Gramatyka języka węgierskiego – opis zjawisk gramatycznych w ujęciu synchronicznym w języku węgierskim.
Części mowy W węgierskiej gramatyce wyróżnia się następujące części mowy: rzeczowniki czasowniki przymiotniki liczebniki zaimki przedimki poimki.
Rzeczownik Węgierski rzeczownik odmienia się przez przypadki, które jednak tworzy się zupełnie inaczej niż w większości języków Europy. Język węgierski dysponuje liczbą mnogą. Charakterystyczne są także końcówki dzierżawcze (odpowiedniki zaimków dzierżawczych).
Odmiana rzeczownika W języku węgierskim nie ma rodzajów gramatycznych. Polskiej odmianie rzeczownika przez przypadki i używaniu ich z przyimkami odpowiadają końcówki okolicznikowe dodawane do wyrazów. Ta „deklinacja”, która powinna być nazywana aglutynacją, jest niczym innym jak prostym „dolepianiem” odpowiednika polskiego przyimka na końcu wyrazu. I tak: vonat-ban oznacza dosłownie „pociąg-w” (= „w pociągu”) – samo słowo właściwe poprzez dodanie tej końcówki przyimkowej nie zmienia formy, jak w języku polskim.
nazwa przypadkakońcówkiznaczenieprzykładnominativus – (mianownik) vonat – pociągaccusativus -t (biernik) vonatot (głoska o jest spójką) dativus -nak, -nek (celownik) vonatnak – pociągowi essivus-formalis -ként jako vonatként – jako pociąg essivus-modalis -ul, -ül w jaki sposób lengyelül – po polsku illativus -ba, -be do wnętrza (D); w (B) vonatba – do pociągu inessivus -ban, -ben w (Ms) vonatban – w pociągu elativus -ból, -ből z (D) vonatból – z pociągu allativus -hoz, -hez, -höz do zewnątrz (D); ku (C) vonathoz – ku pociągowi adessivus -nál, -nél przy (Ms); u (D) vonatnál – przy pociągu ablativus -tól, -től od (D) vonattól – od pociągu sublativus -ra, -re na (B) vonatra – na pociąg superessivus -n, -on, -en, -ön na (Ms) vonaton – na pociągu delativus -ról, -ről z (D); o (Ms) vonatról – o pociągu instrumentalis-comitativus -val, -vel z (N); N vonattal – z pociągiem (asymilacja; „v” z przyrostków -val, -vel dołączane po spółgłosce zamienia się w tę spółgłoskę, np. kép + vel = képpel (z obrazem), ház + val = házzal (z domem) itp. Po samogłoskach zostaje v, np. óra + val = órával (z godziną). causalis-finalis -ért za (B); dla (D); o (B); po (B) vonatért – o pociąg translativus-factivus -vá, -vé w (B) vonattá – w pociąg (asymilacja, podobnie jak w przy dodawaniu końcówki -val, -vel, „v” dołączane po spółgłosce zmienia się w tę spółgłoskę, np. kép + vé = képpé (w obraz [np. zmienia się w obraz, staje się obrazem]), ház + vá = házzá (w dom), ipt. Po samogłoskach zostaje v, np. drága + vá = drágává (staje się drogie) terminativus -ig do czasu/miejsca (D) januárig – do stycznia formalis -képp, -képpen jako (M); w charakterze (D) segítségképp(en) – jako pomoc temporalis -kor o (godzinie) hét órakor – o godzinie siódmej genetivus -nak, -nek (w przybliżeniu dopełniacz) embernek (a feje) – (głowa) człowieka sociativus -stul, -stül wraz z családostul – z rodziną locativus -t, -ott, -ett, -ött w (dotyczy tylko niektórych miast) Győrött – w Győrze (miasto) distributivus -nként 1) co (oznacza, że zjawisko powtarza się co pewien okres), 2. na évenként – co roku, személyenként – na osobę (przypada) distributivus temporalis -nta, -nte Oznacza, że zjawisko odnosi się do jakiegoś okresu, przedziału czasu. hetente – tygodniowo modalis-essivus I – (a)n, – (e)n jak vidáman – wesoło modalis-essivus II -lag, -leg jak egyhangúlag – jednogłośnie multiplicativus -szor, -szer, -ször ile razy egyszer – jeden raz
Warto też zauważyć ogólną zasadę, że jeśli wyraz kończy się na krótką samogłoskę a lub e, to po dodaniu wymienionych wyżej końcówek (z wyjątkiem -kor) samogłoska ta ulega wydłużeniu, np. haza (ojczyzna), hazában, hazától, hazára, hazának; megye (komitat), megyébe, megyével, megyéhez itd.
Miasta Przy odmianie nazw miejscowości rdzennie węgierskich (tzn. znajdujących się na obszarze historycznych Węgier, tzw. Korony św. Stefana) należy traktować je jak wzgórze, na które się wchodzi, a nie obszar, do którego się wchodzi. Dlatego jeśli mówimy o mieście jako o miejscu znajdowania się, najczęściej nie używamy inessivusa (-ban/-ben – w czymś), ale superessivusa (-an/-en/-ön/-n – na czymś). Analogicznie, mówiąc o celu podróży używamy nie illativusa (-ba/-be – do środka czegoś), lecz sublativusa (-ra/-re – na coś), a o punkcie wyjazdu – nie elativusa (-ból/-ből – ze środka czegoś), ale delativusa (-ról/-ről – z wierzchu czegoś). Dotyczy to też samych Węgier, ale nie dotyczy innych miast i krajów. A więc: Budapesten, Budapestre, Budapestről; Miskolcon, Miskolcra, Miskolcról; również Nagyváradon (Oradea) itd., Besztercebányán (Bańska Bystrzyca) itd.; a przede wszystkim Magyarországon, Magyarországra, Magyarországról (podobnie jak po polsku: na Węgrzech, na Węgry).
Wyjątków od tej zasady jest sporo – są to miejscowości kończące się na -n, -ny i -város („miasto”), oraz większość kończąca się na -m, -i. Czyli: Veszprémben, Veszprémbe, Veszprémből; Sopronban, Sopronba, Sopronból; Pozsonyban, Pozsonyba, Pozsonyból (Bratysława).
Miejscowości zagraniczne nie stosują się do „zasady wzgórza”. Czyli: Varsóban itd. (Warszawa), Bukarestben itd. Wenecja – miasto we Włoszech – odmienia się: Velencében, Velencébe, Velencéből, ale wieś między Budapesztem a Székesfehérvárem, która nazywa się tak samo – Velence – już będzie się odmieniać według zasady „wzgórza”: Velencén, Velencére, Velencéről (podobne zjawisko, jak w j. polskim sytuacja „we Włoszech” / „we Włochach”, lub „w Pradze” / „na Pradze”).
Czasami, zamiast inessivusa i superessivusa, używa się starej, ugrofińskiej końcówki locativusa -ott/-ött/-ett (słychać ją w takich słówkach, jak itt – tu, ott – tam, alatt – pod, fölött – nad, között – między). Dotyczy ona głównie miast zakończonych na -vár (dosł. zamek) – jak Kaposvár → Kaposvárott, Gyulafehérvár → Gyulafehérvárott (Alba Iulia) oraz kilku innych, np. Pécs → Pécsett, Győr → Győrött. Dla określenia ruchu używa się tradycyjnie sublativusa i delativusa. Końcówka locativusa nie jest obowiązkowa dla tych kilku pozostałych miast i ma tu głównie znaczenie historyczne lub stylistyczne – mówi się w j. potocznym raczej Pécsen, Győrben – natomiast nie można używać inessivusa dla miast zakończonych na -vár, a więc nie można powiedzieć: *Kaposvárban. Tam do wyboru mamy locativus (tradycyjnie: Kaposvárott) lub superessivus (potocznie: Kaposváron). Dodatkowo, małe miasta zakończone na -vár, mające w przeszłości tylko fortyfikacje ziemne (föld, sár) zamiast kamiennych zamków, nie używają nawet locativusa: jedyna przyjęta forma to Balatonföldváron, Sárváron, a nie: *Balatonföldvárott, *Sárvárott, czy *Balatonföldvárban, *Sárvárban.
Liczba mnoga Liczbę mnogą tworzy się za pomocą końcówki -k.
Np. jó – jók (dobry – dobrzy, dobre); ajtó – ajtók (jedne drzwi – kilkoro drzwi);
Jeżeli wyraz kończy się na samogłoskę -a lub -e, to samogłoski te, po dodaniu do nich przyrostków, wydłużają się na -á i -é.
Np. lámpa – lámpák (lampa – lampy); tábla – táblák (tablica – tablice); barna – barnák (brązowy – brązowe); lecke – leckék (lekcja – lekcje).
Jeśli wyraz kończy się spółgłoską, to pomiędzy temat a przyrostek liczby mnogiej wstawiamy samogłoskę łączącą. Dla wyrazów z samogłoskami przednimi jest nią -e lub -ö, a z samogłoskami tylnymi -o lub -a.
Np. érdekes – érdekesek (ciekawy – ciekawe) szék – székek (krzesło – krzesła) mennyezet – mennyezetek (sufit – sufity) rossz – rosszak (zły – złe, źli) munkás – munkások (robotnik – robotnicy)
Wyrazy zakończone na -ú, otrzymują samogłoskę łączącą -a-.
Np. hosszú – hosszúak (długi – długie).
Wyrazy zakończone na -ű, otrzymują samogłoskę łączącą -e-.
Np. gyönyörű – gyönyörűek (wspaniały – wspaniałe, wspaniali).
Po liczebnikach nie ma potrzeby stawiania rzeczownika w liczbie mnogiej, liczebnik dostatecznie jasno określa ilość, np. két kutya – dwa psy (dosłownie: dwa pies), öt forint – pięć forintów (dosłownie: pięć forint).
Odmiana dzierżawcza W języku węgierskim istnieją zaimki dzierżawcze (polskie: mój, twój itd. – patrz odp. sekcja), ale używa się ich rzadko. Najczęściej, podobnie jak przy odmianie rzeczownika, zastępuje się je za pomocą specjalnych końcówek dzierżawczych.
Jeden posiadaczjeden przedmiot posiadanyWielu posiadaczyjeden przedmiot posiadanymój(a,e) → -m, -om, -am, -em, -ömnasz(a,e) → -nk, -unk, -ünktwój(a,e) → -d, -od, -ad, -ed, ödwasz(a,e) → -tok, -tek, -tök, -otok, -atok, -etek, -ötökjego/jej → -a, -e, ja, -jeich → -uk, -ük, -juk, jükJeden posiadaczwiele przedmiotów posiadanychWielu posiadaczywiele przedmiotów posiadanychmoi/moje → -im, -aim, -eim, -jaim, -jeimnasi/nasze → -ink, -aink, -eink, -jaink, -jeinktwoi/twoje → -id, -aid, -eid, -jaid, -jeidwasi/wasze → -itok, -itek, -aitok, -eitek, -jaitok, -jeitekjego/jej → -i, -ai, -ei, -jai, -jeiich → -ik, -aik, -eik, -jaik, -jeik Przy odmianie rzeczowników przez osobowe końcówki dzierżawcze obowiązuje zmiana końcowych samogłosek -a i -e na -á oraz-é oraz zmiany rdzenne jakie występują przy dodawaniu końcówek przylegających samogłoskami łączącymi.
Przykłady:
szoba (pokój)szobám (mój pokój)szobád (twój pokój)szobája (jego pokój)szobánk (nasz pokój)szobátok (wasz pokój)szobájuk (ich pokój)szobáim (moje pokoje)szobáid (twoje pokoje)szobái (jego pokoje)szobáink (nasze pokoje)szobáitok (wasze pokoje)szobáik (ich pokoje)könyv (książka)könyvem (moja książka)könyved (twoja książka)könyve (jego książka)könyvünk (nasza książka)könyvetek (wasza książka)könyvük (ich książka)könyveim (moje książki)könyveid (twoje książki)könyvei (jego książki)könyveink (nasze książki)könyveitek (wasze książki)könyveik (ich książki)
Konstrukcja dzierżawcza Ponieważ język węgierski nie posiada dopełniacza, zastępuje go odpowiednia konstrukcja dzierżawcza, która polega na zestawieniu strony posiadającej z przedmiotem posiadanym.
Posiadanie proste konstrukcja prosta – strona posiadająca nie przybiera żadnej końcówki, przedmiot posiadany przybiera osobową końcówkę dzierżawczą 3 os. lp. bądź lmn. – zależnie od liczby przedmiotów np.:
ubranie chłopca – a fiú ruhája (gdzie fiú znaczy chłopiec, a ruha ubranie)
konstrukcja złożona – strona posiadająca przybiera końcówkę -nak, -nek. Przedmiot posiadany przybiera przedimek określony ‘a’ lub ‘az’, np.: ubranie chłopca – a fiúnak a ruhája Obie konstrukcje w tłumaczeniu oznaczają to samo i nie ma między nimi żadnej różnicy poza stylistyczną.
Posiadanie złożone Ma miejsce, kiedy strona posiadana jest równocześnie stroną posiadającą. Pierwsza strona posiadająca nie przybiera końcówki, natomiast druga przybiera osobową końcówkę dzierżawczą 3 os. lp. bądź lmn. oraz końcówkę -nak, -nek. Przedmiot posiadany otrzymuje przedimek a, az i osobową końcówkę dzierżawczą 3 os. np.:
guzik ubrania chłopca – a fiú ruhájának a gombja (gdzie gombja znaczy: jego – ubrania – guzik)
Pytania Do odpowiedzi na pytanie: kié? (czyj?) np.: kié a ruha (czyje jest ubranie?) używa się bezosobowej konstrukcji dzierżawczej -é: odpowiedź: fiúé (chłopca), fiúké (chłopców) Ma ona zastosowanie tylko wtedy, kiedy akcentuje się posiadacza, kiedy chodzi o coś takiego: „ubranie należy do chłopca” = „a ruha a fiúé”, albo po prostu „a fiúé”, jak z kontekstu już wiadomo, o co chodzi. W innych przypadkach możemy tak: „ez a fiú ruhája”= „to jest ubranie chłopca”.
Zaimek dzierżawczy Jeśli na pytanie kié? chcemy odpowiedzieć: mój, twój, nasz, jego itp., używamy zaimków dzierżawczych: enyém mój (moja, moje), tiéd twój (twoja, twoje), övé jego, jej, miénk nasz, nasza, nasze, tiétek wasz, wasza, wasze, övék ich. A więc: Kié a ruha? – Az enyém = Czyje to ubranie? – Moje.
Wyrażanie posiadania W języku węgierskim nie ma czasownika mieć w takiej postaci, jak w językach indoeuropejskich (ang. to have, niem. haben, fr. avoir itp.; ściślej – jest czasownik bír, ale oznacza on rozporządzać czymś, posiadać coś). Do wyrażenia posiadania używa się konstrukcji typu:
„posiadacz” w celowniku + czas. być + obiekt „posiadany” z końcówką dzierżawczą. Np.: