Żełtoksan (kaz. Желтоқсан көтерілісі) – protesty społeczne, które miały miejsce w dniach 16–19 grudnia 1986 roku w stolicy Kazachskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej Ałma-Acie (obecnie Ałmaty). Wydarzenia zostały wywołane decyzją Sekretarza Generalnego KC KPZR Michaiła Gorbaczowa o odwołaniu długoletniego przywódcy republiki, Kazacha Dynmuchameda Konajewa oraz zastąpienie go Rosjaninem Giennadijem Kołbinem. Demonstracje, początkowo studenckie, rozpoczęły się na Placu Breżniewa (obecnie Plac Republiki), docierając do budynku Komitetu Centralnego Partii Komunistycznej, gdzie zostały spacyfikowane przez siły porządkowe. W kolejnych dniach, protesty wybuchły także w Szymkencie, Karagandzie, Pawłodarze i Tałdykorgan. Żełtoksan uznawany jest za jedno z pierwszych wystąpień narodowych przeciwko władzy ZSRR w okresie pierestrojki.

Tło polityczne W połowie lat 80. XX wieku Kazachska SRR pozostawała pod silnym wpływem władz centralnych w Moskwie. Pierwszym sekretarzem Komunistycznej Partii Kazachstanu był Dynmuchamed Konajew, który sprawował władzę przez ponad dwie dekady i cieszył się znacznym poparciem lokalnych elit.

Relacje między Michaiłem Gorbaczowem (sekretarzem generalnym KC KPZR od 1985 r.) a Dynmuchamedem Konajewem (pierwszym sekretarzem KC Komunistycznej Partii Kazachstanu) uległy znacznej ewolucji w latach pierestrojki. Zanim Gorbaczow doszedł do władzy, ich relacje można było określić jako przyjazne, a przynajmniej koleżeńskie. Utrzymywali kontakty robocze, a za rządów Leonida Breżniewa Konajew był stabilnym członkiem elity politycznej.

Z nadejściem pierestrojki i polityką Gorbaczowa dotyczącą odnowy kadr szybko pojawiły się między nimi nieporozumienia. Konajew sceptycznie odnosił się do reform Gorbaczowa, mimo że dostrzegał ogólną potrzebę zmian. Nieufność rosła, a relacje stawały się napięte. Gorbaczow postrzegał Konajewa jako przedstawiciela „gwardii Breżniewa”, którego należało zastąpić, aby wdrożyć nowe reformy polityczne i gospodarcze w duchu pierestrojki.

W grudniu 1986 roku przywódca ZSRR, Michaił Gorbaczow, podjął decyzję o odwołaniu Konajewa. Na jego miejsce mianowano Giennadija Kołbina, Rosjanina, który wcześniej nie był związany z KazachstanemMichaił Gorbaczow, Memoirs, New York: Doubleday, 1996, s. 330. Decyzja ta została odebrana przez część społeczeństwa jako przejaw lekceważenia lokalnych kadr oraz polityki centralizacyjnej Moskwy.

Przyczyny Bezpośrednim impulsem do wybuchu protestów była decyzja władz ZSRR o odwołaniu dotychczasowego przywódcy Kazachskiej SRR, Dinmuchameda Konajewa, i zastąpieniu go Giennadijem Kołbinem – politykiem spoza republiki, który nie posiadał wcześniejszych związków z Kazachstanem. Decyzja ta została odebrana przez wielu mieszkańców jako naruszenie zasady reprezentacji lokalnych elit oraz przejaw centralizmu Moskwy.

Istotną rolę odegrały także narastające napięcia narodowościowe. W warunkach systemu radzieckiego Kazachowie często postrzegali swoją pozycję jako marginalizowaną w strukturach władzy i administracji, co prowadziło do poczucia niesprawiedliwości i ograniczonego wpływu na sprawy republiki. Wskaźnik urodzeń w Kazachstanie, zwłaszcza na obszarach wiejskich na południu, utrzymywał się na bardzo wysokim poziomie, podczas gdy śmiertelność niemowląt malała. Wysoki przyrost naturalny ludności Kazachstanu doprowadził do migracji ludności kazachskiej do miast, gdzie zaostrzyła się konkurencja o mieszkania i pracę. Tymczasem w dużych miastach z rosyjską większością, w tym w Ałma-Acie, pomimo deklarowanego procesu korienizacji, kontynuowano politykę rusyfikacji. Zarówno Kazachowie, jak i Rosjanie byli powoływani na wysokie stanowiska kierownicze, ale oprócz cech osobistych, obowiązkowa była znajomość języka rosyjskiego. Jednocześnie mianowanie etnicznego Rosjanina na stanowisko kierownicze w Kazachstanie nie wymagało znajomości języka kazachskiego, nawet jeśli nominacja miała miejsce w regionie o przeważającej populacji kazachskiej. Niezadowolenie wśród ludności narastało.

W szerszym kontekście wydarzenia te wpisywały się w procesy zachodzące w Związku Radzieckim w okresie pierestrojki, kiedy to rosnąca otwartość systemu sprzyjała artykulacji niezadowolenia społecznego i narodowego. Później podobne wydarzenia miały miejsce w (1988), Tbilisi (1989), Baku (1990), (1990), Wilnie i Rydze (1991).

Przebieg wydarzeń

16 grudnia Wieczorem, po ogłoszeniu zmiany przywództwa grupy studentów i młodzieży zaczęły gromadzić się na głównym placu Ałma-Aty (Plac Breżniewa). Demonstranci domagali się wyjaśnień oraz większego udziału Kazachów w rządzeniu republiką.

17 grudnia Liczba protestujących wzrosła – według różnych szacunków, w protestach rano uczestniczyło 200-300 osób, a wieczorem – już kilka tysięcy. Na placu napięcie eskalowało, ponieważ żadna ze stron nie była gotowa do dialogu. Jedna strona oskarżała protestujących o inicjowanie niepokojów, podczas gdy druga uciekała się do użycia kamieni i brył lodu. Chociaż protestujący zainicjowali użycie siły, policja i siły specjalne sprowokowały ich do agresywnych działań, aby uzasadnić surowe represje. Wieczorem 17 grudnia sytuacja uległa zaostrzeniu. Z okna jednego z biur Komitetu Centralnego oddano strzał z pistoletu sygnałowego, powodując pożar, który dał władzom podstawę do brutalnych represji wobec protestujących. Władze skierowały na miejsce oddziały milicji, wojska oraz specjalne jednostki. Protestujących rozpraszano przy użyciu pałek, armatek wodnych i psów służbowych.Nazarbajew. N., Моя жизнь: От зависимости к свободе, Astana: Foliant, 2023, s. 149-173.

W odpowiedzi Komitet Centralny KPK nakazał oddziałom Ministerstwa Spraw Wewnętrznych, ochotnikom, kadetom, policjantom i funkcjonariuszom KGB odgrodzenie placu. Sytuacja zaostrzyła się około godziny 17:00, kiedy wojsko otrzymało rozkaz rozproszenia protestujących. Starcia między siłami bezpieczeństwa a demonstrantami trwały przez całą noc na placu i w różnych częściach Ałma-Aty.

18–19 grudnia Drugiego dnia protesty przerodziły się w niepokoje społeczne, a starcia na ulicach, uniwersytetach i w akademikach między żołnierzami, ochotnikami i oddziałami milicji, a także kazachskimi studentami, przerodziły się w szeroko zakrojoną konfrontację zbrojną. Starcia nie zostały opanowane aż do trzeciego dnia. Po wydarzeniach w Ałmaty nastąpiły mniejsze protesty i demonstracje w Szymkencie, Pawłodarze, Karagandzie i Tałdykorganie.

Protesty zostały stopniowo stłumione. W kolejnych dniach trwały masowe zatrzymania uczestników demonstracji. Władze przeprowadziły szeroko zakrojoną operację mającą na celu identyfikację i ukaranie uczestników wydarzeń.

Skala protestów Szacunki dotyczące liczby protestujących są różne.

Wstępne raporty z Moskwy podawały, że w zamieszkach brało udział około 200 osób. Późniejsze raporty władz Kazachskiej SRR szacowały, że w zamieszkach wzięło udział 3000 osób.

Inne szacunki mówią o co najmniej 30 000-40 000 protestujących i 5000 aresztowanych uwięzionych. Przywódcy Żełtoksanu twierdzą, że w protestach w całym kraju wzięło udział ponad 60 000 Kazachów.

Ofiary i represje Dokładna liczba ofiar pozostaje przedmiotem sporów. Według władz Kazachskiej SRR, podczas zamieszek zginęły dwie osoby – policjant-wolontariusz i student. Około 100 innych osób zostało zatrzymanych, a kilka innych skazano na kary obozów pracy.

Źródła cytowane przez Bibliotekę Kongresu Stanów Zjednoczonych podają, że co najmniej 200 osób zginęło lub zostało wkrótce potem straconych w trybie doraźnym. Niektóre relacje szacują liczbę ofiar nawet na ponad 1000.

Według danych opublikowanych w niepodległym Kazachstanie, siły porządkowe zatrzymały 8500 osób, ponad 1700 doznało poważnych obrażeń ciała (głównie urazów mózgu), 5324 zostało przesłuchanych przez prokuraturę, a 850 przez KGB. 900 osób poddano karom administracyjnym (aresztowania, grzywny), 1400 osób zostało pouczonych, 319 zostało zwolnionych z pracy, a 309 uczniów zostało wydalonych z placówek edukacyjnych.

Znaczenie i interpretacje Interpretacja wydarzeń Żełtoksanu jest przedmiotem debat historycznych. Część badaczy uznaje je za spontaniczny protest młodzieży przeciwko decyzjom władz, inni za przejaw rodzącego się ruchu narodowego.

Wydarzenia te bywają także interpretowane jako jeden z pierwszych sygnałów osłabienia systemu radzieckiego i zapowiedź późniejszych procesów prowadzących do rozpadu ZSRR. Podczas demonstracji protestujący trzymali plakaty z hasłami takimi jak: „Każdy naród potrzebuje swojego przywódcy!”, „Potrzebujemy kazachskiego przywódcy!”, „Przestańcie dyktować!”, „Trwa pierestrojka, gdzie jest demokracja?”, „Jesteśmy za leninowską polityką narodową!”, a także portretami Lenina.

Następstwa W krótkiej perspektywie protesty nie doprowadziły do zmian politycznych w republice, jednak w dłuższym okresie przyczyniły się do wzrostu świadomości narodowej oraz krytyki systemu radzieckiego w Kazachstanie.

W swoich wspomnieniach późniejszy prezydent Kazachstanu Nursułtan Nazarbajew podzielił się kilkoma spostrzeżeniami dotyczącymi wydarzeń grudniowych:Czas już dawno pokazał, że wydarzenia grudniowe nie były przejawem bezmyślnego nacjonalizmu. Takie oskarżenia są teraz ewidentnie niepotrzebne. [...]

W rzeczywistości protest studentów był spontanicznym wyrazem odradzającej się świadomości narodowej. W konsekwencji, próby zidentyfikowania „podziemnej organizacji nacjonalistycznej” lub konkretnych organizatorów okazały się daremne. Powszechnie wiadomo, że szukanie czarnego kota w ciemnym pokoju, zwłaszcza gdy go tam nie ma, to niewdzięczne zadanie.

Istniały również inne kwestie, które głęboko wpłynęły na nastroje narodowe młodzieży, w szczególności tzw. „obsesja kwotowa” w określaniu składu etnicznego studentów – praktyka, którą niektórzy przywódcy zaczęli rygorystycznie egzekwować tuż przed wydarzeniamiSystem kwotowy odnosi się do regulacji, które w Kazachskiej SRR określały procentowy udział narodowości republiki w administracji publicznej czy uczelniach.. Warto zauważyć, że polityka ta była wdrażana przy poparciu wysoko postawionych ideologów w republice.W referendum w marcu 1991 roku ludność Kazachstanu zdecydowaną większością głosów opowiedziała się za reformą Traktatu Związkowego ZSRR. W głosowaniu wzięło udział 88,17% ludności, z czego 95% opowiedziało się za zmianami.Sprawozdanie Centralnej Komisji Referendum ZSRR

Pamięć i dziedzictwo Po uzyskaniu niepodległości przez Kazachstan wydarzenia Żełtoksan zaczęły być postrzegane jako ważny element historii narodowej. 18 września 2006 roku, z okazji nadchodzącej 20. rocznicy protestów, prezydent Kazachstanu Nursułtan Nazarbajew odsłonił pomnik „Świtu Niepodległości” (kaz. „Тәуэлсіздік таңы”) w Ałmaty, w pobliżu placu Republiki, u zbiegu ulic Żełtoksan i Satpajewa. Pomnik został wzniesiony ze środków Fundacji Pierwszego Prezydenta Kazachstanu. Ulica Pokoju w Ałmaty została przemianowana (w latach 90. XX wieku) na ulicę Żełtoksan na pamiątkę wydarzeń z grudnia 1986 roku.

Żełtoksan jest współcześnie uznawany za symbol walki o godność i większą autonomię polityczną.

Przypisy

Kategoria:1986 w ZSRR Kategoria:Kazachstan w XX wieku Kategoria:Protesty