Vexilla regis prodeunt to hymn łaciński utrzymany w metrum dymetru jambicznegoMuza łacińska. Antologia poezji wczesnochrześcijańskiej i średniowiecznej (III-XIV/XV w.), opr. ks. M. Starowieyski, Wrocław 2007, s. 156.. Autorem słów dzieła jest wczesnośredniowieczny biskup katolicki i poeta łaciński Wenancjusz Fortunat, biskup Poitiers. Hymn został wykonany po raz pierwszy w procesji w dniu 19 listopada 569 roku, gdy relikwia Prawdziwego Krzyża została wysłana przez bizantyjskiego cesarza Justyna II na prośbę królowej Franków św. Radegundy (żony Chlotara I) do ufundowanego przez nią klasztoru Świętego Krzyża w Poitiers.
Użycie w liturgii W tradycyjnym obrządku rzymskim jest to hymn nieszporny na okres Męki Pańskiej (od niedzieli Iudica do Wielkiej Środy), a także na święta Podwyższenia Krzyża świętego (14 września) i Znalezienia Krzyża świętego (3 maja, usunięte z kalendarza ogólnego). W liturgii rzymskiej zreformowanej po Soborze watykańskim II jest używany w liturgii godzin od pierwszych niezporów Niedzieli Palmowej do nieszporów Wielkiej Środy oraz podczas nieszporów Podwyższenia Krzyża Świętego (jeśli święto przypada w niedzielę, podczas pierwszych i drugich nieszporówBrewiarz.pl: Sztandary Króla się wznoszą; Liturgia Godzin. Wydanie skrócone, Pallotinum 1991, s. 373, 1462).
Hymn ten śpiewano również w Wielki Piątek w uroczystej procesji przeniesienia Najświętszego Sakramentu z ołtarza wystawienia do ołtarza głównego.
Tekst i jego interpretacja Pierwotnie hymn składał się z 8 strof. W X wieku strofy 7 i 8 były stopniowo zastępowane przez nowe (O crux ave, spes unica), została też dodana doksologia Te summa Deus TrinitasOpis hymnu na stronie Vexilla Regis.
Vexilla, o których mowa w hymnie, to oznaki (narzędzia) Męki Pańskiej, a wśród nich najważniejszy jest Krzyż Święty. Według późniejszej interpretacji symbolicznej miały reprezentować chrzest, eucharystię i inne sakramenty. Clichtoveus Jodocus (XIV-wieczny flamandzki humanista i teolog) wyjaśnia, że tak jak vexilla (łac. vexillum – sztandar, chorągiew, oddział) jest wojskowym insygnium królów i książąt, tak dla Chrystusa jest to krzyż, włócznia i inne narzędzia Pasji, którymi „walczył przeciw prastarym wrogom i odrzucił księcia tego świata”Historia hymnu na stronie Vexilla Regis.
Tekst łaciński i tłumaczenia polskie
Poniżej znajduje się: tekst łaciński autorstwa św. Wenancjusza Fortunata z roku 569 z późniejszymi zmianami; anonimowe tłumaczenie średniowieczneŚredniowieczna pieśń religijna polska, oprac. Mirosław Korolko. Wrocław, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, s. 36. ISBN 83-04-00737-1; tekst z Kancyjonału pieśni nabożnych (1721)Kancyjonał pieśni nabożnych Według obrzędow Kościoła Świętego Katolickiego, Kraków 1721, Źródła do Dziejów Kultury Duchowej w Polsce 3, Transkrypcja tekstu polskiego i komentarz Jan Godyń, Uniwersytet Papieski Jana Pawła II w Krakowie, Wydawnictwo Naukowe, Kraków 2017, s. 225 (s. 171 skanu publikacji); tłumaczenie ks. abpa Piotra Mańkowskiego (1866-1933)Droga do nieba. Katolicki modlitewnik i śpiewnik, Wydawnictwo Świętego Krzyża, Opole 2006, s. 790; tłumaczenie ks. Tadeusza Karyłowskiego SJ (1882–1945)Bober A., Światła ekumeny. Antologia patrystyczna, Wydawnictwo Apostolstwa Modlitwy, Kraków 1965, s. 584-585; tłumaczenie Leopolda Staffa z Mszału rzymskiego z dodaniem nabożeństw nieszpornych (Bruges-Tyniec, 1949)Mszał Rzymski z dodaniem nabożeństw nieszpornych. G. Lefebvre, Benedyktyn. Przekład polski opracowali mnisi opactwa w Tyńcu. Opactwo ŚŚ. Piotra i Pawła w Tyńcu – Polska. Opactwo Św. Andrzeja, Bruges – Belgia , s. (s. 933 skanu publikacji); tłumaczenie z BrewiarzaBrewiarz.pl: Sztandary Króla się wznoszą; Liturgia Godzin. Wydanie skrócone, Pallotinum 1991, s. 373, 1462.
Tekst łacińskiAnonimowe tłumaczenie średniowieczneTłumaczenie z Kancyjonałupieśni nabożnychTłumaczenie ks. abpaPiotra Mańkowskiego1. Vexilla Regis prodeunt: Fulget Crucis mysterium, Qua Vita mortem pertulit, Et morte vitam protulit.
2. Quæ, vulnerata lanceæ Mucrone diro, criminum Ut nos lavaret sordibus, Manavit unda et sanguine.
3. Impleta sunt quæ concinit David fideli carmine, Dicendo nationibus: Regnavit a ligno Deus.
4. Arbor decora et fulgida, Ornata Regis purpura, Electa digno stipite Tam sancta membra tangere.
5. Beata, cuius bracchiis Pretium pependit sæculi, Statera facta corporis, Tulitque prædam tartari.
6. O Crux, ave, spes unica In hac triumphi gloria, Piis adauge gratiam, Reisque dele crimina.
7. Te, fons salutis, Trinitas, Collaudet omnis spiritus: Quibus Crucis victoriam Largiris, adde præmium. Amen. 1. Idą krolewskie proporce, Jasne krzyża tajemnice, Na nim, ktory ciało stworzył, Podług ciała sie zawiesił.
2. Na ktorym okrutnie zranion, Bok srogą włocznią przebodzion, Krew i woda wypłynęła, By nas od grzechow omyła.
3. Spełniło sie, co powiedał Dawid, gdy na ludzi wołał: "Od drzewa ma Bog królować, Wszytek go świat ma oględać".
4. Drzewo krasne i wybrane, Krolewską krwią zrumienione, Nade wszytki godne tego Nieść członki Boga prawego!
5. Błogieś, iż na twych ramieniech Zapłacon wszego świata grzech, Na tobie myto zważono, Więźnie z piekła wykupiono.
6. Przeto-ć sie, krzyżu, kłaniamy, Mękę Pańską spominamy. Pomnoż cnotę sprawiedliwym, A daj odpuszczenie winnym.
7. Ciebie, Trojca, Boże wielki, Niechaj chwali język wszelki. A ktoreś przez krzyż odkupił, By zawsze rządził i zbawił. Amen. 1. Chorągiew Krola wiecznego, Nadchodzi święty Krzyż jego – Lśni się na ktorym skazany Bog w ciele zamordowany.
2. Na ktorym od włoczni srogiej Ranę odniosł, skąd krwie drogiej – Z wodą żywą szły strumienie Na dusz naszych odkupienie.
3. Wzięło skutek Dawidowe Dawno proroctwo takowe – Iż Bog od drzewa krolował Narodom i w nich panował.
4. Drzewo krwią drogą polane W szarłat krolewski przybrane – Z tak godnego pnia wycięte, <Na>sze dziś członki tak święte.
5. Szczęśliwe twoje ramiona, Na ktorych jest odważona – Summa za świat, okup drogi, Skąd i czart był płono srogi.
6. O Krzyżu, bądź pozdrowiony, Nadziejo naszej korony – Przyczyń dobrym pobożności, W ten czas święty zgładź złych złości.
7. Ciebie, Trojco, Boże wielki, Niechaj wysławia duch wszelki – Rządź nas na wieki łaskawie, Zbawionych w Krzyżowej sprawie. Amen.1. Króla wznoszą się znamiona, tajemnica krzyża błyska, na nim Życie śmiercią kona, lecz z tej śmierci życie tryska.
2. Poranione ostrzem srogim włóczni, co Mu bok przeszywa, aby nas pojednać z Bogiem, krwią i wodą hojnie spływa.
3. Już się spełnia wieczne słowo pieśni, co ją Dawid śpiewa, głośną na świat cały mową, oto Bóg królował z drzewa.
4. Drzewo piękne i świetlane, zdobne w cną purpurę Króla, z dostojnego pnia wybrane, święte członki niech otula.
5. O szczęśliwe, bo ramiony dzierżąc, waży Boskie Ciało, okup świata zawieszony i łup piekłu odebrało.
6. Krzyżu, bądźże pozdrowiony, o nadziejo ty jedyna! Dobrym łaski pomnóż plony, z grzesznych niech się zmyje wina.
7. Trójco, źródłem, coś żywota, Ciebie świat niech sławi cały, przez Krzyż Święty otwórz wrota do zwycięstwa i do chwały!
Tłumaczenie ks. Tadeusza Karyłowskiego SJTłumaczenie Leopolda StaffaTłumaczenie z Brewiarza1. Chorągiew Króla buja wzwyż: Lśni tajemnica pełna chwał, Że Żywot podjął śmierć przez krzyż I śmiercią życie światu dał!
2. On, srogiej włóczni znosząc raz, Ażeby drogą dziatwą swą Od wszelkiej zbrodni obmyć skaz, Ze serca wylał wodę z krwią.
3. Spełnione, co już śpiewał wprzód Król Dawid z natchnień świętych strug, Narodom szczęsny głosząc cud, Że zakróluje z Drzewa Bóg!
4. O Drzewo sławne ziemiom wszem, Purpurą Króla zdobny w krąg, Coś godne było zacnym pniem Tak świętych dotknąć nóg i rąk!
5. Szczęśliwy ramion twoich słup, Co cenę świata dźwigał sam: Z tej szali, piekłu biorąc łup, Przeważył Stwórca grzechu kłam!
6. O witaj Krzyżu, szczęście dusz, W tym czasie, w którym cierpiał Pan, Pokornym — łaski skarby mnóż A winnych ulecz z grzechu ran!
7. Łask Zdroju, Trójco, rzesze rzesz Niech sławią dobroć twą bez miar: Tym, którym krzyża triumf ślesz, Nagrody wiecznej przydziel dar! Amen.1. Sztandary Króla wznoszą się: Tajemny krzyża błyszczy trzon, Kędy poniosło życie śmierć, Zdobywszy życie przez swój zgon.
2. Zranione przez okrutny spiż Oszczepu, aby brud i zło Grzechu z nas obmyć, życie to Spłynęło wodą razem z krwią.
3. Więc się spełniło, o czym już W pieśni swej Dawid wieścić mógł, Narodom ogłaszając wszem: Z krzyża królować będzie Bóg.
4. O smukłe, święte drzewo ty, Zdobne w szkarłatną Króla krew; By członków świętych tknąć swym pniem, Wybrane godnie z wszystkich drzew.
5. Szczęsne, że na ramionach twych Na okup świata zawisł trup, Któremuś wagą stało się, By z paszczy piekieł wyrwać łup.
6. Krzyżu, nadziejo jedna, bądź Błogosławiony w męki czas Pobożnym łask przymnożyć racz I wytęp zbrodnie w winnych nas.
7. Trójco, zbawienia w Tobie zdrój; Niechaj Cię duch uwielbia nasz: Komu w zwycięstwie krzyża dział Temu nagrodę także dasz. Amen.1. Sztandary Króla się wznoszą, Już krzyż chwalebny jaśnieje, Na którym Stwórca człowieka W człowieczym ciele zawisnął.
2. To na nim Jezus, zraniony Okrutnej włóczni żelazem, Oczyścił z winy grzeszników Strumieniem krwi oraz wody.
3. Wspaniałe drzewo, ozdobne Purpurą krwi Chrystusowej, Wybrane, aby na sobie Unosić ciało najświętsze.
4. Ramiona drzewa szczęśliwe Dźwigają okup wszechświata; Szalami wagi się stając, Wydarły zdobycz Otchłani.
5. Oddajmy pokłon krzyżowi, Co był ołtarzem ofiary, Bo na nim Życie umarło, By śmiercią życie przywrócić.
6. O krzyżu, bądź pozdrowiony, Jedyna nasza nadziejo! Zachowaj wiernych od złego I zniwecz zbrodnie ludzkości.
7. O Trójco, źródło zbawienia, Niech każdy duch Cię wysławia, A Ty, przez krzyż odkupionych Umacniaj łaską na wieki. Amen.
Vexilla regis w kulturze
W literaturze
mały|Vexilla Regis w wykonaniu cystersów z Wyższego Brodu (starsza wersja tekstu) thumb|Vexilla Regis prodeunt we współczesnej notacji muzyczneThe St. Gregory Hymnal and Catholic Choir Book. Singers' ed., Melody ed. (1920), p.297, editor Nicola A. Montani, Published by The St. Gregory Guild, Philadelphia 1920, Publisher: The St. Gregory Guild, Philadelphia, Edition: Singers' Edition, Melody Edition.
W Boskiej komedii Dantego (Piekło, Canto XXXIV, 1) można odnaleźć parafrazę pierwszych słów hymnuDivina Commedia - Inferno - Canto XXXIV.
Stefan Żeromski w książce „Wiatr od morza” opis zwycięstwa Polaków z Krzyżakami w bitwie pod Świecinem w roku 1462 r. zakończył następującymi słowami: „Dopadł konia brat Iwo i pognał, co koń skoczy, ku Wiśle. Zwiastował radosną nowinę przysiółkom, gburskim strzechom i dworom. Mijając lasy, doliny i pola, ciszą jesieni zasłane, ze łzami uniesienia szczęśliwy Pomorzanin śpiewał pean radosny pustkowiom: Vexilla Regis prodeunt...”Stefan Żeromski, Wiatr od morza, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1946, s. 149 (s. 151 skanu publikacji).
W muzyce Hymn ten na przestrzeni wieków został wielokrotnie opracowany muzycznie.
Najstarsze opracowanie powstało już w średniowieczu w formie chorału gregoriańskiegoGregoBase - A database of gregorian scores. Tekst ten opracowało także wielu wybitnych kompozytorów (niektórzy kilkakrotnie), jak np. Guillaume Dufay, Pierre de la Rue, Orlando di Lasso, Giovanni Pierluigi da Palestrina, Tomás Luis de Victoria, Antonio Lotti, Giovanni Battista Pergolesi, Franz Liszt, Giacomo Puccini, Anton Bruckner i inniChoralWiki: Strony w kategorii „Sacred music”Strony w kategorii „Fortunatus, Venantius Honorius Clementianus/Librettist".
Tekst hymnu w tłumaczeniu ks. abpa Piotra Mańkowskiego został wykorzystany przez ks. Alojzego Odrobinę CM do napisania pieśni pasyjnej "Króla wznoszą się znamiona"GRADUAŁ - Wirtualny Śpiewnik Kościelny: Króla wznoszą się znamiona - nuty melodii pieśni oraz tekstKróla Wznoszą się Znamiona / Vexilla Regis Prodeunt - Alojzy Odrobina CM - nuty i wykonanie pieśni.