Pułki przedniej straży – oddziały jazdy lekkiej wojska I Rzeczypospolitej w jej schyłkowym okresie. mały|Żołnierze „koronnego” 1 pułku przedniej straży

Charakterystyka W myśl obowiązujących w latach 1776–1792 regulaminów, pułki przedniej straży miały wykonywać zadania pomocnicze w stosunku do brygad kawalerii narodowej. Stacjonując na „kresach”, miały pełnić służbę kurierską, a w czasie wojny prowadzić działania rozpoznawcze.

Początkowo pułki straży przedniej formowane były według różnych etatów. Miało to związek z wcześniejszymi uwarunkowaniami organizacyjnymi. W 1785 został ogłoszony nowy etat wojska koronnego. Odtąd pułki straży przedniej miały liczyć liczyć po 391 głów i pobierać na utrzymanie 217789 zł rocznie. Sztab każdego z nich składał się z szefa, pułkownika, majora, kwatermistrza, adiutanta, audytora, felczera sztabowego, trzech felczerów, profosa, siodlarza, kowala, rusznikarza i woźnicy wozu sztabowego. W szwadronie powinno znajdować się natomiast trzech oficerów (rotmistrz, porucznik i chorąży), 20 towarzyszy, w tym jeden namiestnik, dwóch podoficerów (wachmistrz i kapral), 1 trębacz, 20 szeregowych i woźnica z wozem prowiantowym. W takim też kształcie organizacyjnym pułki przetrwały do 1789.

Nieco inaczej przebiegała reorganizacja kawalerii w wojsku litewskim. Decyzją Sejmu Czteroletniego zreorganizowano litewskie pułki przedniej straży, organizując we wszystkich jednostkach sztaby i ujednolicając ich strukturę. Początkowo 1 pułk przedniej straży JKM miał zachować 10 chorągwi, a pozostałe miały składać się z ośmiu chorągwi po 135 żołnierzy. Pułki winny liczyć po 1098 żołnierzy. Pod względem taktycznym tylko 1 pułk dzielił się na dwa bataliony po dwa szwadrony każdy, a w pozostałych poprzestano na szwadronach formowanych z dwóch chorągwi.

W marcu 1794, na wniosek hetmana wielkiego koronnego Piotra Ożarowskiego, przygotowano nowy etat armii Obojga Narodów. Starał się on zachować co najmniej jednostki szkieletowe, możliwe do szybkiego uzupełnienia poprzez mobilizację szeregowych. Pułki straży przedniej miały składać się ze sztabu i sześciu chorągwi. W skład sztabu wyższego pułku wchodzili: szef, pułkownik, podpułkownik i major. Natomiast sztaby średni i niższy z kwatermistrza pełniącego jednocześnie obowiązki audytora, adiutanta, chirurga sztabowego, furiera sztabowego, trębacza sztabowego oraz konowała, siodlarza, profosa i podprofosa. W skład chorągwi miało wchodzić 47 ludzi, w tym trzech oficerów: rotmistrz, porucznik i chorąży. Poza tym także jeden namiestnik, 20 towarzyszy, dwóch kaprali, 20 szeregowych i jeden trębacz. Dodatkowo na dwie chorągwie przewidziano po jednym felczerze i kowalu. W każdym pułku miał znajdować się jeden wóz sztabowy i 6 wozów chorągwianych. Na utrzymanie pułku lekkiej jazdy przewidziano 211 254 zł. Ze względu na wybuch insurekcji kościuszkowskiej, etat ten nie wszedł jednak w życie.

Uzbrojenie System uzbrojenia pułków przedniej straży stanowił kontynuację uzbrojenia chorągwi lekkokonnych z poprzedniej epoki. Zgodnie z instrukcją z 1785, oficer lub namiestnik dysponował szablą i parą pistoletów, towarzysz – proporcem o długości 2,58 z granatowo-pąsowym proporczykiem o długości 82 cm, oraz szablą i pistoletami, a szeregowy – karabinkiem, pałaszem i parą pistoletów.

Podczas walki konnej podstawowe uzbrojenie kawalerzysty stanowiła szabla lub pałasz. Zgodnie z Przepisami ubioru dla Brygad Kawaleryi Narodowej i pułków przedniej straży wojska obojga narodów w pułkach straży przedniej powinny mieć one żelazną oprawę rękojeści. Pod koniec XVIII w. pojawił się nowy typ szabli z rękojeścią wzorowaną na broni huzarskiej. Szabla ta różniła się od poprzednich przede wszystkim brakiem dodatkowych elementów osłony dłoni w postaci tarczek, obłęków czy bocznych kabłąków.

Pocztowi, obok pałaszy, dysponowali także karabinkiem. Były one przeważnie importowane z Prus. Najczęściej sprowadzano karabinki dragońskie wzór 1740, 1786 i 178. W latach 1789–1790 dla potrzeb brygad kawalerii narodowej i pułków przedniej straży zakupiono 15 000 sztuk karabinków wzór 1787. Była to broń skałkowa z zamkiem bateryjnym typu francuskiego, gładkolufowa o kalibrze 17 mm, długości całkowitej około 1,2 m i wadze około 4 kg. Karabinki te miały mosiężną ziarnową muszkę i celownik szczerbinkowy. Kolba i łoże wykonywano z czernionego drewna orzechowego, a cały osprzęt z mosiądzu. W czasie powstania kościuszkowskiego cześć pułków przedniej straży początkowo oddała swoje karabinki nowo formowanym oddziałom piechoty. Jednak brak bagnetów wykluczający walkę wręcz i większa skuteczność tej broni w ręka obeznanych z nią kawalerzystów niż rekrutów piechoty spowodowały, że od maja 1794 już ich nie odbierano.

Na wyposażeniu zarówno towarzyszy jak i szeregowych znajdowały się pistolety kawaleryjskie. Regulamin nakazywał aby miały one (podobnie jak i karabinki) kaliber 17 mm. Była to zazwyczaj broń produkowana manufakturze poczdamskiej. Przeważały modele 1742 i 1787 (w polskiej literaturze oznaczane wzorami: 1740/8 i 1782). Oficerowie najczęściej byli uzbrojeni w pistolety krajów produkcji o kalibrze 17–20 mm.

Umundurowanie mały|ułan i pocztowy „litewskiego” pułku straży przedniej Mundur kawalerii przez cały XVIII w. utrzymywał się w formie zbliżonej do polskiego stroju szlacheckiego. W epoce saskiej jazda autoramentu polskiego przez długi czas nie siadała formalnego munduru. Żołnierze ubierali się według własnego uznania, lecz zawsze posiadali czapki, kontusze, żupany i szarawary.

Od 1778 Duży wpływ na kształtowanie się polskiego munduru wojskowego wywarły formacje konfederacji barskiej. Jednym z najbardziej charakterystycznych elementów była sukienna czapka z kwadratowym wierzchem, bez daszka, obszyta na otoku barankiem, tzw. konfederatka. Charakterystyczna była także kurtka, powstała po skróceniu kontusza do połowy uda. Przepisy dotyczące umundurowania wydano 9 lutego 1778. Oficerowie i towarzysze powinni nosić czapki karmazynowe, z czarnym barankowym otokiem, ozdobione białą kokardą i kitą oraz srebrnym dla oficerów lub srebrno-karmazynowym dla towarzyszy sznurem. Kurtka miała być granatowa, z karmazynowym wykładanym kołnierzem i karmazynowymi wyłogami oraz mankietami. Pod kurtką miał być noszony biały żupan sięgający do kolan lub krótki żupanik. Szarawary miały mieć kolor granatowy, ze skórzanymi karwaszami i karmazynowymi lampasami, a białe płaszcze posiadały granatowe kołnierze. Mundur pocztowych miał różnić się czapką z palonej skóry, z szerokim włosianym otokiem, białą kitą i mosiężną kokardą z królewskim inicjałem „SAR”.

Pomimo wydanego ordynansu w zakresie ubioru wojskowego jazdy, nadal w oddziałach panowała duża dowolność. To dowódca pułku decydował o jego barwie, a towarzysz zaciągający się do chorągwi kupował z własnych środków mundur dla siebie i pocztowego. W „koronnych” pułkach przedniej straży oficerowie i towarzysze nosili karmazynową czapkę z czarnym barankowym otokiem oraz białą kokardą i piórem przypiętym z lewej strony nad otokiem. Czapki szeregowych były dwukrotnie wyższe, a zamiast pióra miały przymocowaną mosiężną szkofię imitującą pióro. Oficerowie nosili granatową kurtkę, z karmazynowym kołnierzem, wyłogami na piersiach i tzw. polskimi mankietami. Towarzysze i pocztowi mieli granatowe katanki z karmazynowymi dodatkami i srebrnymi guzikami oraz z rękawem sięgającym do połowy przedramienia. Dół rękawa był obszyty karmazynową taśmą, a rękawy munduru towarzysza były rozcięte i wzdłuż tego rozcięcia lamowane. Oficerowie i towarzysze nosili na kurtkach srebrne epolety, a pocztowi karmazynowe „dragoniki”. Pod kurtkę oficerowie zakładali białe żupany przewiązane srebrną, przerabianą karmazynem, szarfę oficerską, a towarzysze i pocztowi białe żupaniki z karmazynowymi „polskimi mankietami”. Granatowe spodnie żołnierzy były podszyte od wewnątrz żółtą skórą z karmazynowymi lampasami, które przechodziły w takąż lamówkę na dole nogawek i na górze wokół pasa. Oficerowie nosili buty żółte i wpuszczali nogawki spodni w cholewy, towarzysze zaś nosili buty podobne, ale nogawki wykładali na cholewy. Pocztowi swoje granatowe spodnie wykładali na czarne buty. Ubioru i całości sylwetki żołnierza straży przedniej dopełniały skórzane rękawiczki z krótkimi mankietami oraz podgolone głowy i sumiaste wąsy.

Zupełnie odmiennie wyglądało umundurowanie żołnierzy pułków przedniej straży wojska litewskiego. Było ono wzorowane na umundurowaniu ułanów na służbie saskiej. Nosili oni białe katanki z barwami pułkowymi na kołnierzach, wyłogach i lamówkach, oraz czapki, żupany i spodnie w barwach pułkowych z białymi lampasami. Oficerowie zawiązywali w pasie srebrno-karmazynowe szarfy, a żółte buty z cholewą przykrywali nogawkami. Towarzysze nosili sukienne pasy w barwach pułkowych i buty takie jak oficerowie, a pocztowi skórzane pendenty i czarne buty z cholewą do połowy łydki. Poza tym wszyscy żołnierze na czapkach mieli białe kokardy, oficerowie białe pióra, a towarzysze pióra w barwach pułkowych. Ubioru dopełniały skórzane rękawiczki i bielone lederwerki. Pułk JKM miał barwę żółtą, pułk BWL – granatową, pułk BPL – pomarańczową, pułkownika Bielaka – zieloną, a pułkownika Ignacego Poniatowskiego – czerwoną. Od 1785 W 1785 Departament Wojskowy wydał Przypis ubioru dla Brygad Kawaleryi Narodowej i pułków przedniej straży wojska obojga narodów zalecając w nim ujednolicenie umundurowania i oporządzenia w kawalerii. Zachowano jednak pewne różnice pomiędzy brygadami narodowymi, a pułkami straży przedniej. Niewielkie różnice pozostawiono także pomiędzy wojskami: koronnym i litewskim.

W pułkach straży przedniej dotychczasowe czerwone wyłogi, kołnierze, mankiety i lamówki miały mieć odcień jasnopąsowy. Guziki i szlify w wojsku koronnym winny być złote, a w litewskim srebrne. Dla oficerów i towarzyszy za nakrycie głowy służyły rogatywki. Z jej lewej strony była przypięta biała kokarda, na którą nakładano srebrną szkofię w kształcie królewskiej cyfry. Rogatywkę ozdabiała biała włosiana kita, umocowana w szkofii, oraz jasnopąsowy sznur oplatający czapkę z dwoma pąsowymi bulionami przerabianymi złotą nitką. Nakryciem głowy szeregowych były 10-calowe giwery wykonywane z czarnego filcu, z płócienną podszewką w środku oraz skórzanym denkiem i podpinką. Z jego lewej strony była przypięta mosiężna owalna blacha z inicjałem „SAR” i biała włosienna kita z czarną końcówką. Czapkę oplatał biały sznur. Podobnie jak rogatywka – ówczesny giwer nie posiadał daszka. Kurtka kawalerzysty pozostała granatowa i zapinała się z prawej strony na siedem guzików lub przez środek na haftki. W pierwszym przypadku zakrywano wyłogi i jedyną ozdobę stanowiły dwa rzędy guzików. Po zapięciu na haftki odsłaniano jasnopąsową podszewkę klap, które zapinano wtedy na lewy i prawy rząd guzików. Pąsowy był również kołnierz, mankiety, a także wypustki w szwach i obszycie kieszeni. Pod kurtkę zakładano biały żupanik. W pułkach straży przedniej towarzysze i namiestnicy nie nosili na szlifach żadnych oznak, chorąży nosił jedną srebrną gwiazdkę, porucznik dwie, rotmistrz trzy, major jeden ukośny pasek, podpułkownik dwa, pułkownik trzy, szef pułku cztery. Stopień wachmistrza był oznaczony podwójnymi półcalowymi galonami nad mankietami rękawów i pojedynczymi na kołnierzu, a kaprala pojedynczymi nad mankietami i na kołnierzu. Dopasowane lecz nieobcisłe karmazynowe szarawary bez lampasów posiadały rozcięte u dołu nogawki i zapinane były na osiem pętelek oraz jeden guzik. Miały też strzemiączko przechodzące pod butem. Wszyscy żołnierze nosili czarne buty z cholewą przykrytą nogawkami spodni, a w czasie niepogody ubierali białe sukienne płaszcze (peleryny) z granatowym kołnierzem.

Od 1789 Kolejne zmiany w umundurowaniu nastąpiły w trakcie obrad Sejmu Czteroletniego. Na początku 1789 wydano instrukcje dotyczącą ubioru trzech nowych pułków przedniej straży wojska koronnego. 1 pułk przedniej straży otrzymał barwę granatową i pąsową, a pułki obu buław koronnych – zieloną i czarną. Krój mundurów pozostał bez zmian.