Perkun (, Perkuns, , , Perkons, prus. Perkunis; możliwe że od praindoeuropejskiego rdzenia perk- – „dąb”) – naczelne, suwerenne bóstwo panteonu bałtyjskiego, gromowładca, bóg niebios, ognia i płodności, odpowiednik słowiańskiego Peruna. Ogólnobałtyjski bóg burzy i wojny, strażnik moralności oraz sprawca biokosmicznej płodności w lettolitewskich mitach nieba. Jego świętym drzewem i symbolem był dąb. Jako bóstwo, które można było oglądać, i o zdefiniowanej funkcji mitologicznej zastępował Dievs – deus otiosus panteonu bałtyjskiego. Wspominany był m.in. w pismach Jana Długosza.

Etymologia Imię boga poświadczone jest jako litewskie Perkū́nas, łotewskie Pērkons, jaćwieskie Pjarkus. Istnieją także homonimiczne lub bliskobrzmiące słowa oznaczające ‘piorun’: lit. perkū́nas, łot. pērkūns, pērkuons, pērkauns, staropruskie percunis.

Etymologia Perkuna jest niejasna. Wojciech Smoczyński (2025), analizując etymologię apelatywu perkū́nas stwierdza, że słowo to nie ma ustalonej bałtyjskiej etymologii. Istnieje kilka hipotez na temat pochodzenia słowa.

Praindoeuropejski bóg *Perkʷúh₃nos Część indoeuropeistów, np. James Mallory i Douglas Q. Adams, oraz historyków, np. Peter Jackson (konsultując się z indoeuropeistą ), przy pomocy językoznawstwa porównawczego próbuje zrekonstruować praindoeuropejskiego boga burzy o imieniu *Perkʷúh₃nos. Głównymi świadectwami językowymi ma być bałtyjski bóg gromu Perkun, słowiański bóg gromu Perun, Fjörgyn, matka Thora, boga gromu w mitologii nordyckiej i, być może, Pardźanji, wedyjski bóg deszczu i burzy, albański bóg pogody Perëndi oraz hetyckie perunaš ‘skała’. Teonim ten ma pochodzić od rdzenia *per- ‘bić’ lub od rdzenia *perkʷ- ‘dąb’, a sam teonim miał później w różnych językach dostać różne rozszerzenia. W związku z tym teonim można dosłownie przetłumaczyć jako ‘Uderzacz’ albo ‘Władca Dębów’.

Jackson wskazuje, że z wymienionych teonimów nie da się stworzyć jednej, wspólnej praformy, a że należy stworzyć co najmniej trzy, jednak na podstawie podobieństwa Perkuna i Fjörgyn stwierdza, że *Perkʷúh₃nos jest wczesną formacją. Według językoznawcy pragermańskie lub ‘górzysty las’ (z którego wywodzi przydomek bogini) może być powiązane z i , lub powstało na gruncie germańskim i jest żeńską formą słowa (praforma żeńska: *perk⁽ʷ⁾-n-yeh₂-), co wyklucza związek z Perkunem. Językoznawca Riccardo Ginevra zauważa, że sama Fjörgyn nie ma żadnych związków z błyskawicą, i wywodzi jej imię od rdzenia , ‘czarny’. Samo germańskie słowo często uważane jest za pożyczkę z celtyckiego. Krytykowany jest także sugerowany związek z Perunem. Słowiańska forma, gdyby odpowiadałaby bałtyjskiej, to brzmiałaby **Perkynъ (dałoby to polske **Przekin): bałtyckie *ū regularnie daje słowiańskie *y, w słowiańskim brakuje elementu -k-. Aleksander Brückner próbował rozwiązać ten problem tłumacząc, że -k- zaniknęło pod wpływem czasownika , a *y przeszło w *u jako analogia do rzeczowników typu . Jęzkoznawca Norbert Ostrowski odrzuca pomysł Brücknera jako niemożliwy do udowodnienia; językoznawca Mikołaj Rudnicki stwierdził, że takie wyrzucenie środkowego -k- byłoby zjawiskiem całkowicie odosobnionym. Językoznawca Michał Łuczyński wskazuje, że formy bałtyjskie i germańskie różnią się przyrostkami, formy wedyjskie i hetyckie mają inne etymologie, teonim albański powstał na gruncie albańskim, a pie. uwargowione -kʷ- nie zanika i regularnie przechodzi w -k- w języku prasłowiańskim, w efekcie czego słowiański Perun nie może kontynuować pie. *Perkʷúh₃nos. Stwierdza on, że rekonkstrucja praindoeuropejskiego boga *Perkʷúh₃nos ~ *Perownos ~ *Perwṇtos jest bezpodstawna z powodu braku materiału językowego pozwalającego na takie rekonstrukcje, i stwierdza, że nie ma wspólnej indoeuropejskiej nazwy boga burzy; historyk Martin L. West także odrzuca możliwość rekonstrukcji imienia indoeuropejskiego boga gromu: Perkunas, Perun i Pardźanja zawierają różne rdzenie o różnych znaczeniach i mają inne formanty, co oznacza, że teonimy te powstały niezależnie od siebie.

Od *perkʷ- ‘dąb’ Sugerowano także, że Perkun derywowany jest od praindoeuropejskiego rdzenia *perkʷ- ‘dąb’. Brückner tłumaczy teonim dosłownie jako ‘Dębowiec’.

Ostrowski, omawiając apelatyw bałtyjski, rekonstruuje następujący paradygmat praformy: Mianownik: *pérku-Hō(n) ‘mający dąb’ Dopełniacz: *perku-Hn-és (zamiast *pr̥ku-Hn-és w wyniku wyrównania w obrębie paradygmatu)

Według niego starszą formą jest , którą wyprowadza ze stopnia pełnego (mianownika), a i ze stopnia zerowego (dopełniacza). Sam przyrostek *-Hō(n) tworzy przymiotniki posesywne, i porównuje perkū́nas do ‘młody’ < *h₂yéwh₁n-o-s ‘mający siłę’ < *h₂yéw- ‘siła’.

Od *per- ‘bić’ Językoznawca odrzucił związek etymologiczny Perkuna z dębem. Zamiast tego przyjął etymologię łączącą go z czasownikiem per̃ti ‘bić, chłostać’, ‘uderzać (o piorunie)’ (prabałtosłowiańskie *pertei). Perkun i Perun powstaliby analogicznie. Dla wyjaśnienia -k- stwierdza, że Perkun został rozszerzony o spółgłoskę zwartą miękkopodniebienną bezdźwięczną i porównuje go do wedyjskiego Pardźanji, którego imię zostało rozszerzone o spółgłoskę dźwięczną. Smoczyński uznaje takie wytłumaczenie za wątpliwe.

Jan Otrębski dla wyjaśnienia -k- rekonstruuje czasownik *per-k(er)- ze wstawionym rdzeniem (por. gr. ‘odcinać’, lit. kir̃sti ‘rąbać, ścinać’).

Ostrowski krytykuje taką etymologię. Zauważa, że przyrostek -unas z intonacją akutową (-ū́nas), występuje tylko w funkcji tworzenia imion odojcowskich, i że nie ma danych by uznać słowo perkū́nas za nazwę odojcowską. Przyrostek ten z intonacją cyrkumfleksową (-ū̃nas) może tworzyć nazwy wykonawców czynności lub nazwy nosicieli cech, ale intonacja tego przyrostka nie zgadza się z omawianym słowem.

Pożyczka słowiańska Smoczyński uznaje przyrostek -unas za pochodzenia ruskiego, co ma świadczyć o możliwości pożyczki. Według Smoczyńskiego formą podstawową ma być lit. (wschodnie) perū́nas ‘piorun’, które jest zapożyczeniem ze średniobiałoruskiego ‘piorun’. Słowo to następnie zostało rozszerzone o -k- i zapożyczone do innych języków bałtyjskich. Wskazuje, że istnieją również nazwy własne odpowiadające temu słowu: jezioro i dwie nazwy Perū̃nai (w liczbie mnogiej).

Przypisy

Bibliografia

Jerzy Suchocki, Mitologia bałtyjska, Warszawa 1991.

Kategoria:Bałtyjscy bogowie Kategoria:Bóstwa nieba Kategoria:Bóstwa burz Kategoria:Bóstwa płodności Kategoria:Bóstwa ognia