Bazyliański Zakon Świętego Jozafata (bazylianie; łac. Ordo Basilianus Sancti Josaphat; ukr. Василіянський Чин святого Йосафата) – katolicki zakon obrządku greckiego, żyjący według reguły zakonnej Bazylego Wielkiego. Oficjalna nazwa „Bazyliański Zakon Świętego Jozafata” nie jest zbyt popularnym określeniem tego zakonu. W Polsce rozpowszechniona jest nazwa Zakon Świętego Bazylego Wielkiego bądź po prostu „bazylianie”, ponieważ jest to jedyny zakon z istniejących wspólnot bazyliańskich, działający w Europie Środkowo-Wschodniej. Zakon używa skrótu „OSBM”, wspólnego dla wszystkich katolickich zgromadzeń bazyliańskich. Skrótu od nazwy oficjalnej, czyli OBSJ, kongregacja nie posiada. W krajach, gdzie używa się cyrylicy, zakon ma skrót „ЧСВВ”.
Historia zakonu bazylianów św. Jozafata Zakon w czasach Rzeczypospolitej Obojga Narodów thumb|200px|Cerkiew Trójcy Świętej w Wilnie
Kształtowanie się zakonu Zakon powstał po podpisaniu unii w Brześciu Litewskim w 1596 roku. Założyli go mnisi prawosławni z terytorium Rzeczypospolitej, którzy uznali zwierzchnictwo papieża. Działalność zakonu sprzyjała przejściu na wyznanie katolickie obrządku greckiego prawosławnych mieszkańców Rzeczypospolitej. W 1607 roku metropolita kijowski Józef Welamin Rutski i arcybiskup połocki Jozafat Kuncewicz, późniejszy święty, dokonali centralizacji zgromadzeń bazyliańskich.
W 1615 roku Józef Welamin Rutski otrzymał papieskie pozwolenie na studia mnichów bazyliańskich w seminariach rzymskokatolickich w Wilnie, Braniewie, Pradze, Ołomuńcu, Wiedniu oraz w Kolegium Greckim w Rzymie. W celu wzmocnienia zakonu papież Paweł V zezwolił na przyjmowanie do orderu wyznawców Kościoła rzymskokatolickiego wraz ze zmianą obrządku na wschodni. W 1616 roku otwarto pierwszy nowicjat w monasterze Zaśnięcia Matki Bożej w Byteniu.
W 1617 roku pierwsza kapituła generalna, która zebrała się w Nowogródku, zatwierdziła statut zakonu bazylianów, opracowany przez metropolitę Rutskiego i arcybiskupa Kuncewicza. Za wzór wzięto regułę św. Bazylego Wielkiego. Sposób organizacji zakonu zapożyczono od zakonów rzymskokatolickich, a przede wszystkim od jezuitów. W taki sposób została utworzona Wileńska Kongregacja Trójcy Świętej, która jednoczyła pięć klasztorów. W 1624 roku bractwo zostało zatwierdzone przez Kongregację Rozkrzewiania Wiary, a w 1631 roku przez Urbana VIII w bulli Exponi nobis. Pierwszym protoarchimandrytą został Józef RutskiІсторія Чину, osbm.in.ua..
Administracja zakonu Według statutu bazylianów, od 1658 roku protoarchimandryta podlegał metropolicie unickiemu i papieżowi. W skład władz orderu wchodzili: protoarchimandryta, prowincjałowie, czterech konsultorów i sekretarz. Ważne dla zakonu decyzje były podejmowane przez kapitułę generalną, która obradowała raz na cztery lata. W skład kapituły generalnej wchodzili: metropolita, protoarchimandryta, arcybiskupi i biskupi, igumeni klasztorów oraz wybrani przedstawiciele z każdego monasteru. Najczęściej zjazdy kapituły generalnej odbywały się w Nowogródku, Żyrowicach i Wilnie. Zjazdy kapituły generalnej bazylianów w XVII–XVIII wiekuNowogródek161716861703171717191730Żyrowice16291631165816591661167516791694Wilno163616421646165016671713 thumb|200px|Pałac metropolitów greckokatolickich, 1761–1762 we Lwowie thumb|200px|Ławra Uniowska W 1635 roku król Władysław IV Waza nadał bazylianom przywilej, według którego wyłącznie mnisi bazyliańscy mogli piastować godność biskupa Kościoła unickiego. Przywilej wzmocnił pozycję polityczną i religijną kongregacji. Do końca XVIII wieku prawie wszyscy greckokatoliccy metropolici kijowscy pochodzili z zakonu bazylianów.
W roku 1720 miało miejsce jedno z przełomowych wydarzeń w historii Kościoła greckokatolickiego i zakonu bazylianów. W dniach 26 sierpnia – 26 września obradował w Zamościu synod cerkwi greckokatolickiej. Synod wytyczył nowy kierunek w liturgii greckokatolickiej: latynizacja miała na celu zbliżenie obrządku bizantyjskiego w Kościele unickim do rytu rzymskokatolickiego. Zmiany te podzieliły duchowieństwo greckokatolickie. Stronnictwo, skupione przy soborze św. Jura we Lwowie, rozważało nawet ponowne przejście na prawosławie. Wszystkie monastery greckokatolickie w Rzeczypospolitej synod podporządkował kongregacji bazyliańskiej. Decyzją synodu, zrealizowaną dopiero w 1739 roku, została utworzona Ruska (Polska vel Koronna) Kongregacja Opieki Najświętszej Bogurodzicy. W jej skład weszły klasztory, należące do eparchii w Łucku, Włodzimierzu, Chełmie, Lwowie i Przemyślu. Rezydencja protoarchimandryty znajdowała się w klasztorze w Torokaniach pod Kobryniem, zaś prowincjała litewskiego – w Wilnie.
27 grudnia 1742 roku papież Benedykt XIV wydał breve, na mocy którego zostały połączone w jedną istniejące dotychczas kongregacje bazyliańskie (litewska – Trójcy Świętej i ruska – Opieki Najświętszej Bogurodzicy). Zakon z kolei został podzielony na dwie prowincje: Ruską (Korona) i Litewską (Wielkie Księstwo Litewskie). Funkcję protoarchimandryty pełnili na zmianę przedstawiciele prowincji. Breve zostało ogłoszone przez kapitułę generalną w Dubnie w 1743 roku. 11 maja 1744 roku Benedykt XIV w breve Inter pluris ustanowił nową nazwę kongregacji: Ruski Zakon Świętego Bazylego Wielkiego (Ordo Sancti Basilii Magni Ruthenorum)Е. В. Калиниченко, Василианский орден св. Иосафата, w: Православная Энциклопедия..
Wzrost liczby klasztorów bazyliańskich w XVII–XVIII w. Na początku swojego istnienia bazylianie mieli trzynaście klasztorów (w 1622 roku), do roku 1648 ich liczba wzrosła trzykrotnie – do trzydziestu dziewięciu. W latach 1744–1748 w prowincji litewskiej istniało sześćdziesiąt sześć monasterów z czterysta czterdziestoma sześciu mnichami, w polskiej – sto dwadzieścia dwa klasztory i około sześciuset pięćdziesięciu mnichów. Oprócz tego metropolicie kijowskiemu podlegała archimandria w Supraślu z dwiema rezydencjami i trzydziestoma mnichami. W 1773 roku w prowincji litewskiej były już siedemdziesiąt dwa klasztory (w tym pięćdziesiąt pięć znajdowało się na terenie Białorusi) i sześćset dwunastu mnichów. Największe monastery mieściły się w Połocku, Żyrowicach, Mińsku, Witebsku, Berezweczu, Borunach, Byteniu, Antopolu. Istniały również klasztory na terenie współczesnej Rosji – w Smoleńsku i Wierbiłowie pod Jelnią.
Działalność edukacyjna i wydawnicza Pierwszą placówkę edukacyjną bazylianie założyli w 1607 roku w Wilnie, w klasztorze św. Trójcy. Do współpracy zostali zaproszeni karmelici, a w 1621 roku również jezuici. W 1613 roku król Zygmunt III Waza zezwolił zakonowi na tworzenie szkół początkowych i średnich. Językami nauczania były ruski i polski. Bazylianie wprowadzili program edukacji świeckiej na kierunkach teologicznych i humanistycznych.
W XVIII i na początku XIX wieku największe szkoły bazyliańskie miały od trzystu do pięciuset uczniów, co pozwalało im rywalizować w sferze edukacji z jezuitami. Po kasacie zakonu jezuitów w 1773 roku bazylianie przejęli kilka ich kolegiów. Pod koniec XVIII wieku zakon miał około dwudziestu sześciu uczelni.
Bazylianie mieli własne drukarnie w Wilnie, Supraślu, Mińsku, Lwowie, Poczajowie i zajmowali się wydawaniem książek w językach polskim, łacińskim i staro-cerkiewno-słowiańskim. Największa drukarnia bazyliańska w Poczajowie w czasach swojej świetności wydała około trzystu tytułów, przy czym około 40% stanowiła literatura świecka.
Zakon w dobie rozbiorów Polski Po I rozbiorze Polski w 1772 roku, diecezje greckokatolickie zostały rozparcelowane i znalazły się w granicach trzech państw: Rzeczypospolitej, Imperium Rosyjskiego i Cesarstwa Austriackiego. W celu uniemożliwienia ingerencji duchownych polskich w sprawy wewnętrzne Rosji i Austrii, na ziemiach zabranych zostały utworzone w roku 1780 dwie nowe prowincje: Najświętszego Zbawiciela w Galicji i świętego Mikołaja na Białorusi. Każda prowincja liczyła po siedemdziesiąt dwa klasztory i ponad sześciuset mnichów. thumb|200px|Kościół i klasztor św. Ducha z 1612 r. (od 1796 r. cerkiew prawosławna śś. Piotra i Pawła) w Mińsku.
Bazylianie w Imperium Rosyjskim Po roku 1772 sytuacja Kościoła greckokatolickiego stopniowo pogarszała się, szczególnie na ziemiach dołączonych do Cesarstwa Rosyjskiego. Administracja zakonu bazylianów w zaborze rosyjskim podupadła, bowiem Rosja zabroniła jakichkolwiek kontaktów z władzami zakonnymi, które po pierwszym rozbiorze pozostały w granicach Polski. Monastery bazyliańskie na ziemiach rosyjskich zostały podporządkowane miejscowym biskupom unickim. Taka polityka w stosunku do administracji Kościoła greckokatolickiego nie zahamowała jego rozwoju. W roku 1801 liczba klasztorów wynosiła osiemdziesiąt pięć, mnichów – siedmiuset trzydziestu dwóch.
Po ostatecznym zlikwidowaniu Rzeczypospolitej, w zaborze rosyjskim wydano szereg ustaw, ograniczających rozwój sieci parafii greckokatolickich. W 1802 roku zakazano wybierania protoarchimandrytów i prowincjałów, w 1804 roku – zjazdu Kongregacji i kontaktów z Rzymem, w 1820 roku – działalności wydawniczej i oświatowej. W 1828 roku Greckounickie Kolegium pod naciskiem rządu przyjęło postanowienie skasowania „zbędnych” monasterów bazyliańskich. Wszystkie wyżej wspomniane ustawy władz rosyjskich miały za cel przywrócenie wyznawców Kościoła greckokatolickiego (w mniemaniu duchownych prawosławnych „schizmatyków”) na łono Cerkwi prawosławnej.
W 1839 roku na mocy postanowień synodu połockiego wszystkie klasztory bazyliańskie w Cesarstwie Rosyjskim zostały bądź zlikwidowane, bądź przekształcone w monastery prawosławne. Postanowienia nie dotyczyły Królestwa Polskiego. W latach siedemdziesiątych XIX wieku zostały zamknięte klasztory również w Królestwie Polskim, ostatnim był monaster w Warszawie, skasowany w 1875 roku. thumb|200px|Cerkiew Świętego Onufrego (obecnie kościół rzymskokatolicki) w Wisłoku Wielkim
Bazylianie w zaborze austriackim Katolickie Cesarstwo Austriackie drugiej połowy XVIII wieku wprowadziło politykę józefinizmu, która polegała na wymaganiu od kleru zaangażowania się w sprawy społeczne, czyniąc z duchowieństwa urzędników państwowych. Została również przeprowadzona reorganizacja sieci klasztorów, które podporządkowano poszczególnym biskupom. Po śmierci cesarza Józefa II reformy zaniechano, ale wprowadzonych zmian nie cofnięto. Po III rozbiorze Polski, w roku 1802, rząd austriacki potwierdził wszystkie prawa i przywileje zakonu bazylianów. Przez cały wiek XIX w zaborze austriackim można zaobserwować zanikanie administracji bazyliańskiej. Potwierdza to liczba monasterów około roku 1880: w Galicji – czternaście klasztorów (około sześćdziesięciu mnichów), na Węgrzech – siedem klasztorów.
Reforma dobromilska Reforma otrzymała nazwę dobromilskiej (od miejscowości na Ukrainie, gdzie została zapoczątkowana)Святі та блаженні, osbm.in.ua.. Inicjatorem reformy zakonu bazyliańskiego był protoihumen galicyjski – Klemens Sarnicki. Zwrócił on uwagę ówczesnego papieża Leona XIII na coraz bardziej pogarszający się potencjał kulturowo-religijny zakonu, z którego w poprzednich wiekach kongregacja była znana. W 1882 roku papież w swoim liście apostolskim Singulare presidium polecił jezuitom przeprowadzić reorganizację zakonu bazylianów. Zlecenie reformy jezuitom wywołało oburzenie w środowisku kleru greckokatolickiego, ale także w społeczności świeckiej, które utożsamiało Kościół greckokatolicki z jedyną ostoją budzącej się świadomości narodowej. Obawiano się, że jezuici wykorzystają zaistniałą sytuację do nawracania grekokatolików na łacinników.
Reakcje przeciwników reformy były dwojakie. Duchowni bazyliańscy wysłali protest do papieża, nazywając w nim jezuitów judzicielami i niegodziwcami. Z braku odzewu papieża w 1884 roku świeccy unici zorganizowali we Lwowie wiec, skutkiem którego było wystosowanie protestu do cesarza austriackiego. W 1885 roku, po wysłuchaniu delegacji grekokatolików lwowskich, Franciszek Józef I obiecał, że zajmie się problemem.