Historia Nigerii

Historia Nigerii

Okres przedkolonialny W okresie poprzedzającym epokę kolonialną terytorium dzisiejszej Nigerii było miejscem wielu wydarzeń o charakterze cywilizacyjnym. Już ponad dwa tysiące lat temu na terenie dzisiejszego stanu Plateau kultura Nok wytwarzała żelazo i tworzyła wyrafinowane rzeźby z terakoty. Historia leżących na północy miast – Kano i Katsina – sięga X wieku. W kolejnych stuleciach te królestwa Hausa oraz imperium Kanem-Bornu, leżące nad jeziorem Czad, rozwijały się jako ważne centra wymiany handlowej pomiędzy północą i południem kraju. Berberowie i ludzie południa handlowali niewolnikami, żelazem, solą, paciorkami, koralikami, odzieżą, bronią i innymi towarami.

W XV wieku na południowym zachodzie obecnej Nigerii powstały królestwa Jorubów – Ife i Oyo. Królestwo Ife przeżywało okres szczytowego rozwoju w XV i XVI stuleciu. Z tego okresu pochodzą słynne, wykonane z brązu i terakoty popiersia, kojarzone z kulturą Ifo. Królestwo Oyo rozwinęło się później, przeżywając swe najlepsze lata w okresie od XVII do XIX w. Wysoki poziom organizacji politycznej pozwolił państwu Oyo rozciągnąć swe panowanie aż na tereny dzisiejszego Togo, lecz wojna domowa pomiędzy miastami królestwa poważnie osłabiła jego siłę.

Na środkowym południu, już w XV-XVI istniało Królestwo Beninu, które rozwinęło potężną armię, dwór o wytwornym ceremoniale i wydało wielu uzdolnionych artystów.

Od XVII do XIX wieku Europejczycy zakładali liczne faktorie handlowe w nadbrzeżnych regionach Nigerii. Początkowo głównym towarem, którym handlowano, byli niewolnicy sprowadzani z głębi lądu. Później, między innymi wskutek działań floty brytyjskiej, zwalczającej handel niewolnikami od początku XIX w., przerzucono się na olej palmowy i drewno.

W początkach XIX w. większość terenów na północy kraju znalazła się pod panowaniem kalifatu Sokoto.

Panowanie brytyjskie Po zakończeniu ery wojen napoleońskich większego rozmachu nabrał angielski handel z wewnętrzną częścią dzisiejszej Nigerii. W 1879, z inicjatywy George’a Goldiego angielskie stowarzyszenia istniejące na tym obszarze połączyły się i wykupiły wszystkie nie-angielskie faktorie handlowe w rejonie dolnego Nigru. W 1885 stowarzyszenie to uzyskało charakter królewski, przekształcając się w Królewską Kompanię Nigru. Korporacja ta rozwijała się błyskawicznie, podporządkowując sobie coraz to nowe tereny, nierzadko metodami zbrojnymi. W 1900 Kompania przeszła pod kontrolę rządu Wielkiej Brytanii. W 1901 Nigeria stała się brytyjskim protektoratem.

W 1914 cały obszar był formalnie zjednoczony jako „Kolonia i Protektorat Nigerii”. Administracyjnie był on podzielony na prowincje północne i południowe oraz kolonię Lagos. Prowincje południowe poddawały się wpływom europejskim o wiele szybciej od północnych. Proces ten w szczególności dotyczył takich dziedzin, jak edukacja czy gospodarka (np. pod kątem wprowadzania nowoczesnych metod produkcji). Skutki takiego rozwoju kraju są widoczne do dziś. Po II wojnie światowej nastąpił wzrost poczucia tożsamości narodowej wśród Nigeryjczyków oraz pojawiła się chęć uzyskania niepodległości. Presja wywierana na Wielką Brytanię skłoniła ją do nadania Nigerii początkowo autonomii w ramach Imperium brytyjskiego a później pełnej niepodległości.

Niepodległość Nigeria uzyskała niepodległość 1 października 1960 r. jako federacja o parlamentarnej formie rządu. Każda z trzech części federacji (wschodnia, zachodnia i północna) uzyskała w myśl konstytucji dużą dozę autonomii. Rząd federalny uzyskał wyłączną kompetencję w sprawach obrony i bezpieczeństwa, spraw zagranicznych oraz ceł i podatków. Monarcha brytyjski pozostał głową państwa, lecz był pozbawiony jakiejkolwiek władzy. Tym samym Nigeria stała się częścią Brytyjskiej Wspólnoty Narodów jako podmiot niezależny, którą pozostaje do czasów obecnych. Władzę ustawodawczą w całości sprawował dwuizbowy parlament, władzę wykonawczą – premier ze swym gabinetem, zaś sądowniczą – Federalny Sąd Najwyższy z podległymi mu sądami. Podział sceny politycznej odpowiadał mniej więcej podziałowi kraju na główne grupy etniczne. I tak: NPC (Nigerian People’s Congress) reprezentowało konserwatywną, muzułmańską, należącą przeważnie do Hausa, część ludności, dominującą na północy; NCNC (National Convention of Nigerian Citizens) reprezentowało chrześcijan, należących do Igbo ze wschodu; AG (Action Group) reprezentowało Jorubów z zachodu. Pierwszy rząd niepodległej Nigerii stworzyła koalicja NCNC i NPC z Abubakarem Tafawa Balewą jako premierem (NPC). Partia AG pod przywództwem Obafemiego Awolowo pozostała w opozycji.

Pierwsza Republika W październiku 1963 znaczącej zmianie uległy stosunki nigeryjsko-brytyjskie. Monarchini Wielkiej Brytanii przestała być nigeryjską głową państwa. Powstał urząd prezydenta, które to stanowisko objął ostatni generalny gubernator – Nnamdi Azikiwe. Wyodrębnił się środkowo-zachodni – czwarty – region federacji. Od samego początku etniczne, regionalne i religijne napięcia narastały, między innymi za sprawą gospodarczych i edukacyjnych różnic między północą i południem kraju. Partia AG została pozbawiona władzy w zachodniej części federacji. Jej miejsce zajęła konserwatywna, popierana przez rząd, a nie posiadająca prawie żadnego poparcia wśród obywateli, partia NNDP. Wkrótce potem szef AG został, jak się później okazało, bezpodstawnie aresztowany pod zarzutem zdrady.

Przeprowadzone w 1965 wybory powszechne jedynie powiększyły zamieszanie na scenie politycznej i wprowadziły kraj na drogę wiodącą wprost do wojny domowej. Dominująca NPC stworzyła sojusz z nową partią Jorubów (NNDP), zaś partia Igbo (NCNC) zjednoczyła się z pozostałościami ugrupowania AG. Podczas wyborów powszechnie padały oskarżenia o oszustwa. W zamieszkanych przez Jorubów zachodnich regionach kraju wybuchły zamieszki, gdy okazało się, że w głosowaniu na tym terenie zwyciężyła prorządowa NNDP. Państwu zagroził kryzys ustrojowy, gdy prezydent Nnamdi Azikiwe nie zaakceptował wyników wyborów.

15 stycznia 1966 mała grupka oficerów, wywodzących się przeważnie z Igbo, dokonała zamachu stanu i obaliła rząd NPC-NNDP, zabijając przy tym premiera federacji i premierów północnych i zachodnich prowincji. Nowo utworzony wojskowy rząd federalny, pod przywództwem generała Aguyi Ironsiego, który przejął władzę, nie był w stanie uspokoić niepokojów na tle etnicznym i zaproponować konstytucji, która zostałaby zaakceptowana przez wszystkie części federacji. Jego starania zmierzające do zniesienia federalnego charakteru państwa jedynie wzmogły niezadowolenie i doprowadziły do kolejnego zamachu stanu, przeprowadzonego dla odmiany przez oficerów z północy. Przewrót ten wyniósł do władzy generała-majora Yakubu Gowona. Niedługo potem na północy państwa, w masakrach zginęło kilka tysięcy Igbo, co skłoniło setki tysięcy ich pobratymców do ucieczki na południowy wschód kraju, gdzie coraz popularniejsza stawała się myśl o secesji od Nigerii.

Rząd, chcąc zaspokoić dążenia mniejszości etnicznych do większej autonomii, podzielił cztery regiony federacji na dwanaście stanów. Pomimo tych ustępstw Igbo odrzucali plany zmian w konstytucji i naciskali na przyznanie im pełnej niezależności. Ostatecznie 29 maja 1967 podpułkownik Emeka Ojukwu, sprawujący funkcję wojskowego gubernatora regionu wschodniego, a przy tym lider separatystycznego ruchu Igbo, proklamował niepodległość wschodniego regionu Nigerii jako Republiki Biafry. Wojna domowa, która wybuchła w następstwie tych wydarzeń, pochłonęła, jak się ocenia nawet do dwóch milionów ofiar, głównie cywilnych„ICE Case Studies: The Biafran War”. American University: ICE Case Studies. American University. 1997., zakończyła się w 1970 stłumieniem separatyzmu.

Po zakończeniu wojny domowej uspokojenie nastrojów następowało szybko i było efektywne. Kraj wszedł na ścieżkę intensywnego rozwoju gospodarczego. Wpływy z handlu zagranicznego rosły podobnie jak dochody skarbu, szczególnie w latach gwałtownej zwyżki cen ropy naftowej (1973–1974). 29 lipca 1975 grupa oficerów pod przywództwem generała Murtali Mohammeda przeprowadziła bezkrwawy zamach stanu, odsuwając od władzy wojskowy rząd generała Yakubu Gowona, którego oskarżali o korupcję, niekompetencję i niedotrzymanie obietnicy przekazania władzy w ręce cywilów. Generał Mohammed wymienił tysiące urzędników państwowych i ogłosił plan przejścia władzy w ręce cywilne do 1 października 1979. Zapowiedział również, iż zostaną utworzone nowe stany, a stolica zostanie przeniesiona do centralnie położonej Abudży.

Mohammed został zamordowany 13 lutego 1976 w zakończonym niepowodzeniem zamachu stanu. Szef sztabu generała – podpułkownik Olusẹgun Ọbasanjọ – zajął jego miejsce. Obasanjo skrupulatnie trzymał się harmonogramu powrotu władzy w cywilne ręce. Podjęto starania, mające na celu unowocześnienie armii i wykorzystanie dochodów z ropy naftowej na rozwój i modernizację nigeryjskiej gospodarki. W 1976 powstało siedem nowych stanów, co podniosło ich łączną liczbę do dziewiętnastu. Proces zwiększania liczebności stanów trwał do 1996, kiedy ostatecznie utworzono trzydzieści sześć jednostek administracyjnych tego rodzaju.

Druga Republika W 1977 wybrano Zgromadzenie Konstytucyjne, którego celem było uchwalenie konstytucji, co nastąpiło 21 września 1978. Na czas wyborów zniesiono zakaz działalności politycznej, obowiązujący podczas rządów wojskowych. Sformowano partie polityczne, zgłoszono kandydatów na stanowiska prezydenta i wiceprezydenta, członków obu izb Zgromadzenia Narodowego, gubernatorów i zgromadzeń stanowych. W 1979 pięć ugrupowań rywalizowało w serii wyborów, które wyłoniły na stanowisko prezydenta, pochodzącego z północy, Alhaji Shehu Shagari z NPN (National Party of Nigeria). Każda z pięciu startujących partii uzyskała reprezentację w parlamencie.

W sierpniu 1983 NPN powróciła do władzy, uzyskując większość miejsc w parlamencie i władzę w dwunastu prowincjach. Wybory przebiegały jednak w atmosferze zastraszenia, przemocy i podejrzeń o powszechne manipulacje i oszustwa, co doprowadziło do prawnych batalii dotyczących ważności głosowania.

31 grudnia 1983 wojsko obaliło Drugą Republikę. Generał-major Muhammadu Buhari objął przywództwo w Najwyższej Radzie Wojskowej (Supreme Military Council), nowym organie władzy. Oskarżył władze cywilne o nieumiejętność kierowania gospodarką kraju, powszechną korupcję, oszustwa wyborcze i ogólny brak rozwiązań dla problemów trapiących Nigeryjczyków. Zobowiązał się przywrócić nigeryjskiej gospodarce wysokie tempo rozwoju, a dopiero po tym oddać władzę cywilom. Polityk okazał się jednak niezdolnym do rozwiązania najważniejszych bolączek kraju. Rządy Buhariego zostały bezkrwawo obalone przez trzeciego w hierarchii członka Najwyższej Rady Wojskowej – szefa sztabu generała-majora Ibrahima Babangidę w sierpniu 1985.

Jako usprawiedliwienie przejęcia władzy Babangida podał problemy nadużywania władzy, łamania praw człowieka przez najważniejszych oficerów Rady Wojskowej i bezradność rządu wobec pogłębiającego się kryzysu gospodarczego. W pierwszych dniach swoich rządów polityk przywrócił wolność prasy i zwolnił przetrzymywanych bez postawienia zarzutów więźniów politycznych. W ramach piętnastomiesięcznego planu naprawy gospodarki wprowadzono ostre cięcia wynagrodzeń w wojsku, policji i wśród kadry urzędniczej. Naciskano na wprowadzenie podobnych rozwiązań w sektorze prywatnym. Zakazano importu ryżu, kukurydzy i pszenicy. Babangida zachęcał opinię publiczną do współudziału w podejmowaniu decyzji przez rząd, m.in. przez rozpoczęcie narodowej debaty nad zaproponowanym programem reform. Powstała dyskusja przekonała go o istnieniu wielkiej opozycji wobec planu uzdrowienia gospodarki na podstawie pożyczek z Międzynarodowego Funduszu Walutowego.

„Nieudana” Trzecia Republika