Łażyn (gmina Nowa Wieś Wielka)

thumb|240px|Tablica pamiątkowa urodzonego w Łażynie błogosławionego Czesława Jóźwiaka thumb|240px|Dawna droga wiejska w Łażynie thumb|240px|Opuszczony cmentarz w Łażynie thumb|240px|Bór sosnowy w okolicach Łażyna Łażyn (nazwa oboczna: Łażyn Duży) – miejscowość w Polsce, położona w woj. kujawsko-pomorskim, w powiecie bydgoskim, w gminie Nowa Wieś Wielka.

W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa bydgoskiego.

Położenie Łażyn jest miejscowością niesołecką usytuowaną w Puszczy Bydgoskiej, na południowy wschód od Bydgoszczy, około 3 km na wschód od jeziora Jezuickiego. Pod względem fizyczno-geograficznym leży w obrębie Pradoliny Toruńsko-Eberswaldzkiej w mezoregionie Kotlina Toruńska i mikroregionie Wydmy Puszczy BydgoskiejŚrodowisko przyrodnicze Bydgoszczy. Praca zbiorowa pod red. Józefa Banaszaka, Wydawnictwo Tanan. Bydgoszcz 1996.

Charakterystyka Łażyn jest niewielką osadą położoną w lesie, w oddaleniu od ruchliwych szlaków komunikacyjnych. W przeszłości była to wieś licząca kilkaset osób. Pierwotna osada zajmowała enklawę w Puszczy Bydgoskiej, gdzie znajdowały się wilgotniejsze siedliska, łąki i torfowiska. W XIX wieku na północ od Łażyna na wykarczowanej polanie leśnej powstała duża wieś zwana Emilianowo, którą po 1920 r. również nazwano Łażynem.

Od tego czasu rozróżnia się w nazewnictwie dwie części wsi. Część północna (dawne Emilianowo) to Łażyn Duży, natomiast część południowa (Łażyn staropolski) to Łażyn Mały. Po II wojnie światowej tylko część ludności wróciła do wsi, względnie zajęła opuszczone gospodarstwa poniemieckie. Życie w oddaleniu od udogodnień cywilizacji, na jałowych piaskach wydmowych nie było atrakcyjne dla osadników. Już w latach 50. wieś była w dużym stopniu wyludniona, a w latach 70. na opuszczone posesje wkroczyła sukcesja leśna. Na terenie Łażyna Dużego pozostały nieliczne ślady dawnego osadnictwa. Są to przede wszystkim zdziczałe żywopłoty, drzewa owocowe, pozostałości fundamentów oraz cmentarz. Podobny los dotknął również Łażyn Mały, gdzie pozostała jedynie leśniczówka oraz stary cmentarz.

Obecnie nazwa Łażyn dotyczy leśnictwa oraz stanowi nazwę historyczną zanikłej wsi. Leśnictwo wchodzi w skład Nadleśnictwa Solec Kujawski. Jego powierzchnia wynosi 1462 ha z czego 1410 ha to powierzchnia leśna a 53 ha stanowi powierzchnię nieleśnąhttp://www.lodz.lasy.gov.pl/c/document_library/get_file?uuid=90e08e68-9b35-4411-a525-c53512dd3400&groupId=427086 dostęp 14-11-2014.

W 2002 roku na północny wschód od Łażyna Dużego utworzono leśny rezerwat przyrody Łażyn, w którym chroniony jest starodrzew sosnowy reprezentatywny dla Puszczy BydgoskiejRozporządzenie Nr 13/2002 Wojewody Kujawsko-Pomorskiego z dnia 29 stycznia 2002 r. Dziennik Urzędowy Wojewody Kujawsko-Pomorskiego Nr 18 poz. 360 z 2002 roku. Miejscowość otoczona jest Obszarem Chronionego Krajobrazu Wydm Kotliny Toruńsko-Bydgoskiej.

Przez Łażyn Duży prowadzi pieszy szlak “Komputerków” wiodący z Bydgoszczy poprzez Piecki i Puszczę Bydgoską do Solca Kujawskiego. W 6.10.2018 r. zainaugurowany został nowy szlak im. bł. Czesława Jóźwiaka, męczennika II wojny światowej, oznakowany kolorem , a opracowany przez historyka Pawła Gąsiorowskiego i Ryszarda Seidla, przechodzący przez miejsce, gdzie w 2011 r. na skrzyżowaniu dróg zainstalowali tabliczkę informacyjną o bł. Czesławie Jóźwiaku, następnie w 2017 pamiątkowy obelisk. Szlak zaczyna się przy kościele w Brzozie, biegnie w kierunku wschodnim przez Puszczę Bydgoską do Łażyna, a dalej prowadzi w kierunku południowym, kończąc się przy kościele w Nowej Wsi Wielkiej. Łącznie liczy 16,9 kilometra.

Historia Łażyn jest osadą o stosunkowo bogatych tradycjach osadniczych jak na warunki Puszczy Bydgoskiej, gdzie osadnictwo z powodów środowiskowych (niezdatne dla rolnictwa gleby, duże zalesienie) pojawiło się stosunkowo późno. W XVI wieku ŁażynGuldon Zenon: Rozmieszczenie własności ziemskiej na Kujawach w II połowie XVI wieku. Roczniki Towarzystwa Naukowego w Toruniu. Rocznik 69. Zeszyt 2. Toruń 1964 należał do parafii rzymskokatolickiej w Liszkowieparafia liszkowska w XVI wieku obejmowała Liszkowo, Broniewo, Chrośnę, Czyste, Łażyn, Niszczewice, Oporówek, Wolę Liszkowską, Wybrakowo i Żelechnin. Wieś zajmowała enklawę wśród lasów położoną na wschód od jeziora Jezuickiego, gdzie znajdowały się podmokłe łąki i torfowiska, umożliwiające m.in. wypas zwierząt hodowlanych. Osada, jak również otaczające lasy stanowiły królewszczyznę, będącą uposażeniem starostwa bydgoskiego.

Pierwsze dokładniejsze źródła pisane o osadzie Łażynw inwentarzach wójtowsta i starostwa bydgoskiego wieś nazywano Łążyny, Lenżyn, bądź Łażyn pochodzą z inwentarza starostwa bydgoskiego datowanego na lata 80. XVII wiekuGuldon Zenon: Opisy starostwa bydgoskiego z lat 1661-1765. Bydgoskie Towarzystwo Naukowe. Źródła do dziejów Bydgoszczy nr 2. Bydgoszcz 1966 Podobnie, jak w innych enklawach założonych w Puszczy Bydgoskiej (Lesice, Nowa Wieś, Chrośna) mieszkali tu smolarze trudniący się wyrobem smoły drzewnej. W 1717 roku miejscowość odnotowano jako całkowicie opuszczoną, podczas gdy przedtem mieszkali tu „owczarz i smolnik”. 5 lipca 1741 r. wieś otrzymał w kontrakcie owczarz Jakub Kotz, który obowiązany był opłacać czynsz, pogłówne i hibernę na rzecz wójta bydgoskiegoGuldon Romana, Guldon Zenon: Inwentarz wójtostwa bydgoskiego z 1744 roku. [w:] Bydgoskie Towarzystwo Naukowe. Prace Wydziału Nauk Humanistycznych. Seria C. Nr 10. Prace Komisji Historii VII. Bydgoszcz 1970. Kontrakt zatwierdziła w 1746 r. kancelaria króla Augusta IIIKabaciński Ryszard: Inwentarze starostwa i wójtostwa bydgoskiego z lat 1753-1766 roku. [w:] Bydgoskie Towarzystwo Naukowe. Źródła do dziejów Bydgoszczy. Nr 9. Warszawa-Poznań 1977. W 1765 roku wieś posiadała 2 włóki ziemi uprawnej i była opodatkowana kwotą 104 florenów.

Z mapy topograficznej Friedricha von Schröttera (1798-1802) wynika, że wieś znajdowała się na łąkach otoczonych lasem w pobliżu niewielkiego stawu. W XIX wieku nazwę miejscowości zmieniono na Kleinwalde po likwidacji na mocy decyzji Parlamentu Frankfurckiego w roku 1848 i przemianowane na Prowincję Poznańską Wielkiego Księstwa Poznańskiego(utworzonego na Kongresie Wiedeńskim w 1815 roku, z byłych departamentów poznańskiego i bydgoskiego, zlikwidowanego w 1813 r. Księstwa WarszawskiegoWłodzimierz Malicki. "Inteligencja Wielkiego Księstwa Poznańskiego wobec zagrożenia bytu narodowego". Przegląd Naukowo-Metodyczny. Edukacja dla Bezpieczeństwa nr 1, 46-542009. Wieś rozrosła się wskutek napływu kolonistów niemieckich na tereny pod zaborem pruskim. Spis miejscowości rejencji bydgoskiej z 1833 r. podaje, że w Łażynie i Czerskich Błotach (niem. Laschin und Czersker Blotte) w powiecie bydgoskim mieszkało 84 osób (82 ewangelików, 2 katolików) w 15 domachVerzeichniss aller Ortschaften des Bromberger Regierungs-Bezirks mit einer geographisch-statistischen Uebersicht. Bromberg 1833. Według opisu Jana Nepomucena Bobrowicza z 1846 r. wieś Łażyn i folwark Czerskie Błota należały do rządowej domeny bydgoskiej. Kolejny spis z 1860 r. podaje, że we wsi Lazin mieszkało 99 osób (98 ewangelików, 1 katolik) w 15 domach. Szkoła ewangelicka znajdowała się na miejscu, natomiast najbliższa szkoła katolicka znajdowała się w Dobromierzu. Miejscowość należała do parafii katolickiej i ewangelickiej w BydgoszczyVerzeichniss sämmtlicher Ortschaften des Regierungs-Bezirks Bromberg. Bromberg 1860.

Z kolei Słownik geograficzny Królestwa Polskiego dla roku 1884 podaje, że Łażyn (niem. Kleinwalde) był wsią w powiecie bydgoskim. Mieszkało tu 90 osób (88 ewangelików, 2 katolików) w 16 domach. Najbliższa poczta, telegraf i stacja kolejowa znajdowała się w Chmielnikachhttp://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_V/627 dostęp 6-10-2014. Około 2 km na północ od wsi powstała w XIX wieku większa od Łażyna wieś zwana Emilianowo (na niektórych pruskich mapach topograficznych zaliczana do wsi Kleinwalde), która w 1884 roku liczyła 261 osób w 41 domachhttp://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_II/353 dostęp 6-10-2014. Powstanie tej wsi na wykarczowanej polanie należy wiązać prawdopodobnie z osadzeniem pracowników w kontekście zapoczątkowanej w 1845 r. planowej gospodarki leśnej w Puszczy Bydgoskiej. Dokonano wówczas podziału przestrzennego Puszczy na kwadratowe oddziały i ostępy, a w II połowie XIX w. prowadzono odnowienia sztuczne, które doprowadziły do powstania monokultur sosnowychUmiński Janusz: Puszcza Bydgoska – szlaki turystyczne. Wydawnictwo PTTK „Kraj”. Warszawa 1983. . Wieś widnieje również, jako Kleinwalde, w wydanym w 1912 Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen ReichsUetrecht, E., & Neumann, G. (1912), wykazu nazw miejscowości w Cesarstwie Niemieckim (1871-1918). Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs. Leipzig: Bibliographisches Institut. tom 1. str. 1005 Podaje on liczbę ludności ówczesnego Łażyna (pod nazwą Kleinwalde) jako 245 osób.

W styczniu 1920 roku na mocy traktatu wersalskiego miejscowość znalazła się w granicach odrodzonej Polski. Przywrócono wówczas polską nazwę miejscowości Łażyn. Na Łażyn przemianowano wieś Emilianowo (niem. Emilienau), a zabudowania na terenie dawnej staropolskiej wsi Łażyn (niem. Kleinwalde) stały się przysiółkiem. Wieś widoczna na mapach Wojskowego Instytutu Geograficznego z okresu międzywojennego była stosunkowo duża. Północna część wsi (dawne Emilianowo) zajmowała polanę leśną wydłużoną na kierunku wschód-zachód i opartą od północy o podnóża wydm śródlądowych. Część południowa (dawne Kleinwalde) leżała w obrębie łąk i torfowisk, otoczonych wyspami leśnymi.

Spis ludności z dnia 30 września 1921 r. wykazał, że wieś Łażyn liczyła 202 mieszkańców (28 Polaków, 174 Niemców), którzy zamieszkiwali 51 domów. W 1930 r. w odległości ok. 1 km od zachodniego krańca wsi zbudowano kolejową magistralę węglową. W celu ułatwienia komunikacji powstał istniejący do dzisiaj wiadukt kolejowy, pod którym prowadziła droga leśna z Łażyna do Prądocina. Wedle relacjihttp://bydgoszcz.naszemiasto.pl/artykul/lazyn-nie-zostal-wysiedlony,2936746,art,t,id,tm.html dostęp 14-11-2014 w Łażynie Dużym przeważała ludność polska (reemigranci z Francji i Belgii oraz przesiedleńcy z Małopolski), natomiast w Łażynie Małym – niemiecka. Mieszkańcy pracowali głównie jako robotnicy leśni, zbieracze owoców runa leśnego oraz drobni producenci wyrobów z drewna.

Łażyn do 1934 r. był gminą wiejską o powierzchni 198 haOd 1928 r. w skład Starostwa Powiatowego w Bydgoszczy wchodziły 3 gminy miejskie, 6 wójtostw, 123 gminy wiejskie i 42 obszary dworskie, a od 1 kwietnia do 22 września 1934 r. – 3 gminy miejskie, 120 wiejskich i 38 obszarów dworskich, wchodzącą w skład powiatu bydgoskiego. Istniało tu 20 gospodarstw należących do mniejszości niemieckiej, które obejmowały łącznie 52% powierzchni wsi. Od 1934 r. Łażyn był gromadą wchodzącą w skład gminy Solec Kujawski. We wsi istniała szkoła elementarna. Uczęszczały do niej zarówno dzieci polskie, jak i niemieckie, ucząc się w swoim rodzinnym języku.

Podczas kampanii wrześniowej 1939 roku 4 km na północ od Łażyna przebiegała linia obrony Wojska Polskiego. Podczas walk polegli żołnierze 62. Pułku Piechoty Wielkopolskiej, a także żołnierze Wehrmachtu. Jesienią 1939 roku niektórzy niemieccy mieszkańcy Łażyna uczestniczyli w zbrodniczej działalności Selbstschutzu na terenie powiatu bydgoskiego.

Od 1940 do sierpnia 1945 r. wieś wchodziła w skład nowo utworzonej gminy Nowa Wieś Wielka, do czasu gdy gminę tę rozwiązano i wcielono do gminy Solec KujawskiW skład gminy Nowa Wieś Wielka (1940–1945) weszły wyłączone z gminy Solec Kujawski wsie: Chrośna, Dąbrowy Wielkie, Dobromierz, Leszyce, Łażyn i Nowa Wieś Wielka. W 1941 r. miejscowość liczyła 820 mieszkańcówDeutsches Reichs-Adressbuch. Die Ostgebiete: Reichsgau Danzig-Westpreussen, Reichsgau Wartheland, Provinz Oberschlesien, Reg.-Bezirk Ziegenau und Land-Kreis Suwalki. Ausgabe 1941.