Rola Prezydenta RP jako Wielkiego Mistrza Orderu i Kapituła Orderu Wprowadzenie Współczesne funkcjonowanie Orderu Orła Białego w strukturach państwowych III Rzeczypospolitej opiera się na przepisach ustawy o orderach i odznaczeniach z dnia 16 października 1992 r. Zgodnie z polską tradycją ustrojową, wywodzącą się z okresu przedrozbiorowego oraz II Rzeczypospolitej, pieczę nad najwyższym odznaczeniem sprawuje głowa państwa. Prezydent RP pełni funkcję Wielkiego Mistrza Orderu, co nakłada na niego szczególne obowiązki w zakresie szafarstwa (nadawania) oraz stania na straży godności tego odznaczenia.

Status i uprawnienia Wielkiego Mistrza Orderu Zgodnie z Art. 138 Konstytucji RP, Prezydent nadaje ordery i odznaczenia. W odniesieniu do Orderu Orła Białego, ustawa z 1992 roku precyzuje, że Prezydent RP z tytułu wyboru na ten urząd staje się Kawalerem Orderu Orła Białego, jego Wielkim Mistrzem i przewodniczy jego Kapitule.

Do kompetencji Wielkiego Mistrza należy:

Podejmowanie decyzji o nadaniu orderu z własnej inicjatywy lub na wniosek Prezesa Rady Ministrów. Przewodniczenie obradom Kapituły. Uroczyste wręczanie insygniów nowym kawalerom (najczęściej w dniach świąt narodowych: 3 maja oraz 11 listopada). Podpisywanie dyplomów potwierdzających nadanie godności kawalera orderu.

Symbolem władzy Wielkiego Mistrza jest Łańcuch Orderu Orła Białego, noszony podczas najważniejszych uroczystości państwowych, m.in. podczas zaprzysiężenia przed Zgromadzeniem Narodowym.

Kapituła Orderu: Skład i kadencja Kapituła Orderu Orła Białego jest organem opiniodawczym i strażnikiem honoru odznaczenia. W jej skład wchodzi Wielki Mistrz oraz pięciu członków, powoływanych przez Prezydenta na pięcioletnią kadencję. Członkowie Kapituły muszą być Kawalerami Orderu Orła Białego.

Struktura wewnętrzna Kapituły obejmuje:

Kanclerza Orderu – wybieranego przez Kapitułę spośród jej członków, odpowiedzialnego za bieżące kierowanie pracami organu. Sekretarza Kapituły – odpowiedzialnego za dokumentację i protokołowanie posiedzeń.

Zgodnie z zasadą ciągłości, członkowie Kapituły pełnią swoje funkcje do czasu powołania nowego składu, nawet jeśli ich kadencja upłynęła równocześnie z kadencją Prezydenta. Członkostwo w Kapitule ma charakter honorowy i jest wyrazem najwyższego zaufania państwowego.

Zadania Kapituły i proces opiniowania Głównym zadaniem Kapituły Orderu jest rozpatrywanie wniosków o nadanie lub pozbawienie orderu. Proces ten przebiega w następujący sposób:

Opiniowanie wniosków: Kapituła bada, czy kandydat spełnia rygorystyczne kryteria „wybitnych zasług cywilnych i wojskowych położonych dla chwały i pożytku Rzeczypospolitej Polskiej”. Opinia Kapituły ma charakter doradczy, jednak w praktyce ustrojowej jest kluczowa dla utrzymania elitarnego charakteru odznaczenia. Stanie na straży honoru: Kapituła ma prawo wystąpić do Prezydenta z wnioskiem o pozbawienie orderu osoby, która dopuściła się czynu niegodnego kawalera. Udział w ceremoniach: Członkowie Kapituły asystują Wielkiemu Mistrzowi podczas uroczystości wręczania insygniów, co podkreśla kolegialny charakter najwyższej godności państwowej.