Syrena morska, dawniej krowa morska (Hydrodamalis gigas) – wymarły gatunek ssaka z rodziny diugoniowatych, odkryty przez Europejczyków w 1741. W tym czasie spotykano je tylko wokół Wysp Komandorskich na Morzu Beringa między Alaską a Rosją. W plejstocenie miała większy zasięg geograficzny. Osobniki dorosłe z XVIII wieku ważyły od 8 do 20 ton, osiągając długość do 9 m. Syrena morska cechowała się grubszą od innych przedstawicieli swego rzędu podskórną warstwą tłuszczu, co stanowi adaptację do chłodnych wód jej środowiska. Jej ogon rozdwajał się na końcu jak u waleni. Nie miała zębów, górną wargę zdobiła biała szczecina, usta zaś dwie keratynowe płyty, służące żuciu.

Syrena morska zalicza się do rzędu brzegowców i rodziny diugoniowatych. Jej najbliższym współczesnym krewnym i jedynym przetrwałym przedstawicielem diugoniowatych jest trzymetrowy diugoń przybrzeżny (Dugong dugon). Krowa morska żywiła się głównie listownicowcami, komunikowała się, wydając z siebie westchnienia i parsknięcia. Prowadziła monogamiczny i społeczny tryb życia, tworząc małe grupy rodzinne, w których dorastały młode, podobnie jak u współczesnych brzegowców.

Używaną niekiedy nazwę „krowa morska Stellera” stworzono na cześć Georga Wilhelma Stellera, przyrodnika, który odkrył gatunek w 1741 – podczas wyprawy Vitusa Beringa (zwanej drugą kamczacką lub wielką północną) – kiedy załoga rozbiła się na Wyspie Beringa. Większość posiadanej wiedzy pochodzi z obserwacji Stellera poczynionych na tej wyspie, udokumentowanych pośmiertną publikacją De bestiis marinis. W 27 lat od odkrycia przez Europejczyków powolne i łatwe do odłowu zwierzę zostało wytępione dla mięsa, tłuszczu i skór. Budowa thumb|left|Czaszka syreny morskiej, Muzeum Historii Naturalnej w Londynie Syrena morska dorastała do 8–9 m długości, znacznie więcej niż współczesne brzegowce. Zapiski Georga Stellera zawierają dwa sprzeczne oszacowania masy jej ciała: 4 i 24,3 tony. Rzeczywista wartość szacowana jest pomiędzy tymi dwiema, na około 8-10 ton. Czyni to syrenę morską jednym z największych ssaków epoki holoceńskiej, obok wielorybów. Znaczne rozmiary syreny morskiej stanowiły prawdopodobnie adaptację redukującą stosunek powierzchni do masy ciała (reguła Bergmanna), co oszczędzało ciepło. W przeciwieństwie do innych brzegowców syrena morska miała dodatnią wyporność, nie mogła się więc całkowicie zanurzyć. Jej ciało pokrywał bardzo gruby naskórek, liczący sobie 2,5 cm, chroniący przed urazami od ostrych skał i lodu, a być może i przed wysychaniem przy wynurzaniu się. Podskórna tkanka tłuszczowa (ang. blubber) mierzyła od 8 do 10 cm grubości, również stanowiąc adaptację do mroźnego klimatu Morza Beringa. Skóra syreny morskiej była brązowawoczarna z białymi łatami u niektórych osobników. Była gładka na grzbiecie i chropowata po bokach, z kraterowatymi zagłębieniami najprawdopodobniej spowodowanymi działalnością ektopasożytów. Chropowata powierzchnia doprowadziła do powstania anglojęzycznego określenia bark animal („korowe zwierzę”). Ciało porastały rzadkie włosy, jednak wewnętrzną powierzchnię płetw pokrywała szczecina. Przednie kończyny mierzyły około 67 cm długości. Ogon wieńczyła rozdwojona płetwa.

Głowa syreny morskiej była niewielka i krótka w porównaniu z jej wielkim ciałem. Górna warga zwierzęcia była duża i szeroka, rozciągała się daleko poza żuchwę, wobec czego usta zdawały się być poniżej czaszki. W przeciwieństwie do innych brzegowców syrena morska nie miała zębów, zamiast nich górną wargę pokrywała gęsta szczecina splatających się białych włosów. Mierzyły one przeciętnie 1,5 cm długości i służyły rozdzieraniu łodyg wodorostów oraz przytrzymywaniu pokarmu. Na podniebieniu i żuchwie ulokowane były dwie keratynowe płyty wykorzystywane do żucia, określane po angielsku jako masticatory pads. Wedle Stellera, były one trzymane przy sobie przez międzyzębowe brodawki (część dziąseł), i miały niewielkie dziurki zawierające nerwy i tętnice. thumb|Szkielet syreny morskiej w Muzeum im. Dybowskiego we Lwowie Jak u wszystkich brzegowców, pysk syreny morskiej kierował się ku dołowi, co pozwalało lepiej chwytać listownicowce. Nozdrza mierzyły około 2 cm długości i szerokości. Poza włosami leżącymi w okolicy ust syrena morska miała też sztywne, długie na 10-12,7 cm włosy szczeciniaste sterczące z pyska. Niewielkie oczy leżały w połowie drogi pomiędzy nozdrzami i uszami. Miały czarne tęczówki, sine gałki oczne i niewidoczne z zewnątrz kąty szpary powiekowej. Powieki nie występowały, ale podobnie jak u innych nurkujących stworzeń, jak kałan morski, syrena morska miała migotkę pokrywającą oko i ochraniające je przed urazami podczas pożywiania się. Niewielki język pozostawał w tyle jamy ustnej, niezdolny do sięgnięcia do wspomnianych wcześniej płyt.

Uważa się, że kręgosłup syreny morskiej miał 7 kręgów szyjnych, 17 piersiowych, 3 kręgi lędźwiowe i 34 kręgi ogonowe. Cechował się dużymi żebrami, z 17 par pięć łączyło się z mostkiem. Obojczyk nie występował. Jak u wszystkich brzegowców, łopatka miała kształt wachlarzowaty, większa od tyłu i węższa przyśrodkowo; o prawie prostym przednim brzegu, podczas gdy u dzisiejszych brzegowców zakrzywia się on. Jak u innych przedstawicieli swego rzędu, kości syreny morskiej były pachyosteosklerotyczne, a więc zarówno masywne, jak i gęste. U wszystkich zebranych okazów brakuje ręki. Jako że siostrzany takson rodzaju syrena Dusisiren cechował się redukcją paliczków, możliwe, że syrena morska w ogóle nie posiadała ręki.

Serce syreny morskiej ważyło 16 kg. Żołądek mierzył 1,8 m długości oraz 1,5 m szerokości. Całkowita długość przewodu pokarmowego wynosiła około 151 m, a więc około dwudziestokrotnie więcej niż długość ciała zwierzęcia. Syrena morska nie posiadała pęcherzyka żółciowego, mając za to szeroki przewód żółciowy wspólny. Odbyt liczył 10 cm długości. Kał przypominał koński. Prącie samca osiągało 80 cm długości.

Ekologia i behawior thumb|left|Uzębienie syreny morskiej na ilustracji von Schrebera Nie wiadomo, czy syrena morska miała jakichkolwiek naturalnych wrogów. Mogły polować na nią orka i rekiny, choć wyporność syreny morskiej czyniła z niej trudny łup do zatopienia dla orek, a skalisty las wodorostów, w którym żyła, mógł odstraszać rekiny. Wedle Stellera osobniki dorosłe chroniły młode przed drapieżnikami.

Steller opisał ektopasożytnictwo na syrenie morskiej jako podobne do Cyamus ovalis, pasożyt pozostaje jednak niezidentyfikowany z powodu wyginięcia gospodarza i utraty oryginalnych okazów zebranych przez Stellera. Po raz pierwszy formalnego opisu pasożyta pod nazwą Sirenocyamus rhytinae dokonał w 1846 Johann Friedrich von Brandt. Był to jedyny gatunek obunogów z rodziny Cyamidae, w przypadku którego odnotowano zamieszkiwanie brzegowca. Steller zidentyfikował także endopasożyta syreny morskiej, który był prawdopodobnie nicieniem Ascarididae.

Jak inne brzegowce, syrena morska była obligatoryjnym roślinożercą. Większość dnia spędzała na żerowaniu, unosząc głowę co 4–5 minut celem zaczerpnięcia powietrza. Żywiła się głównie listownicowcami, co czyni ją glonojadem. Syrena morska spożywała niektóre listownicowce. Zidentyfikowano wśród nich Agarum (kilka gatunków), Alaria praelonga, Halosaccion glandiforme, Laminaria saccharina, Nereocystis luetkeana i Thalassiophyllum clathrus. Zjadała wyłącznie miękkie części glonów, co powodowało, że twardsza łodyga i chwytniki były pozostawiane w stertach. Możliwe, że syrena morska jadała także trawę morską, jednak ta ostatnia nie występowała wystarczająco pospolicie, by utrzymać zdolną przeżyć populację syreny morskiej, nie mogła wobec tego stanowić jej podstawowego źródła pokarmu. Co więcej, trawy morskie dostępne w zasięgu występowania syreny morskiej (gatunki z rodzajów Phyllospadix i Zostera marina) mogły rosnąć za głęboko lub być zbyt twarde, by zwierzę mogło się nimi żywić. Jako że syrena morska unosiła się na wodzie, prawdopodobnie żerowała w zbiorowiskach liściopodobnych plech listownicowców; uważa się, że nie mogła zanurkować głębiej niż metr. Listownicowce wydzielają chemiczny odstraszacz, chroniący je przed zjadaniem, jednak wspomniane skupiska plech wydzielają go w niewielkim stężeniu, co pozwalało syrenie morskiej bezpiecznie paść się wśród nich. Steller zauważył, że syreny morskie chudły podczas mroźnych zim, co wskazuje na okres głodu związany ze słabym wzrostem listownicowców. Plejstoceńskie skamieniałości z Aleutów były większe niż okazy z Wysp Komadorskich, co wskazuje, że wzrost zwierząt z Komandorów był hamowany mniej sprzyjającym środowiskiem niż cieplejsze wody Aleutów.

Steller opisał syrenę morską jako zwierzę wiodące wysoce stadny tryb życia. Syreny morskie żyły w małych grupach rodzinnych. Pomagały chorym członkom grupy. Praktykowały monogamię. Mogły zajmować się dziećmi. Młode trzymane były na przedzie stada celem ochrony przed drapieżnikami. Steller opisał przypadek, gdy po złapaniu samicy inne syreny z jej grupy atakowały łódź, starając się ją staranować i przewrócić, a po polowaniu jej partner płynął za łodzią do brzegu, nawet kiedy złowiona samica zmarła. Sezon rozrodczy przypadał na wczesną wiosnę. Ciąża trwała niewiele ponad rok. Cielę przychodziło na świat prawdopodobnie jesienią, jako że Steller obserwował wtedy więcej młodych niż w innych porach roku. Jako że samica miała tylko jedną parę gruczołów piersiowych, prawdopodobnie rodziła w jednej ciąży tylko jedno młode.

Syrena morska używała swych przednich kończyn do pływania, żerowania, kroczenia w płytkiej wodzie, samoobrony oraz przytrzymywania partnera podczas kopulacji. Wedle Stellera przednie łapy służyły również jako kotwice, którym zwierzę broniło się przed zmyciem przez fale ze strefy przybrzeżnej. Podczas żerowania syrena morska powoli posuwała się do przodu dzięki ruchom ogona z boku na bok. Szybszy ruch osiągała dzięki silnym wertykalnym uderzeniom ogona. Po jedzeniu często spała na plecach. Według Stellera była prawie niema, wydając z siebie tylko ciężkie odgłosy oddychania, zgrzytliwe parsknięcia podobne do końskich i westchnienia.

Systematyka thumb|Blisko spokrewniony z syreną morską diugoń przybrzeżny Filogeneza Kladogram prezentujący relacje wśród brzegowców na podstawie badania Marka Springera i współpracowników z 2015

Kladogram prezentujący relacje wewnątrz Hydrodamalinae w oparciu o pracę Hitoshi Furusawy z 2004

Syrena morska należała do rodzaju Hydrodamalis, czyli syrena, grupy dużych brzegowców, której takson siostrzany stanowił rodzaj Dusisiren. Jak w przypadku syreny morskiej, przodkowie Dusisiren żyli w tropikalnych lasach mangrowych, nim zaadaptowali się do zimnego klimatu północnego Pacyfiku. Hydrodamalis i Dusisiren są klasyfikowane w obrębie podrodziny Hydrodamalinae, która oddzieliła się od innych brzegowców około 4-8 milionów lat temu. Należy ona do rodziny diugoniowatych, których jedynym żyjących obecnie przedstawicielem i najbliższym współczesnym krewnym syreny morskiej jest diugoń przybrzeżny (Dugong dugon).

Syrena morska była bezpośrednim potomkiem Hydrodamalis cuestae, wymarłej syreny zamieszkującej wybrzeża zachodnie Ameryki Północnej, głównie Kalifornii. Uważa się, że wyginęła ona z powodu nadejścia zlodowacenia i ochłodzenia się oceanu. Wyginęło wiele populacji, ale linia syreny morskiej zdołała zaadaptować się do niższych temperatur. Hydrodamalis spissa z Japonii uznawana jest przez część badaczy za synonim H. cuestae, jednak w oparciu o porównanie odlewów H. spissa i H. gigas zdają się bardziej zaawansowane ewolucyjnie od H. cuestae. Doprowadziło to do przypuszczenia, że H. spissa stanowi odrębny gatunek. Ewolucja rodzaju syrena cechuje się zwiększeniem masy ciała i utratą zębów, jak i paliczków w odpowiedzi na nadejście zlodowacenia.

Historia badań