Jesteśmy otoczeni przez kłamców. Pozwól proszę, że tym przejaskrawionym zdaniem rozpocznę moduł dotyczący zimnego odczytu. Zapoznam Cię oczywiście z podstawowymi technikami, pozwalającymi np. dawać złudzenie, że kontaktujesz się ze zmarłymi, ale nie będę ukrywał, że w dużej mierze będzie to moduł, który stanowi akt oskarżenia przeciwko całemu środowisku szarlatanów, oszustów i tego typu społecznych pasożytów. Wybacz mi mój ton i jeśli masz chęci, zapraszam do lektury.
Wiele osób daje się nabrać na pewne zatrważające kłamstwa. Jeżeli zdarzyło Ci się oglądać serial Mentalista, to pewnie zauważyłeś, że tytułowy bohater w swojej przeszłości był medium i zapewniał ludziom kontakt ze zmarłymi krewnymi. Sam bardzo dobrze wiedział o tym, że jest zwykłym oszustem i wykorzystuje tylko pewne furtki w ludzkim umyśle, ułatwiające sprowadzenie iluzji, że ma się jakieś nadprzyrodzone zdolności. Główną techniką, na jakiej opiera się chyba większość zdolności parapsychologicznych jest zimny odczyt, będący kluczem do zrozumienia, skąd psychotronik lub medium lub jasnowidz czy jakakolwiek inna wróżka, pozornie tak wiele wie o Tobie.
Przyznam, że umiejętność ta jest fascynująca, przez co wręcz zachęca do manipulacji. Potrafiący jej używać mógłby wykorzystać ją w dowolnej sytuacji, osobistej, czy służbowej i w specyficznych warunkach mógłby z jej pomocą stworzyć wrażenie, że posiada szczególny kontakt ze zmarłymi, a nawet czytania w myślach. Z drugiej strony, sama znajomość tych technik, bez praktycznego doświadczenia, daje Ci przewagę i pozwala uchronić choćby od utraty pieniędzy, gdy pojawi się oszust twierdzący, że jest w posiadaniu szczególnych zdolności dających mu wgląd do świata zmarłych.
Pierwszym zjawiskiem psychologicznym, które ma duże znaczenie dla możliwości istnienia oszustów korzystających z zimnego odczytu, jest efekt horoskopowy, znany też pod nazwą efektu Barnuma lub Forera. Eksperymenty i doświadczenia związane z efektem horoskopowym polegają np. na zebraniu grupy ludzi i przedstawieniu im charakterystyki osobowości. Charakterystyka ta jest konstruowana jest za pomocą truizmów charakterologicznych. Jak to wygląda w praktyce pokazał choćby Derren Brown w swoim wyśmienitym programie telewizyjnym Trick of the Mind. Derren stworzył specjalny, długi opis osobowości, w którym wykorzystał serię truizmów i ogólnikowych opisów, jakie można odnieść właściwie do większości ludzi. Wybranym osobom wręczył zalakowane koperty sugerując jedynie, że korzystając z astrologicznych i psychometrycznych metod sporządził opis osobowości, starając się unikać uogólnień i być jak najbardziej szczegółowym. Każda z osób otrzymała ten sam tekst, choć oczywiście nie była tego świadoma i sądziła, że otrzymuje przygotowany specjalnie dla niej opis. Po zapoznaniu się z opisem zadanie uczestników polegało na przedstawieniu swoich odczuć odnośnie treści tekstu.
Wyniki, jakie uzyskał Derren w swoim nieoficjalnym doświadczeniu z grubsza pokrywają się z wynikami, jakie psychologowie uzyskują podczas badań nad efektem horoskopowym. Jedna osoba na pięć nie była szczególnie poruszona opisem, dając mu trafność mniejszą niż 50%. Pozostali, w liczbie około dwunastu na piętnastu uczestników byli pod dużym wrażeniem. Niektórzy sądzili wręcz, że opisy są bardzo intymne i szczegółowe, i zgadzają się w większości z ich osobowością.
Ciekawą rzeczą jest fakt, że w podobnych eksperymentach ulegamy złudzeniu, iż jesteśmy odporni lub jakoś szczególnie predysponowani do tego, aby nie dać się nabrać na takie rzeczy. Większość ludzi, którzy nie mieli świadomości istnienia efektu horoskopowego, twierdziłaby że po takim opisie właśnie spodziewaliby się kilku ogólników i truizmów charakterologicznych. Po przeczytaniu jednak nie mogą oprzeć się wrażeniu, że opis dotyczy tylko i wyłącznie ich samych. Pomimo, że psychologia od dłuższego czasu zdaje sobie sprawę z istnienia tego zjawiska, Derren jako pierwszy zorganizował eksperyment, mający zdemaskować rzekome parapsychologiczne podłoże. Metoda znana jest pod nazwą eksperymentu Forera, stąd często efekt horoskopowy określa się jako efekt Forera.
Efekt horoskopowy ma oczywiście pewne ograniczenia, ale wystarczy odrobina sprytu i nieco obserwacji, aby dopasować taki opis charakteru do konkretnej osoby. Można to wykorzystać i wykorzystuje się nagminnie w rozmaitych sytuacjach, począwszy od codziennych horoskopów, poprzez sztukę uwodzenia, a skończywszy na telepatii i rozmawianiu ze zmarłymi. Żebyś nie poczuł się oderwany od tego o czym mówię, dam Ci małą próbkę treści opartej o zasadę o której mówię. Przedstawię Ci dwa teksty, jeden skierowany do mężczyzny, drugi do kobiety. Oba są tylko nieco zmodyfikowanymi opisami pochodzącymi z Księgi Imion autorstwa Iwony Huchli, wydanej we Wrocławiu w 1998 roku, mocami wydawnictwa Astrum. Byłbym jednak niesprawiedliwy, gdybym wkładał treść tej książki na jedną półkę z oszustwami pokroju medium i rozmawiania ze zmarłymi. Książeczka ta bowiem zawiera wiele cennych informacji dotyczących imion, np. ich pochodzenia i stanowi niezłą inspiracją i motywację dla słynnych posiadaczy danych imion, o których wspomina. Ponadto, co chcę podkreślić, że człowiek ma niezwykłą zdolność do kreowania własnej tożsamości w oparciu o stereotypy dotyczące wyobrażeń, jakie ma się na własny temat. Innymi słowy, jeżeli utożsamiasz się z czymś, np. z własnym imieniem, w pewnych warunkach możesz nieświadomie zmieniać swoje zachowanie w taki sposób, aby pasowało ono do stereotypu zachowania, jakie masz w swoim umyśle związane z tym imieniem. Niestety nie ma jak do tej pory rozstrzygających badań, więc pozostawiam kwestię otwartą. No ale wróćmy wreszcie do rzeczy.
Nie powiem Ci, jakiego imienia dotyczy poniższy opis. Jeżeli jesteś kobietą, spróbuj z otwartym umysłem określić, w jakim stopniu opis pokrywa się z Twoją osobowością, bo opis dotyczy kobiety. Sprawdź, czy opis pokrywa się z Twoją osobowością: Czasem zachowujesz się jak wielka dama, wyniosła wręcz i majestatyczna, a czasem jak psotna trzpiotka, pełna wdzięku i kokieterii. Pragniesz, by świat wokół Ciebie był zorganizowany i uporządkowany, by każda rzecz miała swoje miejsce i numer katalogowy - wtedy czujesz się bezpieczna i możesz sobie pozwolić na radosną chwilę swobody. Interesujesz się wszystkim, co Cię otacza (znajomi zazdroszczą Ci nawet czasem tej wszechstronności). Chętnie zdobywasz coraz to nową wiedzę, jesteś dociekliwa i pracowita, próbujesz docierać do samego sedna problemu. Nie są Ci obce tytuły naukowe i status wszechstronnie wykształconej damy. Mimo że należysz do osób stale zajętych, znajdujesz czas dla przyjaciół, jesteś towarzyska, miła i sympatyczna, masz poczucie humoru. Cenisz tych, którzy coś w życiu osiągnęli i mają się czym pochwalić. Jesteś zmysłowa, lubisz być otoczona przez adoratorów, łatwo się zakochujesz. Często jednak już po pierwszej randce zastanawiasz się, czy kandydat pochodzi z dobrej rodziny i czy prezentuje odpowiedni stan majątkowy. Nie martw się tym zbytnio - choć przywiązujesz dużą wagę do spraw materialnych i choć w miłości bywasz powściągliwa, stać Cię przecież na odrobinę szaleństwa! Twoje hobby to teatr, muzyka, moda. Uprawiasz jazdę konną, jazdę na rowerze lub tenis. Parasz się zawodem prawniczki, lekarki lub stewardesy. Po zapoznaniu się z opisem spróbuj odgadnąć, jakiego kobiecego imienia dotyczy. Nie zastanawiaj się nad tym, tylko pozwól, ale pierwsze kobiece imię pojawiło się w Twoim umyśle. Czyżby to była Iwona?
Żeby mężczyźni nie poczuli się dyskryminowani, co pewnie rzadko się im zdarza, to kolejny opis, tym razem dla imienia męskiego: Jesteś mężczyzną intrygującym, nieco zagadkowym, a przez to pociągającym i potrafiącym zauroczyć towarzystwo. Niechętnie podnosisz głos, starannie dobierasz słowa, umiesz dodać otuchy, nie znosisz brutalności. Należysz do osób, które za wszelką cenę dążą do zgody i kompromisu, zawsze starasz się pogodzić zwaśnionych kolegów. Łatwo przystosowujesz się do każdych warunków i potrafisz zaadaptować się w każdym środowisku; łatwo też umiesz zjednać sobie przyjaciół. Nie jesteś zwolennikiem pośpiechu, unikasz skrajności, chciałbyś wieść spokojne i wygodne życie. Zazwyczaj interesujesz się wieloma dziedzinami nauki i zdobywasz gruntowne wykształcenie. Krytycznie odnosisz się do różnych pseudonaukowych teorii, ale z właściwą sobie wnikliwością potrafisz znaleźć źdźbło prawdy nawet w najdziwaczniejszych poglądach. Ważne miejsce w Twoim życiu zajmuje także sztuka, jesteś wrażliwy na otaczające Cię piękno, znasz się na różnych rodzajach twórczości artystycznej. Cieszysz się powodzeniem u kobiet, rozumiesz je i umiesz z nimi rozmawiać. Gdy jesteś zaangażowany uczuciowo, unikasz manifestacji i poważnych wyznań, czasem bywasz zażenowany. Jeśli coś układa się nie po Twojej myśli, to najczęściej zamykasz się w sobie. Potrafisz jednak być zazdrosny i pociągają Cię afery miłosne. Twoje hobby to poezja, uprawa roślin lub podróże. Uprawiasz narciarstwo, tenis lub golf. Sprawdzasz się w zawodzie dyplomaty, pisarza lub wykładowcyIwona Huchla (1998), Księga Imion. Astrum, Wrocław, s. 89 i 91.. Pozwól, że pozostawię Cię w niepewności co do imienia, jakiego tyczyć ma się ów opis. Jestem też niezmiernie ciekaw, na ile trafny byłby on w stosunku do Ciebie, jeżeli jesteś mężczyzną i pozwoliłbyś sobie spróbować zinterpretować go tak, jakby tyczył on Ciebie.
Autorzy takich tekstów, jeżeli ich celem jest duża ich akuratność, muszą być jak najbardziej ogólnikowi i niezmienni. W dodatku jeżeli autor nie zna zjawiska efektu horoskopowego i nie potrafi odpowiednio formułować treści, nie napisze tak dobrej charakterystyki, jak mogłaby być, aby zauroczyć jak największą liczbę ludzi. Prawdopodobnie uznałeś, że ten tekst nie jest zbyt pasujący akurat do Ciebie. Pamiętaj więc o tej sprawie - ktoś, kto para się zimnym odczytem zwykle ma dostęp do oszukiwanej osoby, więc może dopasować odczyt w oparciu o dane zebrane i zaobserwowane w trakcie kontaktu z nią. Nie ważne. Chciałbym w tym momencie abyś dostrzegł, jak wielką przyjemność może sprawić komuś odkrycie, że taki opis, pełen pochlebstw i pozytywnych zwrotów, jest trafny i osobisty, nawet jeśli większość z tych sformułowań można by odnieść do sporej grupy ludzi, np. w określonym wieku itp.
Rozmyślanie nad efektem horoskopowym powinno doprowadzić nas do kilku wniosków. Wszyscy ludzie przeżywają pewne wahania nastroju, szczególnie błyskotliwi dwudziestoparolatkowie są sobą zaabsorbowani na tyle, że wciąż zastanawiają się nad ich “prawdziwym” ja. Mają przez to skłonność do samoobserwacji i świadomość sprzecznych aspektów swej osobowości. Media dodatkowo podsycają to dążenie do zrealizowania “prawdziwego” ja. Wiele ze zdań z powyższego opisu trafiają prosto w czułe punkty osobowości, dodatkowo są sformułowane w taki sposób, że ciężko je odrzucić. Przykładem jest odniesienie się do dwóch sprzecznych cech, np. osobowości. Choćby zdanie: “Nie dążysz do wielkiego sukcesu i oszałamiającej kariery, ale chciałabyś być doceniana, podziwiana i szanowana”, zawiera w sobie pewną dozę sprzeczności. Gdyby zdanie to brzmiało: “czasem chcesz osiągnąć sukces, innym razem nie chcesz”, byłoby bardzo mało przekonujące i nie trafiłoby do nikogo. Przybierzmy je jednak nieco bardziej wyrafinowanym, docierającym do wyobraźni słownictwem i epitetami, oraz odnieśmy się do jednego z podstawowych pragnień człowieka, pragnienia bycia docenionym, które to jest niezaspokojone w szczególności wśród wielu kobiet. Taka manipulacja słowami sprawia, że pusty banał wydaje się być czymś konkretnym i wyrazistym.