Afrikan Aleksandrowicz Spir (ros. Африкан Александрович Спир [Шпир], ur. w Jelizawietgradzie, zm. 26 marca 1890 w Genewie) – rosyjski filozof, neokantysta, piszący w języku niemieckim i francuskim. Jego praca Denken und Wirklichkeit (Myśl a rzeczywistość) wywarła istotny wpływ na twórczość Friedricha Nietzschego.

Życiorys Syn lekarza Aleksandra Aleksandrowicza Spira i Jeleny Konstantinowny Pulewicz. Miał czworo rodzeństwa: starszy brat Aristarch został poetą, dwóch braci zmarłych w dzieciństwie, i siostrę Charitinę. W: Африкан Спир: Основы морали и религии. New York: Assoc. press, 1901. Został ochrzczony w obrządku prawosławnym (mimo że ojciec wyznawał protestantyzm), a imię wybrane było ze starego greckiego kalendarza. Uczył się w gimnazjum w Odessie, a następnie w szkole kadetów w Mikołajowie. W dzieciństwie był bardzo religijny, w wieku 14 lat przeszedł kryzys wiary. W tym czasie zainteresował się filozofią i zapoznał się z Krytyką czystego rozumu, a potem z pismami Descartes’a, Hume′a i MillaHélène Claparède-Spir: Paroles d’un sage: choix de pensées d’African Spir. Paris-Genève: Je Sers-Labor, 1937 s. 24.

W 1855 i 1856 roku jako lejtnant Floty Czarnomorskiej brał udział w wojnie krymskiej, uczestnicząc w obronie Sewastopola i zdobywając ordery Św. Andrzeja i Św. Jerzego. Po śmierci ojca w 1852 odziedziczył rodzinny majątek. W 1862 roku odbył dwuletnią podróż do Niemiec, by „lepiej poznać sprawy umysłu”Fabrizio Frigerio: Catalogue raisonné du fonds African Spir. Genève: Bibliothèque Publique et Universitaire de Genève, 1990 s. 7. Po śmierci matki w 1867 sprzedał majątek i opuścił Rosję już na stałeHélène Claparède-Spir: Un précurser A. Spir. Lausanne-Genève, 1920, s. 18. Słuchał wykładów Moritza Wilhelma Drobischa w Lipsku, w 1869 roku przebywał w Tybindze, a od 1871 w Stuttgarcie.

W Lipsku zaprzyjaźnił się z wydawcą Gabrielem Findlem, w którego wydawnictwie ukazała się większość dzieł Spira, w tym uważana za najważniejszą dwutomowa praca Denken und Wirklichkeit (pierwsze wydanie w 1873 roku).

W 1878 roku z powodów zdrowotnych przeniósł się do Lozanny, a w 1886 do Genewy. W 1889 roku otrzymał szwajcarskie obywatelstwo. Zmarł na grypę 26 marca 1890 roku, pozostawiając żonę Elizabeth (z domu Gatternicht) i córkę Hélène, zamężną z francuskim psychologiem Édouardem Claparède (1873–1940). Został pochowany na Cimetière de Saint-Georges w Genewie. Notatki, książki, fotografie należące do Spira zostały ofiarowane przez córkę Bibliothèque de Genève, gdzie przechowywane są do dziś. Inne materiały do życia i twórczości filozofa znajdują się w Harvard University Library.

Poglądy Epistemologia Wygłaszane poglądy i przynależność do uczniów Drobitscha pozwalają zaliczyć Spira do neokantystów. Sam Spir określał swoją filozofię jako „filozofię krytyczną”. Usiłował ugruntować filozofię jako naukę pierwszych zasad twierdząc, że zadaniem filozofii jest zgłębienie wiedzy bezpośredniej, pokazanie złudzeń empiryzmu i przedstawienie prawdziwej natury rzeczy drogą ścisłego stwierdzania faktów i logicznego wnioskowania. Metoda ta doprowadziła Spira do ustanowienia zasady tożsamości (lub prawa tożsamości, A ≡ A) podstawowym prawem wiedzy, co przeciwstawia się zmiennym przejawom empirycznej rzeczywistości.

Ontologia Dla Spira zasada tożsamości jest nie tylko podstawowym prawem wiedzy, ale również zasadą ontologiczną, wyrazem bezwarunkowej istoty rzeczywistości (Realität = Identität mit sich), w przeciwieństwie do empirycznej rzeczywistości (Wirklichkeit), która z kolei jest zdarzeniem (Geschehen)Spir A. Forschung nach der Gewissheit in der Erkenntniss der Wirklichkeit, s. 13. Zasada tożsamości pokazuje istotę rzeczywistości: jedynie to, co jest identyczne z sobą jest prawdziwe; świat empiryczny nieustannie się zmienia, dlatego nie jest prawdziwy. Zatem empiryczny świat jest złudny, ponieważ zjawiska ciągle się zmieniają, a rzeczywistość empiryczna nie podlega poznaniu.

Religia i moralność Religia, moralność i filozofia miały dla Spira tę samą podstawę teoretyczną: zasadę tożsamości, charakteryzującą Istotę Najwyższą, Absolut, Boga. Bóg nie jest stwórcą wszechświata i ludzkości, ale prawdziwą naturą człowieka i wzorcem wszystkich rzeczy w ogóle. Moralne i religijne sumienie istnieje w świadomości kontrastu między wzorcem (Realität) a empiryczną rzeczywistością (Wirklichkeit). „Między empiryczną naturą człowieka a jego naturą moralną istnieje zasadniczy dualizm”Claparède-Spir H: Paroles d’un sage : choix de pensées d’African Spir, s. 59, świadomość tego dualizmu jest jedynym prawdziwym oparciem osądu moralnegoSpir A. Moralität und Religion. Leipzig: J.G. Findel, 1874.

Sprawiedliwość społeczna W kwestiach społecznych krytykował dziedziczenie bogactw i ich gromadzenie w rękach prywatnych, postulując sprawiedliwy podział dóbr materialnych; odrzucał jednak kolektywizmSpir A. Recht und Unrecht: Eine Erörterung der Principien. Leipzig, J.G. Findel, 1879. Sam zrzekł się odziedziczonych dóbr na rzecz swoich włościanClaparède-Spir H. "Un précurseur: A. Spir", W: African Spir, Principes de justice sociale, précédés de "Un précurseur", avec une préface de Georges Duhamel, Genève, 1945, s. 19.

Odbiór i uznanie Spir za życia nie spotkał się z uznaniem i nigdy nie miał stanowiska akademickiego. Sam Spir w swoich zapiskach skarżył się na uczucie bycia „skazanym na przemilczenie” (das Totschweigen)Lettres inédites de African Spir au professeur Penjon. Neuchâtel: Éditions du Griffon, 1948 s. 52.

Wiadomo jednak, że wywarł duży wpływ na współczesnych mu myślicieli, m.in. Hansa Vaihingera, Friedricha NietzschegoRüdiger Safranski: Nietzsche: A Philosophical Biography (przeł. Shelley Frisch), W. W. Norton & Company, 2003, s. 161, Williama Jamesa i Lwa Tołstoja. Nietzsche odnosił się do prac Spira w Ludzkie, arcyludzkie, James w swoich Zasadach psychologii. Tołstoj przeczytał Denken und Wirklichkeit w 1896 roku, a lektura wywarła na nim duże wrażenie, w liście do Hélène Claparède-Spir pisał, że nie zna filozofa „równocześnie tak głębokiego i precyzyjnego”, przewidując, że Spir spotka się w przyszłości z takim uznaniem, jak SchopenhauerHélène Claparède-Spir: Evocation: Tolstoi, Nietzsche, Rilke, Spir. Genève: Georg, 1944. Uwagi na temat książki Spira zamieścił również w swoim dzienniku. Między 1900 a 1914 rokiem ukazały się liczne prace podejmujące poglądy Spira (autorstwa Lessinga, Zacharoffa, Segonda, Huana, Martinettiego). W 1917 roku subtelność wywodów Spira, „niezwykle fascynującego” i „oryginalnego myśliciela”, chwalił Rudolf SteinerSteiner R. The Karma of Materialism. Anthroposophic Press, 1985 ss. 1-20.

W 1990 roku, w stulecie śmierci Spira, Bibliothèque de Genève zorganizowała tematyczną wystawęFabrizio Frigerio: Un philosophe russe à Genève: African Spir (1837–1890). Musées de Genève 307 s. 3-7, 1990, której towarzyszyło wydanie krytycznego kataloguFabrizio Frigerio: Catalogue raisonné du fonds African Spir. Genève: Bibliothèque Publique et Universitaire de Genève, 1990.

Dzieła Spira były tłumaczone na francuski, angielski, hiszpański, rosyjski i włoski.

Lista prac Die Wahrheit. Leipzig: J.G. Findel, 1866 (pod pseudonimem Prais (anagram od A. Spir) Die Wahrheit. 2. Aufl. Leipzig: Förster und Findel, 1867 (pod prawdziwym nazwiskiem) Andeutung zu einem widerspruchlosen Denken. Leipzig: J.G. Findel, 1868 Erörterung einer philosophischen Grundeinsicht. Leipzig: J.G. Findel, 1869 Forschung nach der Gewissheit in der Erkenntniss der Wirklichkeit. Leipzig: J.G. Findel, 1869 Kurze Darstellung der Grundzüge einer philosophischen Anschauungsweise. Leipzig: J.G. Findel, 1869 Vorschlag an die Freunde einer vernünftigen Lebensführung. Leipzig: J.G. Findel, 1869 Kleine Schriften. Leipzig: J.G. Findel, 1870 Denken und Wirklichkeit: Versuch einer Erneuerung der kritischen Philosophie. Leipzig: J.G. Findel, 1873 Moralität und Religion. Leipzig: J.G. Findel, 1874 Zum ewigen Frieden in der Philosophie. Philosophische Monatshefte 11, ss. 273–282, 1875 Einige Worte der Erwiderung. Philosophische Monatshefte 11, ss. 422–424, 1875 Empirie und Philosophie: vier Abhandlungen. Leipzig: J.G. Findel, 1876 Zu der Frage nach der ersten Principien. Philosophische Monatshefte 12, ss. 49–55, 1876 Denken und Wirklichkeit: Versuch einer Erneuerung der kritischen Philosophie. 2. Aufl. Leipzig: J.G. Findel, 1877 Sinn und Folgen der modernen Geistesströmung. Leipzig: J.G. Findel, 1877 Moralität und Religion. 2. Aufl. Leipzig: J.G. Findel, 1878 Sinn und Folgen der modernen Geistesströmung. 2. Aufl. Leipzig: J.G. Findel, 1878 Johann Gottlieb Fichte nach seinen Briefen. Leipzig: J. G. Findel, 1879 Recht und Unrecht: Eine Erörterung der Principien. Leipzig: J.G. Findel, 1879 Ueber Idealismus und Pessimismus. Leipzig: J.G. Findel, 1879 Ob eine vierte Dimension des Raumes denkbar ist? Philosophische Monatshefte 15, ss. 350-352, 1879 Vier Grundfragen. Leipzig: J.G. Findel, 1880 Studien. Leipzig: J.G. Findel, 1883 Über Religion: Ein Gespräch. Leipzig: J.G. Findel, 1883 Gesammelte Schriften. Leipzig: J.G. Findel, 1883/1885 Philosophische Essays. Leipzig: J.G. Findel, 1885 Esquisses de philosophie critique. Paris: Ancienne librairie Germer-Baillière et Cie, F. Alcan éditeur, 1887 Deux questions vitales: De la Connaissance du bien et du mal; De l'immortalité. Genève: Stapelmohr, 1890 Wie gelangen wir zur Freiheit und Harmonie des Denkens? Archiv für systematische Philosophie 1 (4), ss. 457–473, 1895 Von der Erkenntnis des Guten und Bösen. Vierteljahrsschrift für wissenschaftliche Philosophie 19, 1895 Über Religion: Ein Gespräch. 2. Aufl. Leipzig: J.G. Findel, 1897 Nouvelles esquisses de philosophie critique (études posthumes). Paris: Librairie Félix Alcan, 1899 Gesammelte Werke. Leipzig: J.A. Barth, 1908/1909 (Hg. Hélène Claparède-Spir) Esquisses de philosophie critique. Paris: Libraire Félix Alcan, 1930 Propos sur la guerre. Paris: Editions Truchy-Leroy, 1930 (Hg. Hélène Claparède-Spir) Paroles d'un sage. Paris-Genève: Je Sers-Labor, 1937 Lettres inédites de African Spir au professeur Penjon. Neuchâtel: Éditions du Griffon, 1948

Przypisy

Kategoria:Neokantyści Kategoria:Rosyjscy filozofowie XIX wieku Kategoria:Szwajcarscy filozofowie XIX wieku Kategoria:Uczestnicy wojny krymskiej (strona rosyjska) Kategoria:Urodzeni w 1837 Kategoria:Zmarli w 1890