thumb|Tetragram w formie zapisanej na Steli Meszy Tetragram – cztery hebrajskie litery będące zapisem imienia własnego Boga w Biblii: jod, he, waw, he (hebr. יהוה). Termin „tetragram” pochodzi z języka greckiego i składa się z członów tetra, „cztero-” lub „cztery”, i grámma, „litera”; dosłownie znaczy więc „czteroliterowy”, cyt. za: dictionary.reference.com.. W Biblii hebrajskiej tetragram pojawia się ponad 6800 razy. Różne formy jego zapisu można spotkać w źródłach pozabiblijnych, niektórych rękopisach Septuaginty oraz rękopisach qumrańskich. Choć czterokrotnie pojawia się w zwrocie „Hallelujah”, nie występuje w podstawowej formie w Nowym Testamencie, wspominają jednak o nim ojcowie Kościoła.
Etymologia i pierwotna wymowa tetragramu jest nieznana. W literaturze naukowej można spotkać liczne próby ustalenia prawidłowej wymowy tetragramu; obecnie większość uczonych opowiada się za formą Jahwe.
Etymologia thumb|Tetragram zapisany pismem:• fenickim (na górze),• paleohebrajskim (w środku),• aramejskim / hebrajskim (na dole)
Księga Wyjścia 3:14
Według jednej z teorii na temat Księgi Wyjścia 3:13-15 Stary Testament podejmuje w tym miejscu próbę wyjaśnienia znaczenia tetragramuInna teoria wskazuje że w tym miejscu Bóg jedynie potwierdza swoje istnienie a Jego odpowiedź jest tak naprawdę wymijająca. Dopiero w wersecie 15 wyjawia Mojżeszowi swoje imię.. Czytamy tam:
Najpopularniejsza teoria zakłada, że werset 14 stanowi interpretację imienia Boga. Fraza „Jestem tym, kim jestem” jest tłumaczeniem hebrajskiego ’ehjeh ’ăšer ’ehjeh. Większość polskich przekładów oddaje ją jako „Jestem, który jestem” lub podobnie. Biblia gdańska oraz Izaak Cylkow przekładają na „Będę, który będę”, natomiast Pismo Święte w Przekładzie Nowego Świata – „Stanę się, kim zechcę się stać”. Słowo ’ehjeh pochodzi od czasownika hājâ(h) i jego starszej wersji hăwâ(h), które znaczy „być, istnieć”, ale również „być obecnym, czynnym”O rdzeniu hjh zobacz L. Koehler, W. Baumgartner, J.J. Stamm, Wielki słownik hebrajsko-polski i aramejsko-polski Starego Testamentu, Warszawa 2008, tom 1, s. 232, hasło nr 2221. O rdzeniu hwh, który jest oboczną formą hjh zobacz L. Koehler, W. Baumgartner, J.J. Stamm, Wielki słownik hebrajsko-polski i aramejsko-polski Starego Testamentu, Warszawa 2008, tom 1, s. 230, hasło nr 2197..
Septuaginta tłumaczy ten zwrot na egō eimi ho ōn, „Jestem Istniejącym”. W przekładzie Akwili oraz Teodocjona przełożono je na esomai hos esomai, „Jestem Jestem”. W Wulgacie – na ego sum qui sum, czyli „Jam Jest, Którym Jest”.
W targumach można zaobserwować różne sposoby oddania ’ehjeh ’ăšer ’ehjehWszystkie cytaty przetłumaczono z M. MacNamara, The New Testament and the Palestinian Targum to the Pentateuch, Rzym 1978, s. 106–109.. Targum Onkelosa oraz Targum Neofiti w ogóle go nie tłumaczą. Targum Neofiti trzecie ’ehjeh występujące w wersecie 15 parafrazuje jako: „Ten, który powiedział i świat był od początku i znów powiedział: »Niech będzie!« I będzie”, natomiast Targum Onkelosa pozostawia niesparafrazowanym. Targum Fragmentaryczny parafrazuje: „Ten, który powiedział do świata: »Niech będzie!« I było; I powiedział jeszcze do świata: »Niech będzie!« I będzie”. W innej wersji Targumu Fragmentarycznego czytamy: „On, który powiedział do świata na początku: »Niech będzie!« i było, i który mówił: »Niech będzie!« i będzie”. Targum Pseudo-Jonatana oddaje tę frazę tak: „Ten, który powiedział i stał się świat; który rzekł i wszystko poczęło istnieć”. Ten sam targum trzecie ’ehjeh występujące w wersecie 15 parafrazuje: „Jestem, który jestem i który będzie”.
Pochodzenie jhwh od rdzenia hjh/hwh Większość interpretacji pochodzenia tetragramu skupia się na ustaleniu znaczenia czasownika hājâ(h) i jego starszej wersji hăwâ(h). Interpretacja ontologiczna hjh/hwh Interpretacja ta zakłada, że rdzeń hjh (hājâ(h)) oraz jego starsza wersja hwh znaczy „być, istnieć”. Tetragram znaczy więc: „Który jest”, „on Jest”, „Będący”C.S. Bartnik, Dogmatyka katolicka, Lublin 2000, s. 65.. Za takim rozumieniem przemawia świadectwo Septuaginty, która przekłada hjh na imiesłów ho ōn (od czasownika einai) oraz Wulgaty, która oddaje hjh przez formę czasownika esse. Tłumacze najwyraźniej pozostawali pod wpływem greckiej myśli filozoficznej, sięgającej Platona i Arystotelesa, i z jej punktu widzenia czytali i rozumieli tekstJ. Ratzinger, Wprowadzenie w chrześcijaństwo, Kraków 1994, s. 108.. Ich tłumaczenie zakładało absolutne istnienie Boga, jego niezależność i samoistność. Wywarło ono ogromny wpływ na późniejszych myślicieli: Filona z Aleksandrii, patrystykę grecką i łacińską, uczonych średniowiecznych i późniejszychP. Ricoeur, „Od interpretacji do przekładu” [w:] A. Lacocque, P. Ricoeur, Myśleć biblijnie, Kraków 2003, s. 339..
Ich wnioski można streścić następująco: Bóg określił siebie jako „Jam jest Będący”, co należy rozumieć jako: a) Czyste Istnienie Samoistne (Ipsum Esse Subsistens), b) jako Pleromę Bytu, egzystencji i życia; c) jako Osobę, będącą źródłem, treścią i celem wszystkich istnień i osób; d) jako Bóstwo istniejące dla człowieka.
Interpretacja fenomenologiczna hjh/hwh Podstawą tej interpretacji, podobnie jak interpretacji ontologicznej, jest uznanie że tetragram pochodzi od rdzenia hjh (hājâ(h)), „być, istnieć”. W przypadku koncepcji ontologicznej wyjaśnienie koncentruje się na tym, kim jest Bóg sam w sobie. W interpretacji fenomenologicznej – kim jest dla innych.
Niektórzy filozofowie żydowscy sprzyjają tej interpretacji. Franz Rosenzweig uważa, że czasownik ehjeh występujący w Księdze Wyjścia 3:14 należy rozumieć w sensie dynamicznym, jako coś co się staje i działa. Zniewolony naród izraelski nie potrzebował wykładu wskazującego na istnienie Boga, lecz słów rozpraszających wątpliwości, co do ich losu. Należy więc tłumaczyć słowo ehjeh nie „Jestem” w sensie odwiecznego bytu, ale „Będę obecny”, to znaczy który jest i który staje się dla narodu Izraelskiego. Moses Mendelssohn uznaje czasownik „być” za obejmujący przeszłość, teraźniejszość i przyszłość. Bóg jest ehjeh, „Jestem wieczny” w tym sensie, że jest zawsze obecny obok ludzkich cierpień i zawsze będzie za każdym razem, gdy ludzie do niego przyjdą w potrzebie. Ehjeh aszer ehjeh według niego wskazuje zarówno na „konieczność istnienia”, jak i na „trwały przejaw opatrzności”F. Albertini, „Ehjeh asher ehjeh: Ex 3,14 according to the interpretations of Moses Mendelssohn, Franz Rosenzweig and Martin Buber” [w:] Jewish Studies at the Turn of the Twentieth Century, Proceedings of the 6th EAJS Congress Toledo, July 1998, Volume II: Judaism from the Renaissance to Modern Times, s. 19–26..
Według Martina Bubera „zazwyczaj słowa Mojżesza rozumiane są w ten sposób, że pragnie się on dowiedzieć, co ma odpowiedzieć ludowi, gdy zapytają go, jak się nazywa Bóg, którego posłanie im przynosi”. Następnie Buber zwraca uwagę na formę pytania Mojżesza: Mojżesz zapytał Boga „Co (ma) jest jego imieniem?” inaczej mówiąc „Co jest twoim imieniem?”. Gdyby Mojżesz chciał poznać imię Boga, to forma pytania byłaby następująca: „Kim (mi) jesteś?”, „Kto (mi) jest twoim imieniem?”. Konkluduje więc: „Tam gdzie słowo „co" pojawia się w połączeniu ze słowem „imię", pyta się o to, co się w tym imieniu objawia lub ukrywa”. Następnie wyjaśnia, dlaczego Bóg wyjawił, co się kryje za jego imieniem. Tetragram pierwotnie był traktowany jako okrzyk – reakcję organizmu na widzialną, słyszalną czy wyczuwaną w inny sposób obecność Boga. W ciągu dłuższego czasu „nie tylko słabnie związany z tym imieniem element pobudzenia i wyładowania, ale samo imię przeradza się w pusty i obcy zarazem, na wpół przebrzmiały twór dźwiękowy”. Bóg więc w formule ehjeh aszer ehjeh wyjaśnia prawdziwy sens swego imienia: „»JHWH« jest »tym, który będzie« albo »który jest«, tym Obecnym nie tylko kiedyś i gdzieś, lecz w każdym teraz i w każdym tutaj. Imię wyraża już jego istotę i daje wiernemu ludowi pewność opiekuńczej obecności Pana”M. Buber, „Mojżesz” w tłum. R. Wojnakowskiego, Warszawa 1998, s. 37–42..
Inne wyjaśnienia hjh/hwh Niektórzy uczeni, w oparciu o rozumienie hjh jako „być, istnieć”, uważają, że tetragram miał być skróconą wersją imienia jednego z ubóstwianych przodków proto-Izraelitów, które można zrekonstruować jako Jahwe-El, „Mój El (Bóg), który jest obecny (jako pomagający)”J.C. De Moor, The Rise of Yahwism, Leuven 1990, s. 237–239.
Inni optują za pochodzeniem jhwh od formy sprawczej hjh. Imię Boże mogło więc znaczyć „Sprawiający istnienie wszystkiego, co się staje”, „Ten, który sprawia istnienie zastępów”, czy „Spełniający obietnice”P. Haupt, „Der Name Jahwe” [w:] Orientalistiche Literaturzeitung vol. 12 (1909) col. 211–14; W.F. Albright, „Contributions to Biblical Archaeology and Philology” [w:] Journal of Biblical Literature vol. 43 (1924), s. 374, 375; D.N. Freedman, „The Name of the God of Moses” [w:] Journal of Biblical Literature vol. 79 (1960), s. 152, 153; W.F. Albright, Od epoki kamiennej do chrześcijaństwa, Poznań 1967, s. 21; F.M. Cross, „Yahweh and the God of the Patriarchs” [w:] Harvard Theological Review vol. 55 (1962), s. 251–255; F.M. Cross, Canaanite Myth and Hebrew Epic, Cambridge 1973, s. 65–69..
Ludwig Koehler stał na stanowisku, że tetragram wywodzi się od formy rzeczownikowej rdzenia hjh. Znaczyłby więc „byt”, „istota”, „istnienie”L. Koehler, Old Testament Theology, James Clarke & Co. 2002, s. 42..
Inne koncepcje Niektórzy szukają podobieństwa tetragramu do słownictwa języka: sumeryjskiegoOd IA-U, które znaczy „nasienie życia, plemnik” (J.M. Allegro, The Sacred Mushroom and the Cross, London 1970, s. 20, 130, 215)., akadyjskiegoOd ia-u, które znaczy „wysoki”, „imponujący” (F. Delitzsch, Babel und Bibel, Leipzig 1921, ss. 79, 80.)., eblaickiegoZnak NI interpretuje się jako krótką formę tetragramu (d)jà (G. Pettinato, „Ebla and the Bible” [w:] The Biblical Archaeologist. Vol. 43 (Autumn, 1980), s. 203–216)., egipskiegoOd Y-h-we3, będące zbitką I-Ḥ, „księżyc” oraz epitetu WH, „jedyny”(N. Walker, „Yahwism and the Divine Name 'Yhwh'” [w:] Zeitschrift für alttestamentlische Wissenschaft, vol. 70 (1958), s. 262–265)., fenickiegoOd jhw widniejącego na srebrnej drachmie, datowanej na IV – III wiek p.n.e. (T. Tyler, „The Origin of the Tetragrammaton” [w:] The Jewish Quarterly Review, vol. 13, nr 4 (Jul., 1901), ss. 588, 589; Zobacz też M. Shenkar, The Coin of the »God on the Winged Wheel« [w:] Boreas. Münstersche Beiträge Zur Archäologie pod red. A. Lichtenbergera, numer 30/31, Munster 2007/2008, s. 19)., użytkowanego w MidianieBlenkinsopp J., „The Midianite-Kenite Hypothesis Revisited and the Origins of Judah” [w:] Journal for the Study of the Old Testament vol. 33 (2008), s. 131–153., amoryckiegoOd cząstki z nazw własnych ia-aḫ-wi oraz ia-wi, która pochodzi od czasownika być (M.P. Steck, „Der Gottesname „Jahwe” und das amurritische Onomastikon” [w:] Die Welt des Orientes, vol. 30 (1999), s. 35–38., edomickiegoGosta W. Ahlstrom, „Who Were the Israelites?”, Eisenbrauns 1986., północno-arabskiegoOd arabskiego rdzenia hwj, które znaczy „pragnąć”, „spadać”, „dmuchać” (A.E. Knauf, „Yahweh” [w:] Vetus Testamentum vol. 34 (1984), s. 467–472). Knauf dostrzega również analogię do bóstw wymienionych w Koranie: Jaghuta, czy Ja`uka., praindoeuropejskiegoOd Dyau-s, które było wspólnym źródłosłowem dla greckiego imienia Zeus, łacińskiego Jupiter i hebrajskiego Jah (E. Littmann, Archiv für Orientforschung vol. 11 (1936–1937), s. 162)., huryckiegoOd ja, „bóg” połączonego z zaimkiem (J. Lewy, „Influences hurrites sur Israel” [w:] Revue des Etudes Semitiques vol. 2 (1938), s. 55–61., czy cywilizacji doliny IndusuOd imienia boga Jaue (B. Hrozny, „Inschriften und Kultur der Proto-Inder von Mohenjo-Daro und Harappa” [w:] In Archiv Orientální vol. 13 (1942), s. 52–5..