Streszczenie Cześnik Raptusiewicz planuje małżeństwo z bogatą wdową Podstoliną, która mieszka w tym samym zamku co ona i jego bratanica Klara. Liczy przy tym na jej posag i majątek. Pomaga mu w tym samochwała i tchórzliwy „rycerz” Papkin, który ma pośredniczyć w zalotach oraz straszyć Rejenta.
Cześnik i Rejent od dawna się nienawidzą. Spór wybucha na nowo, gdy Rejent każe naprawić mur graniczny między częściami zamku. Cześnik uznaje to za zamach na swoje prawa i wysyła Papkina, żeby przeszkodził robotnikom. Dochodzi do kłótni, wzajemnych obelg i gróźb pojedynku.
Tymczasem w ogrodzie potajemnie spotykają się Klara i Wacław. Wacław to syn Rejenta, ale udaje „komisarza”. Młodzi szczerze się kochają, jednak konflikt ich rodzin utrudnia związek.
Papkin przypadkiem „łapie” Wacława jako jeńca i przyprowadza go do Cześnika. Ten jednak nie widzi sensu trzymania go w niewoli i zamierza go wypuścić. Wacław, pragnąc być blisko Klary, prosi, by mu pozwolono zostać. Za łapówkę (sakiewkę z pieniędzmi) przekonuje Papkina, żeby go nie zdradzał i wziął do „służby”.
Klara i Wacław knują plan: jeśli Podstolina będzie przychylna Wacławowi, ten łatwo zostanie w zamku. Gdy Wacław spotyka się z Podstoliną, okazuje się, że już kiedyś się znali – podawał się przed nią za księcia i obiecywał jej miłość. Teraz musi jej przyznać, że wtedy kłamał i że naprawdę kocha Klarę. Podstolina, urażona, ale sprytna, decyduje się jednak porzucić Cześnika i na nowo wydać się za Wacława, gdyż Rejent proponuje jej korzystną intercyzę.
Rejent spisuje zeznania mularzy, by zaskarżyć Cześnika za pobicie robotników i próbę postrzelenia sąsiada. Papkin na rozkaz Cześnika wyzywa Rejenta na pojedynek, jednak ten odpowiada wymijająco i wspomina o planowanym ślubie Cześnika. Dzięki podsłuchanej rozmowie Papkin dowiaduje się, że Rejent chce związać Podstolinę z Wacławem.
Sprawa komplikuje się, gdy Cześnik odkrywa, że „komisarz” to w istocie Wacław, syn Rejenta. Rozwścieczony, w akcie zemsty postanawia ożenić Klarę z Wacławem – tak, aby Rejent stracił i syna, i narzeczoną dla niego. Młodzi są zachwyceni takim obrotem sprawy.
W kaplicy odbywa się ślub Klary i Wacława. Gdy Rejent się o tym dowiaduje, jest przerażony. Cześnik oznajmia mu, że są „kwita”: Rejent zabrał mu Podstolinę, on – jego syna. Ostatecznie wychodzi na jaw, że majątek Podstoliny i tak miał przypaść Klarze (zgodnie z dawną umową), więc w praktyce wygrywa Klara z Wacławem.
Podstolina zgadza się na nowy układ, bierze od Rejenta odszkodowanie za zerwanie umowy małżeńskiej, a Klara i Wacław zyskują zgodę obu stron. Na koniec Cześnik i Rejent godzą się, a zemsta Cześnika zamienia się w szczęśliwe małżeństwo młodych i ogólną zgodę.
Najważniejsi bohaterowie Cześnik Maciej Raptusiewicz szlachcic, współwłaściciel zamku, opiekun Klary, porywczy, hałaśliwy, skłonny do awantur, ale w gruncie rzeczy prostolinijny i niepozbawiony dobrego serca, marzy o małżeństwie z Podstoliną (głównie dla majątku), planuje zemstę na Rejencie, ale ostatecznie sam przyczynia się do szczęśliwego finału.
Rejent Milczek drugi współwłaściciel zamku, ojciec Wacława, na pozór cichy, pokorny („milczek”), w rzeczywistości chytry i wyrachowany, lubi procesy, pisma, pozwy; knuje przeciw Cześnikowi, chce ożenić syna z Podstoliną, by przejąć jej majątek.
Klara bratanica Cześnika (w praktyce jego wychowanka), młoda, piękna, zaradna, rozsądna, kocha Wacława, ale jest dumna i nie zgodzi się na małżeństwo „w niesławie” (ucieczkę), dzięki jej posagowi i fortelom powieść kończy się dobrze.
Wacław syn Rejenta, kochanek Klary, romantyczny, uczuciowy, gotów sprzeciwić się ojcu dla miłości, był wcześniejszym adoratorem Podstoliny (pod fałszywym tytułem księcia), co wraca w akcie III, poślubiając Klarę, jednoczy zwaśnione rody.
Podstolina (Hanna Czepiersińska) bogata wdowa, zmieniająca mężów w zależności od korzyści, gotowa wyjść za Cześnika, potem szybko przechodzi na stronę Rejenta i Wacława, gdy widzi finansowy zysk, sprytna, interesowna, ale nie zła do końca – zgadza się na układ z Klarą.
Papkin ubogi szlachcic, samochwał, tchórz, sługa Cześnika, wiecznie opowiada o swoich „bohaterskich czynach”, choć w rzeczywistości boi się własnego cienia, zabawna postać komiczna: uwielbia dobre jedzenie i wino, wzdycha do Klary, pisze groteskowy testament, mimo wad, w kluczowym momencie pomaga młodym (nie zdradza ich).
Dyndalski sługa Cześnika, spokojny, powolny, często jest głosem rozsądku i „adresatem” wybuchów Cześnika, pomaga w pisaniu listu „miłosnego” do Wacława.
Śmigalski, Perełka, mularze, Rózia
postaci epizodyczne, służące ukazaniu codzienności na zamku i konfliktu obu stron.
Czas i miejsce akcji Czas akcji: brak dokładnej daty; realia wskazują na XVIII / pocz. XIX wieku (schyłek dawnej Polski szlacheckiej), wydarzenia dzieją się w ciągu kilku dni. Miejsce akcji: głównie stary zamek na prowincji, podzielony między dwóch współwłaścicieli (Cześnika i Rejenta), dziedziniec, mury, pokoje, ogród (altana, miejsce spotkań Klary i Wacława).
Gatunek i budowa utworu Rodzaj literacki: dramat Gatunek: komedia obyczajowa (komedia szlachecka) utwór sceniczny, podzielony na 4 akty, pisany wierszem (13-zgłoskowiec), zawiera wiele dialogów, monologów, scen komicznych, nieporozumień, przebieranek.
Cechy komedii:
komizm postaci (Papkin, Cześnik, Rejent), komizm sytuacyjny (nieporozumienia, podsłuchane rozmowy, „trucizna” Papkina), komizm językowy (charakterystyczne powiedzonka, przechwałki, stylizacje mowy).
Problematyka Spór i pojednanie – konflikt Cześnika i Rejenta (o mur, władzę, dumę), który zostaje rozwiązany dopiero dzięki miłości młodych. Miłość i interes – Klara i Wacław kochają się szczerze, Podstolina wybiera partnerów według zysków, Cześnik i Rejent też myślą głównie o majątku. Świat szlachecki ośmieszony – Fredro karykaturalnie pokazuje wady szlachty: pieniactwo, kłótliwość, pychę, skłonność do procesów, bałwochwalczy stosunek do „honoru”. Rola intrygi i przypadku – liczne sprzeczne plany, podsłuchy, zmiany stron; ostatecznie przypadek i spryt młodych prowadzą do szczęśliwego końca. Hipokryzja i dwulicowość – Rejent udaje pobożnego, pokornego, a knuje intrygi; Papkin udaje bohatera, a jest tchórzem; Podstolina zmienia front zależnie od korzyści.