Targum Neofiti znany także jako Codex Neofiti I – największy z zachodnich, palestyńskich targumów. Składa się z 450 kart obejmujących wszystkie księgi Tory, z kilkoma uszkodzonymi wersami. Będąc czymś więcej niż zwykłym aramejskim tłumaczeniem hebrajskiego tekstu, zwłaszcza w kilku miejscach Targum Neofiti jest obszernym rozwinięciem tekstu biblijnego. Często jest bardziej obszerny niż Targum Onkelosa, ale mniej niż Targum Pseudo-Jonatana.
Został odkryty na nowo w 1949 r. Pod koniec XVI w. otrzymał go papież Grzegorz XIII (Ugo Boncompagni), który następnie przekazał go Kolegium Neofitów ( albo Pia Domus Neophytorum). Było to kolegium utworzone przez tegoż papieża w 1577 r. w Rzymie, dla kształcenia młodych konwertytów z judaizmu i islamu. Po rozwiązaniu kolegium, kopia trafiła do Biblioteki Watykańskiej pod nazwą Codex Neofiti I.
Miejsce i czas powstania manuskryptu Kolofon manuskryptu na końcu Księgi Powtórzonego Prawa mówi o tym, że spisany on został w Rzymie dla kardynała Egidiusza z Viterbo, podczas „chwalebnego miesiąca Adar” 5264 roku według żydowskiej chronologii, czyli 1504 r. n.e. Wyraźnie rozróżniono w nim pismo 3 różnych skrybów.
Historia odnalezienia Kodeks trafił do Biblioteki Watykańskiej z numerem jeden jako jeden z wielu pochodzących z Pia Domus Neophytarum w Rzymie. Sam dom został ufundowany przez papieża Pawła II w 1543 roku jako Domus Catechumenorum, z przeznaczeniem dla konwertytów z judaizmu. Grzegorz XIII w 1577 roku nadał mu nazwę Collegium Ecclesiasticarum Adolescentium Neophytorum, z prawem do nadawania stopni naukowych. Później, w 1634 roku, Urban VIII zlecił przeniesienie instytucji do nowej placówki w Rzymie przy kościele Santa Maria ai Monti. Prawdopodobnie właśnie przy tej okazji dwie biblioteki zostały połączone. Ostatni rektor (na kodeksie widnieje właśnie jego pieczęć) objął urząd w 1886 roku i prawdopodobnie za jego urzędowania wszystkie zbiory zostały sprzedane do Biblioteki Watykańskiej. W tamtejszym katalogu targum został oznaczony jako Onkelos. Zwrócił na niego uwagę w 1949 roku hiszpański badacz Alejandro Díez Macho, który to po wnikliwych badaniach, w 1956 roku ogłosił, że tekst jest kompletną kopią całkowicie nieznanego targumu typu palestyńskiegoA. Díez Macho, Neophyti 1. Targum palestinense. Ms de la Biblioteca Vaticana, I: Genesis (Madrid-Barcelona, 1968) 19*-136* (editio princeps).M. McNamara, Targum Neofiti 1: Genesis. Translated, with Apparatus and Notes, Introduction (Edinburgh 1992), 7-9..
Starodawność targumu i jego zawartość Uczeni nie są całkowicie zgodni co do czasu powstania targumu. Zaawansowane prace nad analizą językową samego tekstu oraz glos wciąż trwają. Za oryginalny czas powstania przyjmuje się I albo II w. n.e.
Zawiera cały tekst Pięcioksięgu, oprócz 30 wersetów opuszczonych z różnych przyczyn. Niektóre fragmenty z powodu cenzury zostały wymazane. Podziały w tekście odpowiadają sedarim palestyńskiego 3-letniego cyklu lektury synagogalnej. Specyfiką tego targumu są liczne glosy na marginesach i w interliniach, pochodzące najprawdopodobniej z różnych innych targumów dostępnych kopistom na początku XVI w. Te glosy zostały spisane przez przynajmniej 10 różnych skrybów. Język targumu to tzw. aramejski palestyńskiM. McNamara, Targum Neofiti 1: Genesis. Translated, with Apparatus and Notes, Introduction (Edinburgh 1992), 13-16..
Poemat czterech nocy W tekście targumu znajduje się m.in. Poemat czterech nocy, który jest targumem-objaśnieniem do wersetu z Księgi Wyjścia 12,42:
Poemat mówi o czterech nocach, które nadają sens żydowskiej liturgii nocy paschalnej (sederu): noc stworzenia świata, noc ofiary Izaaka, której zażądał Bóg od Abrahama, noc wyjścia z Egiptu, oraz noc kresu świata. Według poematu, Pesach stanowi centrum świętej historii świata, historii zbawienia. W niej łączy się jego początek i koniec, stworzenie świata z eschatologią. Jest zatem liturgiczną pamiątką tego, czego Jahwe już dokonał, oraz oczekiwaniem tego, co obiecał jeszcze uczynić. Noc stworzenia była, według targumu, nocą pierwszego objawienia się Boga i Jego Słowa, będącego światłością – światu, który był pustkowiem, bezładem i ciemnością. Według Raniero Cantalamessy, noc stworzenia wpisuje się w teologię Pesach poprzez to, że stworzenie rozumie się jako przejście z ciemności do Światła. Motyw ten był nieustannie rozwijany w judaistycznej liturgii paschalnej. Powiązanie nocy, w której Abraham miał złożyć ofiarę ze swego syna Izaaka (Ageda), ze świętem Pesach wynikało z tradycji targumicznej, która górę Moria utożsamiała z miejscem, na którym wznosiła się Świątynia Jerozolimska. W ten sposób w liturgii Pesach wybrzmiewa temat Przymierza oraz Obietnicy. Dwie ostatnie noce są w targumie opisane następująco:
Jest to najbogatsza i najbardziej kompletna synteza teologiczna na temat znaczenia Paschy żydowskiej. Autor poematu pozostaje nieznany.
Wydania W roku 2014 nakładem Wydawnictwa Gaudium ukazała się w języku polskim pierwsza księga biblijna z Targumu Neofiti pod tytułem: „Biblia Aramejska. Targum Neofiti 1. Księga Rodzaju” w przekładzie ks. Mirosława S. Wróbla. Stowarzyszenie Wydawców Katolickich przyznało temu pierwszemu tomowi nagrodę „Feniks 2015” w kategorii literackiej. Drugi tom Targumu, obejmujący Księgę Wyjścia ukazał się w 2017 roku (tłum. M.S. Wróbel), tom trzeci natomiast, zawierający tekst Księgi Kapłańskiej, ukazał się w 2019 roku (tłum. A. Tronina).
W 2021 roku wydano Tom 5. Księga Powtórzonego Prawa.
Przypisy
Bibliografia
Kategoria:Targumy