Dźwięk w muzyce – dźwięk rozpatrywany jako składnik muzyki lub materiał dźwiękowy. Może mieć określoną wysokość, jak ton i wieloton harmoniczny, albo nie mieć jednoznacznie określonej wysokości, jak szum, trzask lub impuls. Dźwięki wykorzystywane w muzyce opisuje się przede wszystkim przez ich wysokość, głośność, czas trwania, przebieg czasowy i barwę, przy czym nie wszystkie te właściwości dają się określić w przypadku każdego dźwięku.

W węższym znaczeniu określenie dźwięk muzyczny bywa odnoszone do dźwięku o możliwej do rozpoznania wysokości, zwykle wytwarzanego przez drgania okresowe lub złożonego z tonów uporządkowanych harmonicznie. Znaczenie to nie obejmuje jednak całego zasobu dźwięków występujących w muzyce, ponieważ zjawiska o wysokości nieokreślonej mogą pełnić w niej funkcje strukturalne i brzmieniowe. Dźwięki o nieokreślonej wysokości występują między innymi w brzmieniu instrumentów perkusyjnych, a uderzenie, szarpnięcie, potarcie i zadęcie uczestniczą również w powstawaniu dźwięków instrumentów strunowych i dętych. Szumowe i nieharmoniczne składniki mogą przy tym współtworzyć artykulację i barwę dźwięków instrumentalnych oraz głosu.

W XX wieku znacznie poszerzono repertuar takich środków i nadano im bardziej samodzielną rolę kompozycyjną. postulowali objęcie twórczością muzyczną odgłosów życia codziennego i maszyn, a rozwój muzyki konkretnej, elektronicznej i umożliwił komponowanie z nagrań głosu, instrumentów, przyrody i otoczenia, ich przekształcanie oraz konstruowanie nowych brzmień za pomocą urządzeń elektronicznych. W części takiej muzyki podstawą organizacji stają się nie pojedyncze nuty i interwały, lecz kształty widmowe, przebiegi czasowe, tekstury brzmieniowe i przemiany jednych brzmień w inne.

Właściwości i klasyfikacja Pojęcie dźwięku ma wymiar fizyczny i słuchowy. W ujęciu fizycznym oznacza zaburzenie falowe rozchodzące się w ośrodku sprężystym, a w ujęciu percepcyjnym – wywołane nim wrażenie słuchowe. Fizyczny przebieg dźwięku można opisywać za pomocą częstotliwości, natężenia i widma oraz ich zmian w czasie; odpowiadają im w przybliżeniu słuchowe wrażenia wysokości, głośności i barwy. Zależności te nie są jednak jednoznaczne, ponieważ każda z właściwości słuchowych może zależeć od kilku cech fizycznych, a także od przebiegu czasowego dźwięku.

thumb|Dudnienia powstające wskutek nałożenia dwóch tonów o nieznacznie różnych częstotliwościach. Czarna krzywa przedstawia ich sumę Przy równoczesnym brzmieniu tonów mogą występować dodatkowe zjawiska akustyczne i słuchowe. Jeżeli częstotliwości dwóch tonów różnią się nieznacznie, ich interferencja powoduje okresowe wzmacnianie i osłabianie brzmienia, czyli dudnienia. Częstość dudnień odpowiada różnicy częstotliwości obu tonów, co wykorzystuje się między innymi podczas strojenia. Nieliniowości występujące w źródle dźwięku, torze jego przenoszenia lub układzie słuchowym mogą ponadto prowadzić do powstawania , których częstotliwości wynikają z sumowania lub odejmowania częstotliwości współbrzmiących tonów i ich wielokrotności.

thumb|Przebiegi czasowe (po lewej) i widma (po prawej) dźwięków kamertonu, skrzypiec, fortepianu i wodospadu Pod względem widma rozróżnia się tony, wielotony harmoniczne i nieharmoniczne oraz szumy, lecz podział ten nie pokrywa się ściśle z podziałem słuchowym na dźwięki o określonej i nieokreślonej wysokości. Ton prosty, odpowiadający drganiu sinusoidalnemu, występuje w praktyce muzycznej rzadko. Dźwięki głosu i wielu instrumentów są wielotonami: zawierają ton podstawowy oraz tony składowe, których częstotliwości, natężenie i zmiany w czasie współtworzą ich wysokość i barwę. Składowe widma, których częstotliwości są całkowitymi wielokrotnościami częstotliwości podstawowej, nazywa się harmonicznymi. Wyraźną wysokość mają przede wszystkim tony i wielotony harmoniczne, ale może ją wykazywać również część wielotonów nieharmonicznych, na przykład dźwięk dzwonu, oraz niektóre szumy o widmie skupionym w wąskim paśmie. Do dźwięków bez jednoznacznej wysokości należą natomiast między innymi trzaski, stuki, impulsy i szumy szerokopasmowe. Granica między obiema grupami jest zatem płynna.

Dźwięk zmienia się w czasie. Może rozpoczynać się nagłym impulsem albo stopniowym narastaniem, po którym następuje podtrzymanie, dalsza zmiana lub wybrzmienie. Szczególne znaczenie ma początkowa faza dźwięku, czyli atak, ponieważ sposób wzbudzenia źródła – na przykład uderzenie, szarpnięcie, potarcie lub zadęcie – wpływa na widmo i przebieg brzmienia, a często również pozwala rozpoznać instrument. Szumowe i nieharmoniczne składniki ataku nie muszą być postrzegane jako osobne zdarzenia, lecz mogą współtworzyć barwę dźwięku o określonej wysokości. Z tego względu rzeczywistego dźwięku instrumentalnego nie można w pełni opisać jedynie przez wysokość i czas trwania odpowiadające zapisanej nucie; istotne są również jego wewnętrzne przemiany, artykulacja i sposób połączenia z innymi dźwiękami.

Organizacja dźwięków Dźwięki są w muzyce organizowane przez zestawianie ich w następstwa i współbrzmienia, rozmieszczanie w czasie oraz różnicowanie ich właściwości. Relacje między wysokościami kolejnych dźwięków współtworzą melodię, a między dźwiękami brzmiącymi równocześnie – harmonię. Rozmieszczenie momentów rozpoczęcia, czasów trwania i akcentów współtworzy rytm i metrum; zmiany głośności – dynamikę; dobór i zestawienie źródeł oraz barw dźwięku – kolorystykę; sposób wzbudzania, podtrzymywania i łączenia dźwięków – artykulację. Układ i wzajemne relacje oraz warstw brzmieniowych współtworzą fakturę.

Notacja muzyczna przedstawia wybrane właściwości dźwięków albo przekazuje wykonawcom instrukcje dotyczące sposobu realizacji muzyki. W typowym zapisie pięcioliniowym dźwięków o określonej wysokości położenie nuty wskazuje wysokość dźwięku, jej kształt określa wartość rytmiczną, a dodatkowe znaki odnoszą się między innymi do metrum, tempa, dynamiki, artykulacji i sposobu wykonania. Za pomocą nut zapisuje się również dźwięki o nieokreślonej wysokości. W notacji instrumentów perkusyjnych stosuje się pięciolinię albo zapis na jednej, dwóch lub trzech liniach; liniom i polom przypisuje się poszczególne instrumenty, a ich pozycje często porządkuje się według względnej wysokości brzmienia. Położenie nuty nie oznacza wówczas dokładnej wysokości dźwięku, a odmienne kształty główek mogą między innymi odróżniać talerze od pozostałych instrumentów.

Przypisy

Kategoria:Teoria muzyki