thumb|304x304px|Maksymalny zasięg kultury łużyckiej, zaznaczony kolorem zielonymthumb|Inwentarz kultury łużyckiej. W tle talerz gliniany.|266x266px thumb|Naramienniki kultury łużyckiej ze skarbu z Krobowa (1200–1000 rok p.n.e.) z krzyżem słonecznym, interpretowanym niekiedy jako czterolistna koniczyna Kultura łużycka – kultura archeologiczna środkowej i młodszej epoki brązu oraz wczesnej epoki żelaza (ok. 1300 r. p.n.e. – 400 r. p.n.e), występująca głównie na ziemiach Polski oraz przyległych do nich obszarów w innych państwach m.in. Czech, Słowacji i Niemiec. Należy do kręgu kultur pól popielnicowych, do którego kwalifikuje się między innymi ze względu na formę pochówku ciałopalnego w popielnicach zakopywanych w ziemi. Kultura łużycka nie jest tworem jednolitym, dzieli się na wiele grup różniących się inwentarzem, obrządkiem pogrzebowym bądź formami osadnictwa. Występowały w niej zarówno osady otwarte, jak i zamknięte, do których zalicza się osadę w Biskupinie. Natomiast wszystkie grupy kultury łużyckiej charakteryzują się tym samym modelem gospodarki oraz względnie zbliżonym modelem struktur osadniczych.

Pochodzenie nazwy thumb|Grzechotka, czerpak brązowy, talerzyk, idole, fragmenty misy brązowej Termin kultura łużycka został stworzony w drugiej połowie XIX wieku przez niemieckiego patologa, antropologa i prehistoryka Rudolfa Virchowa, początkowo jedynie do oddania zjawisk występujących na obszarach Łużyc, gdzie na przełomie epoki brązu i wczesnej epoki żelaza pojawiły się cmentarzyska składające się z grobów popielnicowych. Stopniowo jednak rozszerzano zasięg kultury łużyckiej na nowe ziemie, wpierw do Saksonii, Wielkopolski i Śląska, a także na tereny Czech i Moraw. Jej funkcjonowania dopatrywano się na coraz szerszych obszarach, identyfikując ją z występowaniem cmentarzysk, zwanych polami popielnicowymi. W XX wieku zaczęto precyzować znaczenie pojęcia. Polscy badacze mieli tendencję do rozszerzania zasięgu kultury łużyckiej, w odróżnieniu od archeologów niemieckich i czeskich. Wiele do dyskusji wniósł czeski archeolog Jan Filip, założyciel czasopisma „Pamatký archeologické” ("Archeologiczne pamiątki"). Na określenie młodszych faz kultury łużyckiej w północnych i północno-wschodnich obszarach Czech używał terminów kultura śląska i kultura platenicka. W dużym stopniu zgadzał się jednak z poglądami archeologów polskich. Archeolodzy niemieccy za kulturę łużycką uważają, odnośnie do obszarów Brandenburgii, Saksonii i Łużyc, wczesne fazy jej rozwoju, nazywając późniejsze mianem kultury białowickiej, czy kultury górzyckiej. Z poglądem tym zgadza się Aleksander Gardawski, który wyróżnił kulturę białowicką na obszarze całej kultury łużyckiej. Przyczyną są różne metody, którymi posługują się badacze przy dokonywaniu podziałów taksonomicznych. Badacze polscy kierują się występowaniem pól popielnicowych oraz charakterystycznych form ceramiki, natomiast badacze niemieccy największą wagę przywiązują do wyrobów brązowych, charakterystycznych często dla kultury nordyjskiej.

Kryteria wyróżnienia Kultura łużycka została wyróżniona na podstawie typu gospodarki, podobnych form osadniczych oraz cech budownictwa. Ponadto wiele wzajemnych powiązań można zauważyć w inwentarzu ceramicznym, różnym co prawda w poszczególnych grupach, wykazującym jednak wiele cech wspólnych, zarówno co do strony technicznej, jak i stylów w zdobnictwie. Ponadto czynnikiem, który zaważył na wyróżnieniu tej kultury, jest obrządek pogrzebowy, w którym zmarłych składano powszechnie na długo użytkowanych cmentarzach.

Geneza Historia badań nad początkami kultury łużyckiej thumb|Popielnica kultury łużyckiej, o łagodnym załomie brzuśca thumb|Różne formy szpil i dwie zapinki harfowate w centrum Na przełomie XIX i XX wieku dominował pogląd, według którego ludność kultury łużyckiej przybyła na obszar dorzecza Odry i środkowej Łaby z ziem położonych w dorzeczu środkowego Dunaju. Wzrost zainteresowania tą problematyką miał miejsce w latach 20. XX wieku, kiedy zajęli się nią Józef Kostrzewski i Bolko von Richthofen, którzy zwrócili uwagę na istnienie grobów, które można nazwać formami przejściowymi, pomiędzy obrządkiem szkieletowym a obrządkiem ciałopalnym. Były to groby ciałopalne niezawierające popielnic, w których spalone resztki zwłok rozsypywano w jamach, wykopanych na długość ciała zmarłego. Ponadto wskazywano na obecność niektórych wyrobów ceramicznych i brązowych zarówno we wczesnych fazach kultury łużyckiej, jak i w poprzedzającej ją kulturze przedłużyckiej. W związku z tym uznano, że omawiana jednostka taksonomiczna wykształciła się na przełomie II i III epoki brązu, czyli około 1300 lat p.n.e. na bazie kultury przedłużyckiej. W 1928 roku Leon Kozłowski, zgadzając się z tą teorią, wyróżnił dla obszarów Dolnego Śląska, południowej Wielkopolski, Łużyc oraz wschodniej Saksonii, tak zwaną kulturę starołużycką, uznając te ziemie za kolebkę kultury łużyckiej. Pogląd ten przyjął się wśród innych archeologów, jednak obecnie został odrzucony i nie funkcjonuje już w literaturze.

W latach 30. na skutek podjętych licznych badań na stanowiskach epoki brązu, zwrócono uwagę na rolę kultury trzcinieckiej w formowaniu się kultury łużyckiej. Polscy badacze zagadnieniem tym zajęli się zwłaszcza po drugiej wojnie światowej. Przecenianiano rolę kultury trzcinieckiej w formowaniu się kultury łużyckiej. Wysuwano wtedy pogląd, że kolebką mogła być strefa przemieszania się zespołów przedłużyckich i trzcinieckich. Ważne dla rozwoju myśli nad genezą kultury łużyckiej było wyróżnienie przez Aleksandra Gradawskiego fazy łódzkiej, datowanej na starszą część III okresu epoki brązu, którą wiązał z kulturą trzciniecką, która miałaby być kolebką wschodniej części kultury łużyckiej. Wiąże się to z wyraźnym podziałem na część zachodnią, gdzie większe powiązania można zauważyć z zespołami przedłużyckimi i na część wschodnią, gdzie dalej żywe były niektóre tradycje trzcinieckie. Również na obszarach Moraw i północno-zachodniej Słowacji badacze zwrócili uwagę na wpływy wcześniejszych kultur – kultury wieterzowskiej oraz kultury mogiłowej.

Współczesne spojrzenie na początki kultury łużyckiej Powstanie kultury łużyckiej nie jest uważane za jedno zjawisko występujące wszędzie w taki sam sposób. Nie wystarcza wyróżnienie grupy wschodniej i zachodniej, a rozważa się wiele grup, dla których proces formowania się nastąpił pod wpływem szeregu czynników. Proces ten zapewne nie przebiegał też równocześnie. Kształtowanie się kultury łużyckiej następowało w końcowej części II okresu epoki brązu (1700–1300 lat p.n.e.) i na początku III okresu (1300–1100 lat p.n.e.), według podziału chronologicznego dokonanego przez Oskara Monteliusa. Proces ten rozpoczął się najpierw w grupie śląskiej, sasko-łużyckiej i słowackiej. Wiązał się ze zmianą modelu życia ludności przyjętego w kulturze przedłużyckiej na zachodnich i w kulturze trzcinieckiej na wschodnich połaciach ziem objętych nową jednostką kulturową. Zmiany te zachodziły w gospodarce, osadnictwie, kulturze materialnej, a przede wszystkim w obrządku pogrzebowym. Nie wszystkie jednak elementy obrządku pogrzebowego zostały od razu przyjęte, na co wskazuje długotrwałe przeżywanie się niektórych tradycji mogiłowych, na przykład występowanie obok grobów płaskich, pochówków pod kurhanami, wewnątrz których chowano szczątki w obrządku ciałopalnym bądź współistnienie na tych samych cmentarzyskach grobów szkieletowych i ciałopalnych.

Chronologia thumb|Szpile żelazne thumb|Kolie z paciorków brązowych i szklanych oraz kółka brązowe Kultura łużycka rozwijała się od około 1700 lat p.n.e. do około 400 lat p.n.e. W jej rozwoju w okresie epoki brązu na podstawie szerokiego rozprzestrzenienia się niektórych stylów produkcji ceramicznej oraz niektórych typów ozdób wykonywanych z brązu, rozróżnia się dwa podstawowe horyzonty chronologiczne: Horyzont wczesny – przypada na środkową epokę brązu i wyraża się występowaniem ornamentu guzowego na ceramice, zwłaszcza w grupach zachodnich. Guzy te występują w miejscu największej wydętości brzuśców. Horyzont późny – łączy się z późną epoką brązu. Charakterystyczna jest dla niego ceramika ostro profilowana, wiążąca się z dwustożkowymi formami naczyń, a następnie pojawiają się naczynia zdobione ukośnym kanelowaniem oraz specyficzne formy mieczy, szpil i zapinek, wykonywane z brązu. Wyróżnia się również fazę przypadającą na wczesną epokę żelaza, kiedy znaczne obszary kultury łużyckiej znalazły się pod wpływami kultury halsztackiej, a na obszarze Śląska można mówić wręcz o rozwijaniu się śląskiego typu stylu halsztackiego. Po raz pierwszy na ziemie polskie napłynęły liczne wyroby żelazne. Ponadto z tym okresem wiąże się powstawanie grodów typu biskupińskiego. Pojawienie się tej formy osadnictwa wiąże się najprawdopodobniej z najazdami na współczesne ziemie polskie Kimmerów. Kolejnym wartym wyróżnienia okresem w kulturze łużyckiej jest Hallstatt D, kiedy największym rozkwitem cieszyła się grupa wschodniowielkopolska, która przejęła od dominującej wcześniej grupy śląskiej, pośrednictwo w handlu bursztynem między obszarami Pomorza i południowej Europy. Na niektórych obszarach kultury łużyckiej, zwłaszcza na Kujawach, doszło do najazdów grup scytyjskich, których efektem było zniszczenie części osad. Na stanowiskach występują charakterystyczne dla Scytów grociki z trzema graniami. Innym dowodem na obecność Scytów na ziemiach polskich jest skarb z Witaszkowa, mający charakter wotywno-kultowy.

+ Tabela przedstawia czas trwania okresów, w których istniała kultura łużycka:Nazwa okresuCzas trwania (lata p.n.e.) I okres epoki brązu 1700–1500 II okres epoki brązu 1500–1300 III okres epoki brązu 1300–1100 IV okres epoki brązu 1100–900 V okres epoki brązu 900–700 VI okres epoki brązu 700–400

Obszar występowania i podział na grupy Zasięg występowania Zasięg kultury łużyckiej został najszerzej przyjęty przez badaczy polskich, wbrew opiniom archeologów czeskich i niemieckich. Obserwuje się coraz powszechniejsze przyjmowanie polskiego punktu widzenia co do zasięgu. Według tego poglądu kultura łużycka obejmuje niemal całe ziemie polskie, z wyjątkiem północno-wschodnich skrawków kraju, północno-zachodnią i środkową Słowację, północne i środkowe Morawy, północną i północno-wschodnią część Czech, Saksonię, Łużyce, wschodnią Turyngię oraz wschodnią Brandenburgię, zaś w kierunku wschodnim sięga zachodniej części Wołynia.

Podział na grupy Rozwijały się, różniące się w mniejszym lub większym zakresie, grupy.

Grupa śląska – wyróżnia się ją dla obszarów wschodniej części Dolnego Śląska, lewobrzeżnej partii Górnego Śląska, południowej Wielkopolski, północno-wschodnich Czech, zachodnich części Małopolski oraz północnych i środkowych Moraw. Istniał w niej cały szereg podgrup, z reguły przypisanych mniejszym jednostkom geograficznym. Jeszcze u schyłku II okresu epoki brązu można mówić o formowaniu się grupy śląskiej na obszarze Płaskowyżu Głubczyckiego, Śląska Środkowego oraz pograniczu Śląska Środkowego z Dolnym Śląskiem, w dorzeczu rzeki Kaczawy. Później ten model kulturowy rozprzestrzenił się na pozostałe obszary. W obrębie grupy śląskiej wyróżnia się cztery fazy. Charakterystyczne są dla niej groby typu kietrzańskiego (nazwane tak od stanowiska w Kietrzu). We wczesnej epoce żelaza grupa śląska znalazła się w bezpośredniej styczności z kulturą halsztacką, co zaowocowało licznymi jej wpływami na ziemie polskie. Kultura łużycka na Śląsku załamała się dopiero w okresie brązu D, kiedy rolę wzorca dla innych regionów przejęła grupa wielkopolska. Grupa ta w znaczącym stopniu wpłynęła na inne grupy kultury łużyckiej. thumb|Konstrukcja sumikowo-łątkowa w rekonstrukcji chaty w Biskupiniethumb|Rekonstrukcja siekierki z tulejką i uszkiem