Partia Pracy (norw. bokmål Arbeiderpartiet (Ap), norw. nynorsk Arbeidarpartiet, daw. Det norske Arbeiderparti (DnA)) – norweska partia socjaldemokratyczna, założona w 1887 roku. Od 2005 do 2013 główna siła centrolewicowej koalicji rządzącej krajem. Do 2011 roku działała pod nazwą Norweska Partia Pracy.
W wyniku wyborów parlamentarnych w 2021 roku partia pracy uzyskała 26,3% głosów, co przełożyło się na 48 mandatów poselskich. Dzięki temu wspólnie z Senterpartiet utworzyli rząd mniejszościowy. 30 stycznia 2025 roku Senterpartiet wyszło z rządu, pozostawiając w rządzie jedynie partię Arbeiderpartiet. W wyborach w 2025 roku partia zdobyła 28,0% głosów, co dało 53 mandaty poselskie.
Historia Geneza Pierwsze struktury ruchu robotniczego w Norwegii narodziły się pod koniec lat 40. XIX wieku. Norwegia przez długi czas była krajem opartym na rolnictwie, leśnictwie i rybołówstwie, na 1,4 miliona obywateli tylko 13 tysięcy pracowało jako robotnicy przemysłowi. Na przełomie 1849–1851 powstało pierwsze stowarzyszenie robotnicze, zorganizowane zostało przez nauczyciela Marcusa Thrane, za cel stawiało sobie walkę o lepsze płacę. W Norwegii w tym czasie powstało około 300 podobnych stowarzyszeń zrzeszających 30 tysięcy pracowników. Ruch został jednak rozbity przez rząd NorwegiiPartie Socjaldemokratyczne Europy, Książka i Wiedza, 1982, s. 212Labour Relations in Norway, Oslo 1975, s. 14-19. Klasa robotnicza zyskała na liczebności od połowy XIX wieku. Na początku lat 50. narodziły się pierwsze norweskie związki zawodowe, skupiały one głównie rzemieślników; krawców, piekarzy czy cieślów. Wraz z falą emigracji do Ameryki w latach 70., część związków rozpadła się.
Na sile klasa robotnicza zyskała w latach 80. po okresie ożywienia gospodarczego. Działacze-robotnicy poznawali idee marksizmu. Dużą rolę w kształtowaniu się ruchu socjalistycznego odegrał Christian Knudsen. W 1885 roku opublikowano duńskie wydanie Kapitału Karola Marksa (duński był powszechnie znany w Norwegii). W kształtowaniu się ruchu robotniczego w Norwegii dość duży wpływ mieli socjaliści duńscy, którzy już w 1871 roku założyli partię robotniczą. Z inicjatywy Christiana Knudsena w 1884 roku założono pierwszą robotniczą gazetę „Vort Arbeide”, od 1886 roku znaną jako „Socialdemokraten”. W latach 80., działało około 70 lokalnych związkówPartie Socjaldemokratyczne Europy, Książka i Wiedza, 1982, s. 212-213.
Działalność partii Początki działalności partii 21 sierpnia 1887 roku powstała Zjednoczona Norweska Partia Robotnicza (która później zmieniła nazwę na współczesną – Partia Pracy). Zjednoczyła ona szereg klubów politycznych i związków zawodowych. Pierwszym liderem partii został Anders Andersen po dwóch latach zastąpiony przez Christiana Knudsena i Karla Jeppesena. Program partii znajdował się pod wpływami marksizmu, opowiedział się za uspołecznieniem środków produkcji, ustanowieniem stosunków socjalistycznych i walką klas. Od początku partia wyrażała tendencje reformistyczne; uznawała jedynie parlamentarne metody walki o prawa robotników. Współpracowała z liberalną partię mieszczan, Venstre, której kandydatów do parlamentu popierała do końca XIX wiekuPartie Socjaldemokratyczne Europy, Książka i Wiedza, 1982, s. 213.
W XIX wieku trwały liczne strajki organizowane przez związki zawodowe i Partię Pracy. W 1899 roku zjednoczono związki w Federacji Związków Zawodowych (LO). Jednym z głównych postulatów partii była sprawa uniezależnienia Norwegii od sąsiedniej Szwecji. Do uzyskania przez Norwegię pełnej niezależności doszło w 1905 roku. Partia Pracy pierwszych posłów do parlamentu wprowadziła w 1903 roku, wówczas do Storingu weszło czterech jej działaczy. Partia uzyskała wtedy 24 556 głosów a liczba jej członków wynosiła 17 000. W 1905 roku liczba związków zawodowych wynosiła już 15,6 tysięcy pracowników, w 1910; 47,4 tysięcy a w 1919 143,9 tysięcy. W 1906 roku w wyborach, partia uzyskała już 16,1% głosów, granicę 20% przekroczyła w 1909 roku a granicę 30% w 1915 rokuPartie Socjaldemokratyczne Europy, Książka i Wiedza, 1982, s. 214. W 1913 roku, partia miała 24 gazety. Partia wydawała również periodyk Det 20de AarhundreBjørnson, Øyvind (1990). På klassekampens grunn 1900-1920. Volume two of Arbeiderbevegelsens historie i Norge (in Norwegian). Oslo: Tiden. s. 276. ..
W 1911 roku wewnątrz partii powstała frakcja rewolucyjna. Rewolucja październikowa i rewolucja niemiecka doprowadziły do radykalizacji norweskich robotników. Odwołano kierownictwo Norweskiej Partii Pracy które było według większości zbyt reformistyczne. W marcu 1918 roku w Christianii (obecnie Oslo) odbył się zjazd delegatów robotników i żołnierzy. Większość uczestników zjazdu opowiedziała się za budową w Norwegii systemu władzy rad oraz poparła platformę lewicy zimmerwaldzkiej. W 1919 roku, Partia Pracy przystąpiła do III Międzynarodówki jednak utrzymały się w dalszym stopniu tendencje reformistyczne. W 1920 roku partia miała 33 gazet i 6 częściowo powiązanych czasopismMaurseth, Per (1987). Gjennom kriser til makt 1920-1935. Volume three of Arbeiderbevegelsens historie i Norge (in Norwegian). Oslo: Tiden. s. 65. .. Partia dysponowała własnym wydawnictwem, Det Norske Arbeiderpartis Forlag (wcześniej Tiden Norsk Forlag). Oprócz książek i broszur, Det Norske Arbeiderpartis Forlag wydawał Maidagen (roczną publikację z okazji Święta Pracy), Arbeidets Sty (roczną publikację z okazji Bożego Narodzenia) i Arbeiderkalenderen (kalendarz)Maurseth, 1987: s. 66.
Niezadowolona z dołączenia do III Międzynarodówki najbardziej reformistyczna frakcja w 1921 roku utworzyła rozłamowa Socjaldemokratyczną Partię Robotniczą Norwegii. Większość uczestników zjazdu Partii Pracy z 1923 roku odrzuciło wymogi Międzynarodówki Komunistycznej, tym samym laburzyści opuścili międzynarodówkę. W 1927 roku doszło do formalnego zjednoczenia Norweskiej Partii Pracy i Socjaldemokratycznej Partii Robotniczej Norwegii. Na zjeździe z 1923 roku, zwolennicy pozostania w Międzynarodówce, założyli Komunistyczną Partię NorwegiiPartie Socjaldemokratyczne Europy, Książka i Wiedza, 1982, s. 215.
Wzrost wpływów Norweskiej Partii Pracy obalił dotychczasowy dwupartyjny system konkurencji konserwatystów z Hoyre i liberałów z Venstre. Szansę na objęcie przez socjaldemokratów władzy, wzrosły po wprowadzeniu systemu proporcjonalnego w 1920 roku. Pierwszy rząd lewicowy powstał w 1928 roku. Premierem został Christopher Hornsrud, rząd ten rozpadł się jednak już po dwóch tygodniach. W 1933 roku partia przekroczyła granicę 40% poparcia.
W 1935 roku socjalista Johan Nygaardsvold założył rząd mniejszościowy poparty przez Partię Chłopską. Rząd ten przetrwał do drugiej wojny światowej i okupacji hitlerowskiej. W 1966 roku w partii działało już 142,7 tysięcy osób. Po 1927 roku partia przyjęła typowo reformistyczny kurs i odrzuciła postulaty rewolucyjne. Na pierwszy plan wysunięto postulaty reformy społecznej i demokratyzacji Norwegii, drogą do realizacji tych celów miał być kompromis z partiami burżuazji. W latach 20. i 30. z inicjatywy laburzystów w życie weszła ustawa o obronie robotników która przewidziała uprawnienia robotnicze i gwarancje przy zwolenianach po dłuższym okresie pracy. W 1937 roku socjaldemokraci wprowadzili renty dla osób starszych, w 1938 roku przeforsowali ustawę chroniącą interesy rybaków. W polityce zagranicznej lewica opowiedziała się za neutralnością Norwegii.
Wraz z przejęciem władzy w Niemczech przez nazistów, rządy socjaldemokratyczne reagowały na imperialistyczne żądania Hitlera. Od 1938 do 1940 roku, partia była członkiem Socjalistycznej Międzynarodówki RobotniczejKowalski, Werner. Geschichte der sozialistischen arbeiter-internationale: 1923 - 19. Berlin: Dt. Verl. d. Wissenschaften, 1985. s. 310.
W 1940 roku Norwegia zaatakowana została przez wojska niemieckie. Wojna obronna Norwegii trwałą dwa miesiące. Hitlerowcy zdelegalizowali wszystkie partie poza faszystowską Nasjonal Samling. Przedstawiciele laburzystów działali w rządzie koalicyjnym na emigracji w Londynie. Działacze socjaldemokratyczni w kraju włączyli się do ruchu oporu a wielu z nich trafiło do nazistowskich obozów koncentracyjnychT. Cieślak, Norwegia - z dziejów XIX i XX w., Poznań 1970, s. 103-125.
Partia Pracy na powojennej scenie politycznej W pierwszych wyborach w 1945 roku, po wyzwoleniu Norwegii spod okupacji, laburzyści uzyskali bezwzględną większość 76 mandatów, konkurencyjna wobec socjaldemokratów, Komunistyczna Partia Norwegii zdobyła 11 mandatów (11,9% poparcia). Premierem został socjalista Einar Gerhardsen. W 1945 roku, partia liczyła 191 tysięcy członków. Dzięki dużemu poparciu, Norweska Partia Pracy sprawowała władzę do 1961 roku. Apogeum wpływów socjaldemokratów sięgnął lat 1945–1961. Pod rządami Partii Pracy w tym okresie, Norwegia stała się państwem osiągającym wysoki poziom rozwoju, poprzez ustawodawstwo socjalne, świadczenia społeczne i wysoki poziom życia Norwegów, Norwegia znalazła się wśród najbogatszych państw w Europie zachodniejPartie Socjaldemokratyczne Europy, Książka i Wiedza, 1982, s. 219. W 1949 roku do Partii Pracy należała rekordowa liczba 204 tysięcy osób.
Po II wojnie światowej, Partia Pracy ugruntowała reformistyczną wizję rozwoju, z eksponowania haseł na rzecz klasy robotniczej przeszła na pozycje bardziej ogólnonarodowe. W wyborach oprócz proletariatu liczyć mogła na poparcie klasy średniej. W 1957 roku, partia uzyskała najwyższe dotąd poparcie wyborcze, sięgające 46,84% głosówPartie Socjaldemokratyczne Europy, Książka i Wiedza, 1982, s. 218. Po wojnie na liczebności zyskały też związane z Norweską Partią Pracy związki zawodowe, w 1945 roku liczył one 340 tysięcy osób a w 1976 już 673,6 tysięcy.
W polityce zagranicznej Norweska Partia Pracy, odstąpiła od przedwojennej polityki neutralności. Pod rządami lewicy Norwegia w 1949 roku, wstąpiła do NATO. Partia Pracy stała się najbardziej pronatowską partią socjaldemokratyczną w Skandynawii a Norwegia jako pierwszy z krajów regionu przystąpił do sojuszu. Gabinety laburzystowskie prowadziły w okresie zimnowojennym politykę antykomunistyczną, do pewnego rozluźnienia tej polityki nastąpiło w latach ustępowania konfliktu, szczególnie w latach 50. - laburzyści byli wówczas rzecznikami rozluźnienia napięć międzynarodowych.
Upadek koalicji rządowej lewicy spowodowany był przez rozłam w 1961 roku, w jego wyniku powstała nowa partia, Socjalistyczna Partia Ludowa, założona przez laburzystów przeciwnych członkostwu Norwegii w NATO. Socjaldemokraci pozostawali w przy władzy do sierpnia 1963 roku, rząd był jednak mniejszościowy. Po upadku rządu mniejszościowego, na krótko rząd utworzyły partie mieszczańskie a premierem został konserwatywny polityk John Lyng. Już po miesiącu sprawowania władzy przez konserwatysta do władzy powróciła lewica, do opozycji przeszła w listopadzie 1965 roku. Wówczas władzę przejęła koalicja partii mieszczańskich na czele z Perem Bortanem, liderem Partii Centrum (do 1959 roku pod nazwą Partia Chłopska), rząd centroprawicy istniał do marca 1971 rokuPartie Socjaldemokratyczne Europy, Książka i Wiedza, 1982, s. 214-215. W 1965 roku, stanowisko przewodniczącego partii objął Trygve Bratelli który zastąpił na tym stanowisku Einara Gerhardsena.