Właściwość i zadania sądów rejonowych, okręgowych i apelacyjnych Wymiar sprawiedliwości w Polsce opiera się na strukturze sądów powszechnych, które rozstrzygają sprawy z zakresu prawa karnego, cywilnego, rodzinnego i opiekuńczego oraz prawa pracy i ubezpieczeń społecznych. Zgodnie z Konstytucją RP (art. 176), postępowanie sądowe jest co najmniej dwuinstancyjne, co oznacza, że od wyroku wydanego w pierwszej instancji przysługuje apelacja do sądu wyższego szczebla.

Sądy Rejonowe Sądy rejonowe stanowią podstawowy szczebel sądownictwa powszechnego. Tworzy się je dla jednej lub kilku gmin.

Właściwość rzeczowa: Sprawują wymiar sprawiedliwości we wszystkich sprawach, z wyjątkiem tych zastrzeżonych dla sądów wyższej instancji. Zadania w sprawach cywilnych: Rozpatrywanie spraw o mniejszej wartości przedmiotu sporu, spraw o alimenty, opiekę nad dziećmi czy spraw spadkowych. Zadania w sprawach karnych: Orzekanie w sprawach o wykroczenia oraz o lżejsze przestępstwa (występki). Wydziały ksiąg wieczystych: Prowadzenie rejestrów nieruchomości, co ma kluczowe znaczenie dla pewności obrotu prawnego.

Sądy Okręgowe Sądy okręgowe pełnią w polskim systemie podwójną rolę – występują zarówno jako sądy pierwszej, jak i drugiej instancji. Tworzy się je dla obszaru właściwości co najmniej dwóch sądów rejonowych.

Jako pierwsza instancja: Rozpatrują sprawy o dużej wadze lub skomplikowanym charakterze, m.in.: poważne przestępstwa (zbrodnie, np. zabójstwo); sprawy o rozwód i separację; sprawy o ochronę dóbr osobistych oraz praw autorskich; sprawy cywilne, w których wartość sporu przekracza określoną ustawowo kwotę (obecnie powyżej 100 tys. zł). Jako druga instancja: Rozpoznają apelacje i zażalenia od wyroków oraz postanowień wydanych przez sądy rejonowe. W tym trybie sąd okręgowy sprawdza, czy sąd niższej instancji prawidłowo zinterpretował prawo i ustalił fakty.

Sądy Apelacyjne Sądy apelacyjne funkcjonują wyłącznie jako sądy drugiej instancji. Tworzy się je dla obszaru właściwości co najmniej dwóch sądów okręgowych.

Właściwość i zadania: Rozpoznawanie apelacji od wyroków wydanych w pierwszej instancji przez sądy okręgowe. Kontrola orzecznicza: Sąd apelacyjny ma za zadanie ostateczne merytoryczne rozstrzygnięcie sprawy w toku instancji (choć od niektórych wyroków przysługuje jeszcze kasacja do Sądu Najwyższego). Nadzór: Sprawują nadzór nad działalnością administracyjną podległych im sądów okręgowych i rejonowych.

Zasady ustalania właściwości sądu Aby sprawa trafiła do odpowiedniego organu, stosuje się dwa rodzaje właściwości:

Właściwość rzeczowa – określa, który szczebel sądu (rejonowy czy okręgowy) powinien rozpoznać sprawę jako pierwszy ze względu na jej rodzaj lub wartość. Właściwość miejscowa – wskazuje konkretny sąd w danym mieście, biorąc pod uwagę np. miejsce zamieszkania pozwanego lub miejsce popełnienia przestępstwa.