłami o masie po 50 kg. Hs 129 A-1 również w czerwcu tego roku zamówiono 16 szt. wersji bojowej różniącej się od wersji przedprodukcyjnej jedynie nieznacznie przebudowaną kabiną. Docelowo wszystkie te egzemplarze trafiły do 5. Schlacht/LG 2 i E-Stelle. Po wielu próbach stwierdzono, że wersja ta nie może być stosowana operacyjnie z powodu silników o niewystarczającej mocy. thumb|left|Silnik gwiazdowy Gnome-Rhône M-05
Wersja B Hs 129 B-0 obiecujące próby z przebudowanym prototypem V3 skłaniły RLM (Ministerstwo Lotnictwa Rzeszy) do decyzji o wyposażeniu posiadanych 16 płatowców wersji A1 w mocniejsze, zdobyczne francuskie silniki gwiazdowe Gnome-Rhône 14 M. Tak przebudowane samoloty oznaczono jako nową wersję B-0. Intensywne testy tych maszyn zaowocowały decyzją o wdrożeniu do ich produkcji seryjnej. Hs B-1 to wersja seryjna z silnikami gwiazdowymi Gnome-Rhône-14M-4/5 i nowocześniejszymi działkami MG 151/20, którą zaczęto wytwarzać w grudniu 1941. Produkcja była powolna i nieregularna, głównie z powodów kłopotów z podwykonawcami trwała do maja 1942. Łącznie Luftwaffe przekazano 50 egzemplarzy serii B-1. Hs 129 B-2 produkowana od maja 1942, w której zmodyfikowano układ paliwowy m.in. dodano układ odprowadzania oparów w zbiornikach paliwa, układ pneumatyczny, radiowy. W części samolotów zamieniono km 7,92 mm MG 17 na 13 mm MG 131, zamontowano zaczep dla szybowców transportowych DFS 230, zmieniono rury wydechowe silników, kształt wlotów powietrza do silników. Wyprodukowano 792 egzemplarze. Hs 129 B-3 podwersja opracowana jako odpowiedź na wprowadzenie przez Rosjan nowych, lepiej opancerzonych typów czołgów i dział pancernych, jak KW, IS-2, ISU-122, ISU-152 czy SU-152 co spowodowało, że dotychczas używane działka okazywały się być niewystarczająco skuteczne. Zaczęto więc stosować działo przeciwpancerne 7,5 cm PaK 40L kal. 75 mm. Montowano je w gondoli podkadłubowej wraz z zapasem 12 pocisków w magazynku bębnowym. W razie konieczności przymusowego lądowania mogło być odrzucone. Pocisk z tego działa mógł przebić pancerz każdego ówczesnego czołgu. Podwersja ta weszła do służby liniowej we wrześniu 1944.
Uzbrojenie samolotów kierowanych do jednostek bojowych mogło być modyfikowane przez zestawy uzbrojenia podwieszanego tzw. Rüstsatz, i tak powstały np.: B-1/R1, B2/R1 – podskrzydłowe wyrzutniki bombowe ETC 50 (2 bomby o masie 50 kg lub 24 małe bomby odłamkowe po 2 kg każda w zasobniku AB 24), B-1/R2, B-2/R2 – działko MK 101 kal. 30 mm z zapasem 30 pocisków oraz wyrzutniki bombowe jak w R1, od połowy 1942 w B-2/R2 zastosowano działko MK 103 z trzykrotnie większą ilością amunicji, B-1/R3 – uzbrojony w 4 karabiny maszynowe MG 17 z zapasem amunicji 2000 szt. oraz dwa zaczepy dla bomb 50 kg lub zasobniki AB 24, B-2/R3 – wyposażona była w działko 3,7 cm Bordkanone z zapasem 12 pocisków w podwieszanej gondoli ze sklejki B-1/R4 – uniwersalny podkadłubowy wyrzutnik SC 250 dla jednej bomby o masie 250 kg ew. 4 x 50 kg lub 300 l. zbiornika odrzucanego, B-1/R5 – wersja zwiadowcza wyposażona w dwa aparaty fotograficzne montowane w kadłubie.
Wersja C Hs 129 C miał być kolejną wersją rozwojową samolotu. Planowano wyposażyć ją we włoskie rzędowe silniki Isotta-Fraschini Delta RC 16/48 o mocy 618 kW (840 KM), które jednak okazały się zawodne i nie rozpoczęto ich produkcji seryjnej. Uzbrojenie miało się składać z 2 działek 30 mm umieszczonych pod kadłubem.
Dane techniczne WersjaA-1B-0B-1B-2B-3Masa własna (kg)30003675366138103700Masa użyteczna (kg)9001325133914401500Masa maks. startowa (kg)32503839405741974250Rozpiętość skrzydeł (m)15,5014,2014,2014,2014,20Długość (m)10,109,759,759,7515,71*Wysokość (m)3,253,253,253,253,25Powierzchnia nośna (m²)32,0029,0029,0029,0029,00Napęd (2 silniki)ArgusAs 410AGnome-Rhône14M 04/05Gnome-Rhône14M 04/05Gnome-Rhône14M 04/05Gnome-Rhône14M 04/05Moc kWKM2x3422x4652x5152x7002x5152x7002x5152x7002x5152x700Prędkość przelotowa (km/h)270320320315250Prędkość maksymalna (km/h)350408408350*320Prędkość minimalna (km/h)130140145150140Prędkość wznoszenia (m/s)4,07,07,06,05,0Wznoszenie na 1000 m (min)4,53,53,54,04,6Pułap (m)62008500900080008000Zasięg (km)900750880690600Długotrwałość lotu (h)3,502,202,202,002,10
* z podwieszonym działkiem
Produkcja Mimo że samolot w 1941 uzyskał priorytet w produkcji sprzętu lotniczego, to jednak dostawy jak na realia niemieckie w czasie II wojny światowej, były niewielkie. Łącznie w latach 1941-1944 z taśm montażowych fabryk Henschela w Berlin-Schönefeld oraz Berlin-Johannisthal zeszło 865 samolotów Henschel Hs 129 wszystkich wersji (bez wersji A-0).
Produkcja ze względu na wersję A-0 12 egzemplarzy, A-1 16 szt, w tym 7 szt. do końca 1940, pozostałe 5 w 1941, B-0 przebudowano 16 szt. wcześniejszej wersji A w 1941, B-1 50 szt. od grudnia 1941 do maja 1942, B-2 169 szt. od maja do grudnia 1942 i 414 szt. w 1943, B-2 i B-3 łącznie 225 szt. w 1944.
Produkcja pod względem czasowym Rok Miesiąc1941194219431944Styczeń-32430Luty-62725Marzec-63035Kwiecień-313335Maj-183635Czerwiec-184027Lipiec-204018Sierpień-24403Wrzesień-154017Październik-3340-Listopad-2440-Grudzień12424-
Zastosowanie bojowe thumb|left|Zdobyczny Hs 129B podczas testów w USA, 1946 r. Pierwsza eskadra szturmowa (I./SchG 1) – wyposażona początkowo w samoloty Henschel Hs 123 i Bf 109, powstała w styczniu 1942, w kwietniu została przezbrojona w Hs 129 B-0 i B-1, miesiąc później przeniesiona na front wschodni, gdzie wspierała działania na Krymie (zajęcie Sewastopola), później zaś brała udział w walkach w okolicach Charkowa. Ta i tworzone kolejne eskadry szturmowe odznaczały się dużą skutecznością w walce z radziecką bronią pancerną.
We wrześniu 1942 na lotnisku w Dęblinie formowano jednostkę 4./SchG 1, która po przeszkoleniu wysłana została do Afryki Północnej. W połowie listopada do Libii dotarły 4 samoloty eskadry, trzy zaginęły po drodze. Na miejscu okazało się, że samoloty nie są przystosowane do warunków pustynnych – piasek zatykał filtry powietrza. Dwa samoloty zostały utracone z powodu awarii silników, ostatni zdatny do lotu został zdobyty na lotnisku w Trypolisie pod koniec stycznia 1943 przez wojska brytyjskie. Personel lotniczy został ewakuowany do Włoch. Kolejną jednostką wyposażoną w Hs 129, która walczyła w Afryce, była 8./SchG 2. Po uzupełnieniach w lutym 1943 liczyła 16 samolotów. Wiele samolotów było niesprawnych z powodu awarii silników, niemniej jednak okazała się skuteczna w walce z alianckimi czołgami. W maju eskadra została przeniesiona na Sardynię, zaś na początku lipca 1943 na front wschodni.
Nowa niemiecka taktyka, zakładająca skupienie wszystkich jednostek szturmowych, sprawdziła się podczas bitwy kurskiej. Eskadry uzbrojone w Hs 129 zadały duże straty Rosjanom – podczas 2400 lotów bojowych zniszczyły ok. 200 czołgów. W 1944 samoloty operowały głównie nad Polską i Prusami Wschodnimi, pozostając w użyciu aż do kapitulacji III Rzeszy (ostatnie działania: marzec 1945 w okolicach Wrocławia, później nad Saksonią i Czechami, pod sam koniec wojny przerwane z powodu braku paliwa).
W niewielkim zakresie samoloty Hs 129 użyte zostały również na froncie zachodnim, atakując alianckie oddziały pancerne po inwazji na Normandię. Wskutek przewagi powietrznej przeciwnika i braku własnych myśliwców do osłony wykonały jednak niewiele lotów bojowych. thumb|Dwa Hs 129B zdobyte przez Aliantów w Tunisie, maj 1943 r.