Języki czeski i słowacki są blisko spokrewnionymi ze sobą i wzajemnie zrozumiałymi językami zachodniosłowiańskimi. Ich rozgraniczenie jest kwestią wyraźnie socjolingwistyczną – o wiele bardziej zróżnicowane dialekty niemieckie (por. język dolnoniemiecki) czy dwa standardy norweskie (zob. dialekty języka norweskiego) są z woli użytkowników uznawane za warianty tego samego języka.
Czeski i słowacki wraz z językiem polskim tworzą kontinuum dialektalne, w którym nie jest możliwe wyznaczenie ścisłych granic międzyjęzykowych na gruncie czysto lingwistycznym. Odrębność czeskiego i słowackiego (standardów oraz gwar lokalnych) wynika z procesu elaboracji (), a więc z czynników pozajęzykowych (społecznych, politycznych i kulturowych). Kluczowe znaczenie dla takiego statusu czeskiego i słowackiego ma istnienie odrębnych tradycji piśmienniczych, niezależnych opracowań językowych oraz samodzielnych języków standardowych, które obsługują wszelkie domeny komunikacyjne na terenie dwóch różnych państw.
Rys historyczny Historycznie większy prestiż i zasięg miał język czeski. Piśmiennictwo w nim rozwijało się od XIII wieku, podczas gdy mowa słowacka przez wieki była jedynie zespołem gwar ludowych. Językiem literackim dla Słowaków była tzw. słowacyzowana czeszczyzna – czeski wzbogacony o słowacyzmy – słowackie elementy leksykalne i gramatyczne. Właśnie w niej została spisana część Księgi Żylińskiej, najstarszego zabytku piśmiennictwa słowackiego (1451). W dobie słowackiego odrodzenia narodowego pojawiły się dwie koncepcje: przyjęcie języka czeskiego jako literackiego lub stworzenie na bazie gwar słowackich osobnego standardu. Ostatecznie zwyciężyła ta druga opcja; w 1846 Ľudovít Štúr opublikował prace Nárečja slovenskuo alebo potreba písaňja v tomto nárečí oraz Nauka reči Slovenskej, kodyfikując mowę słowacką. Mimo to poza środowiskami słowackich narodowców jej odrębność nie była powszechnie uznawana – w austro-węgierskich spisach ludności figurował język czeski-morawski-słowacki (), a w czasopiśmie bohemistycznym „Naše řeč” jeszcze w drugiej dekadzie XX wieku pisano o słowackim jako wschodniej gałęzi naszego [czeskiego] języka. W międzywojennej Czechosłowacji czeski i słowacki uważano za dwa warianty literackie jednego języka czechosłowackiego; pogląd ten wywodził się z idei czechosłowakizmu i został zarzucony po II wojnie światowej.
Bliskie pokrewieństwo obu języków i życie ich użytkowników przez 70 lat w jednym państwie doprowadziło do powszechnej dwujęzyczności (przynajmniej biernej). Kiedy Czech rozmawia ze Słowakiem, każdy używa swojego języka i rozumieją się bez większych problemów. Rzadko praktykuje się czesko-słowackie tłumaczenia. Czeskie prawo zezwala używać języka słowackiego bez tłumacza w urzędach i sądach, słowackie dokumenty są w Czechach akceptowane w oryginale itd. Słowacki ma więc de facto status równoprawny z urzędowym czeskim. Mimo to młodsze pokolenie czeskie, wychowane już po podziale Czechosłowacji i niemające częstego kontaktu z językiem słowackim, ma coraz większe problemy z jego zrozumieniem. Kompatybilność pomiędzy czeskim a słowackim zależy od dialektów i jest szacowana na poziomie 70–95% i stale spada, ze względu na fakt, iż Czesi nie są zainteresowani nauką języka słowackiego.
Odwrotna sytuacja jest na Słowacji. Powszechnie dostępne są tam książki czeskojęzyczne, wiele zagranicznych filmów emituje się z czeskim dubbingiem czy napisami (twórcy tłumaczą, że nie opłaca się tworzyć słowackich, skoro każdy rozumie czeskie), a liczne gry komputerowe mają wyłącznie czeską ścieżkę dźwiękową i menu. Upowszechniają się, zwłaszcza wśród młodego pokolenia, bohemizmy i kalki językowe o podłożu czeskim. W słowackiej edycji Wikipedii powstał spis tego typu form pojawiających się przy tłumaczeniu artykułów z lepiej rozwiniętej edycji czeskiej. Język czeski ma na Słowacji, podobnie jak słowacki w Czechach, status de facto równoprawny z urzędowym.
Ponadto język słowacki bywa nazywany słowiańskim esperanto, ponieważ jest całkiem dobrze rozumiany przez innych Słowian.
Fonetyka i fonologia Język słowacki ma w porównaniu do czeskiego bardziej złożony i bardziej archaiczny system głoskowy. Różnice w tej dziedzinie wynikają głównie z tego, że w słowackim nie miały miejsca określone zmiany typowe dla współczesnej czeszczyzny.
Słowacki ma następujące fonemy nie występujące w czeskim: , miękkie <ľ>, pierwotnie palatalizowane (miękkie) , w czeskim (i niektórych słowackich dialektach) zlało się z (słow. , czes. , pol. klucz); , , długie zgłoskotwórcze <ŕ, ĺ>, w czeskim iloczas zanikł, ewentualnie zmieniło się w , a później na (słow. , ; czes. , ; pol. głębia, szyjka); , w czeskim zanikło, odpowiada mu (słow. , czes. , pol. między); , zapisywane <ä>, w czeskim często mu odpowiada , zapisywane <ě> (słow. , czes. , pol. pięć) dyftongi , , , zapisywane <ia, ie, iu> (słow. , ; czes. , ; pol. piąty, biały); dyftong , zapisywany <ô>, rozwinął się z pierwotnego długiego , w czeskim przeszedł w , zapisywane jako <ů> (słow. , czes. , pol. koń).
Z kolei czeski ma następujące fonemy nieznane w słowackim: , zapisywane jako <ř>, rozwinęło się poprzez asybilację z miękkiego, palatalizowanego , w słowackim mu odpowiada (słow. , ; czes. , ; pol. rybak, przy); dyftong , zapisywany <ou>, powstały z pierwotnego długiego (nigdy nie na początku słowa), w obu językach zapisywanego jako <ú> (słow. , czes. , pol. mąka); w słowackim pojawia się tylko w końcówce narzędnika liczby pojedynczej rodzaju żeńskiego () i jest traktowane jako połączenie dwóch fonemów + .
Pozostałe różnice w wymowie: jest po słowacku na końcu sylab zamkniętych (w kodzie) wymawiane jako niezgłoskotwórcze [] (słow. [], [], [] – czes. [], [], []); w słowackim często dochodzi do udźwięcznienia przed spółgłoskami półotwartymi, w czeskim zwykle nie (słow. [], czes. [], pol. jesteśmy); w słowackim obowiązuje tzw. zasada rytmiczna, według której nie mogą następować po sobie dwie długie sylaby (za długie sylaby uważa się z tego punktu widzenia sylaby z długą samogłoską, dyftongiem lub długim <ŕ, ĺ>); dochodzi wówczas do skracania samogłosek w drugiej sylabie – tam, gdzie według zasad gramatycznych powinna być samogłoska długa; w czeskim takiego ograniczenia nie ma (słow. , ; czes. , ; pol. piękny, biały).
Morfologia W zakresie morfologii język słowacki jest pod wieloma względami prostszy od czeskiego, który cechuje się bardziej skomplikowaną gramatyką. Wynika to m.in. z faktu, że słowacki standard literacki był kodyfikowany o wiele później niż czeski, który zachował elementy archaiczne.
Główne różnice w zakresie morfologii: przy koniugacji występuje w słowackim silna tendencja do analogii między wzorami: końcowki -ám i -ách w celowniku i miejscowniku liczby mnogiej w rodzaju nijakim według rodzaju żeńskiego (słow. , ; czes. , ; pol. miastom, miastach), jednolite zakończenie -och w miejscowniku liczby mnogiej w rodzaju męskim (w czeskim -ech, -ách, -ích), wspólna końcówka -(a)mi w narzędniku liczby mnogiej wszystkich rodzajów (w czeskim tylko w rodzaju żeńskim; słow. , , ; czes. , , ; pol. panami, żonami, miastami), męskie zakończenie narzędnika rzeczowników męskożywotnych typu hrdina (słow. , czes. , pol bohaterem) i wyrównanie dopełniacza z biernikem w tymże typie (słow. , czes. , pol. bohatera); czeski zachował wołacz, który w słowackim (z paroma wyjątkami) zanikł; przy zwracaniu się do kogoś jest używany mianownik (słow. , czes. , pol. panie profesorze!); w języku słowackim w rzeczownikach męskożywotnych biernik jest taki sam jak dopełniacz w obu liczbach, podczas gdy w czeskim tylko w liczbie pojedynczej (słow. – , czes. – , pol. bez uczniów – widzę uczniów); w języku słowackim występuje e i o ruchome, w czeskim (i polskim) – jedynie e (słow. – , czes. – , pol. Mistrz Paweł – Mistrza Pawła); wyjątkiem są np. nazwy słowackich miast: Kieżmark i Rużomberk, których odmiana czeska uwzględnia o ruchome (czes. i słow. , – , ); w słowackim są mniejsze różnice między tzw. miękkimi i twardymi wzorami rzeczowników; większe ich oddalenie w czeskim wynika z historycznych zmian miękkich samogłosek ’a > ě, ’u > i, ’ú > í, które w słowackim nie miały miejsca; słowacki ma tendencję do zachowywania w odmianie końcówki rdzenia, usuwając efekty tzw. drugiej palatalizacji prasłowiańskiej, podczas gdy w czeskim dochodzi do oboczności ( – słow. , czes. , pol. ręka – w ręce; tajga – słow. , czes. , pol. tajdze); w dopełniaczu liczby mnogiej w słowackim dochodzi zazwyczaj do wydłużenia lub dyftongizacji samogłoski rdzeniowej (), w czeskim natomiast często spotyka się ich skracanie (); w słowackim wszystkie czasowniki mają w 1 os. liczby pojedynczej jednolite zakończenie -m, w czeskim jest ono różne w zależności od kategorii (słow. ; czes. ; pol. chcę, piszę, wiem); Imiesłów przymiotnikowy przeszły czynny ma w słowackim jednolite zakończenie liczby mnogiej -li we wszystkich rodzajach, po czesku zaś rozróżnia się (-li, -ly, -la); w języku słowackim przy zwracaniu się per wy (tzw. wykaniu) do jednej osoby orzeczenie przechodzi do 2. osoby liczby mnogiej, zaś w języku czeskim w czasie przeszłym oraz w trybie przypuszczającym imiesłów przymiotnikowy przeszły czynny pozostaje w liczbie pojedynczej, zaś posiłkowy czasownik být przechodzi do 2. osoby liczby mnogiej (np. słow. , czes. , pol. „była Pani w domu”). Jednak orzecznik pozostaje w takim wypadku zarówno w języku słowackim, jak i w czeskim w liczbie pojedynczej (np. słow. , ; czes. , ; pol. „była Pani młoda”, „została/była Pani przyjęta”).
Pisownia Oba języki używają alfabetu łacińskiego z dodatkowymi znakami diakrytycznymi.
Litery słowackie nie występujące w języku czeskim to: ä ô dwuznaki dz i dž , traktowane jako samodzielne litery ľ ŕ, ĺ ,
Czeski posiada natomiast: ě, zmiękczające uprzednią spółgłoskę, jest historyczną pozostałością zanikłego fonemu ů, pierwotnie wykorzystywane do zapisu dyftongu (w słowackim <ô>), dziś wymawiane ř
Pozostałe różnice: Inaczej są zapisywane sylaby ,,: w czeskim zawsze <dě, tě, ně>, w słowackim <de, te, ne>, przy czym w niektórych przypadkach ich wymowa się nie zmiękcza (np. , , , ). Zakończeniu -dí/-di, -tí/-ti, -ní/-ni w liczbie mnogiej przymiotników rodzaju męskożywotnego wymawiane są po słowacku twardo (: słow. , czes. ). R w czeskim jest ortograficznie twarde, w słowach rodzimych może po nim występować tylko twarde y/ý (), w słowackich dopuszczalne jest również miękkie i/í, zwłaszcza tam, gdzie odpowiada mu czeskie połączenie <ři> (słow. , czes. , pol. trzy). Pisownia przedrostków s-/se- (słow. so-) i z-/ze- (słow. zo-) w czeskim zależy od zasad gramatycznych, natomiast w słowackim od wymowy (czes. , , ; słow. , , ; pol. śpiew, zbierać, spis).
Granica między czeskim a słowackim Odrębność języka czeskiego i słowackiego wynika z kwestii socjolingwistycznych, dlatego też wyznaczenie dokładnej granicy między nimi jest bardzo trudne. Tworzą kontinuum dialektalne i gwary pogranicza mogą być zaliczane zarówno do gwar czeskich, jak i słowackich. Nie muszą też się do nich odnosić zasady opisane w tym artykule, gdyż dotyczy on narodowych dialektów standardowych, form objętych kodyfikacją i pełniących funkcję języków literackich.
Tradycyjnie podział poszczególnych gwar na czeskie i słowackie jest tożsamy z podziałem narodowościowym i politycznym ich użytkowników. Powszechnie uznaną linią graniczną jest granica polityczna między Czechami a Słowacją, pokrywająca się z historyczną granicą morawsko-węgierską.
Najwyraźniejsze lingwistyczne rozgraniczenie obu języków tworzy izoglosa praczeskiej zmiany dz’ → z’ i staroczeskiej asybilacji r’ → ř, czyli granica występowania słowackiego z jednej strony i czeskiego z drugiej. Zgodnie z tą zasadą niektórzy autorzy (Československá vlastivěda, 1934) zaliczali gwary wschodniomorawskie (Słowacko) do dialektów słowackich.
Przypisy
Bibliografia
Kategoria:Językoznawstwo synchroniczno-porównawcze Kategoria:Język czeski Kategoria:Język słowacki