Wprowadzenie do równań materiałowych
W tym rozdziale zajmiemy się równaniami materiałowymi, które opisują zależność między naprężeniami a odkształceniami w ciałach fizycznych. Równania te określają, jak materiał reaguje na działające na niego siły — czy zachowuje się sprężyście, plastycznie, czy ulega zniszczeniu.
Rysunek obok przedstawia zależność odkształceń od naprężeń oraz zakres stosowalności prawa Hooke’a. Widzimy na nim cztery charakterystyczne obszary:
zakres obowiązywania prawa Hooke’a — odkształcenia są proporcjonalne do naprężeń, materiał zachowuje się sprężyście, nieliniowy zakres odkształceń nietrwałych — zależność naprężenie–odkształcenie przestaje być liniowa, ale materiał wraca do pierwotnego kształtu, zakres odkształceń plastycznych — po usunięciu naprężenia materiał nie wraca do pierwotnego kształtu, pojawia się trwała deformacja, zakres zerwania próbki — naprężenie przekracza wytrzymałość materiału i dochodzi do jego zniszczenia.
W kolejnych podrozdziałach:
wprowadzimy równania sprężystości liniowej, pokażemy zależność tensora naprężeń od temperatury w przybliżeniu liniowym, a na końcu przedstawimy twierdzenie o tarciu wewnętrznym i jego wpływ na tensor naprężeń.
Całość stanowi fundament mechaniki materiałów, pozwalając opisać zachowanie ciał pod obciążeniem w sposób lokalny i tensorowy.
Prawo Hooke'a W zakresie sprężystym tensor naprężeń jest proporcjonalny do tensora deformacji:
Współczynniki nazywamy modułami sprężystymi. Ponieważ zarówno tensor naprężeń, jak i tensor deformacji są symetryczne, otrzymujemy warunki symetrii:
Inne parametry materiałowe Funkcja energii odkształcenia Wprowadzamy funkcję , analogicznie jak w :
Różniczkujemy ponownie względem :
Z przemienności pochodnych:
Postać energii sprężystej Funkcja energii sprężystej:
Sprawdzamy zgodność z :
co potwierdza poprawność definicji.
Izotropowy tensor sprężystości Dla materiałów izotropowych tensor musi być zbudowany z delt Kroneckera:
Z warunków symetrii i wynika:
Stąd:
Tensor naprężeń dla materiału izotropowego Podstawiamy do prawa Hooke’a :
Ślad tensora naprężeń:
Podstawiamy do :
Postać z nowymi współczynnikami Wprowadzamy:
Wtedy:
Wydłużenie liniowe
Ponieważ według rysunku jedynym naprężeniem działającym na ciało jest naprężenie , to z definicji tensora naprężeń jedynym niezerowym elementem tensora naprężeń jest:
Na podstawie wzoru Hooke’a w postaci tensory deformacji przyjmują postać:
Moduł Younga Definicja modułu Younga:
Iloraz Poissona Iloraz Poissona definiujemy jako:
Wyznaczenie i z i Korzystamy z definicji: i , podstawiamy do i :
Wyznaczenie parametrów Lamego i z i
Z :
Z :
Porównując i :
Po uproszczeniu:
Podstawiamy do :
Moduł kompresji a rozszerzalność objętościowa Wzory na parametry oraz są końcowymi zależnościami pozwalającymi wyznaczyć parametry Lamego na podstawie modułu Younga oraz ilorazu Poissona .
Dla tensora naprężeń możemy wyrazić jego ślad, korzystając z postaci tensora naprężeń dla materiałów izotropowych oraz zależności na współczynnik rozszerzalności objętościowej , przy założeniu braku tarcia wewnętrznego:
Stąd:
Podstawiamy zależności i :
Po uproszczeniu:
Moduł kompresji Wprowadzamy moduł kompresji , definiowany jako stosunek ciśnienia do względnej zmiany objętości:
Moduł kompresji jest więc w pełni określony przez moduł Younga oraz iloraz Poissona .
Skręcenia
Niech mamy tensor naprężeń . Z definicji naprężeń dla materiału izotropowego wynika:
Wzór końcowy na skręcenie (kąt odkształcenia postaciowego) możemy wstawić do :
Współczynnik sprężystości postaciowej jest równy parametrowi Lamego . Zależność tę możemy wyrazić przy pomocy wzoru :
Rozszerzalność temperaturowa Deformacje ciała mogą być zaburzone przez temperaturę. Dlatego do tensora naprężeń należy dodać dodatkowy człon związany z rozszerzalnością cieplną. Całkowity tensor naprężeń przyjmuje postać:
gdzie: — współczynnik rozszerzalności cieplnej objętościowej, — moduł kompresji , — aktualna temperatura, — temperatura odniesienia.
Względna zmiana objętości wywołana temperaturą Wprowadzamy wielkość:
która opisuje względną zmianę objętości wywołaną zmianą temperatury.
Wtedy człon temperaturowy w tensorze naprężeń można interpretować jako:
naprężenie hydrostatyczne wywołane rozszerzalnością cieplną, proporcjonalne do modułu kompresji , działające izotropowo (bo zawiera ).
Tensorowa postać prawa tarcia Niech tensor tarcia będzie zapisany przy pomocy tensora prędkości za pomocą współczynników , które zachowują się analogicznie jak współczynniki w prawie Hooke’a. Prawo tarcia zapisujemy:
Tensor tarcia można również zdefiniować w postaci zależnej od tensora prędkości oraz współczynników lepkości i :
gdzie: — lepkość dynamiczna (lepkość ścinania), — lepkość objętościowa (lepkość druga).
Ślad tensora tarcia Załóżmy, że tensor tarcia ma postać hydrostatyczną:
Wtedy ślad tensora tarcia z wynosi:
Warunek Stokesa Na ogół przyjmuje się, że ślad tensora tarcia jest równy zero. Warunek ten prowadzi — zgodnie ze Stokesem — do zależności pomiędzy współczynnikami lepkości:
Interpretacja ciśnienia lepkościowego Wielkość , zdefiniowana przy pomocy tensora prędkości , przyjmuje postać:
Widzimy więc, że:
dla warunku Stokesa mamy , dla płynu nieściśliwego () również . Oznacza to, że ciśnienie lepkościowe pojawia się wyłącznie w płynach ściśliwych lub w sytuacjach, gdy warunek Stokesa nie jest spełniony.