Status orderu w okresie PRL (brak kontynuacji w systemie państwowym) Wprowadzenie Po przejęciu władzy w Polsce przez struktury zależne od ZSRR w 1944 roku, nastąpiła radykalna przebudowa systemu państwowego, w tym również hierarchii odznaczeń. Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego (PKWN) oraz późniejsze władze Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej (PRL) dążyły do zerwania z tradycją II Rzeczypospolitej, co skutkowało usunięciem Orderu Orła Białego z oficjalnej praktyki państwowej. Choć odznaczenie to nigdy nie zostało formalnie zniesione osobną ustawą, zostało ono de facto wyeliminowane z katalogu nagród państwowych na rzecz nowych, socjalistycznych wyróżnień.
Status prawny i pominięcie w ustawodawstwie Pierwszym aktem prawnym regulującym system odznaczeń po wojnie był dekret PKWN z dnia 22 grudnia 1944 roku o orderach, odznaczeniach oraz medalach. Dokument ten wymieniał ordery, które uznano za godne kontynuacji (m.in. Order Virtuti Militari oraz Order Odrodzenia Polski), jednak całkowicie pominął Order Orła Białego.
Sytuacja ta została podtrzymana w najważniejszym akcie prawnym dotyczącym tego obszaru w okresie powojennym – ustawie z dnia 17 lutego 1960 roku o orderach i odznaczeniach. Ustawa ta definiowała zamknięty katalog odznaczeń PRL, w którym najwyższe miejsce zajął nowo ustanowiony (w 1949 roku) Order Budowniczych Polski Ludowej. Brak wymienienia Orderu Orła Białego w tym spisie oznaczał, że w świetle prawa PRL odznaczenie to nie istniało jako instrument szafarstwa państwowego.
Ideologiczne przyczyny braku kontynuacji Wyeliminowanie orderu z systemu zaszczytnego miało podłoże ideologiczne. Order Orła Białego był postrzegany przez władze komunistyczne jako symbol:
Tradycji monarchicznej i arystokratycznej: nawiązującej do czasów królów saskich i stanisławowskich. Ciągłości z II Rzecząpospolitą: z którą władze PRL pozostawały w konflikcie politycznym i prawnym. Wartości religijnych: pierwotna dewiza Pro Fide, Rege et Lege oraz republikańska „Za Ojczyznę i Naród” nie przystawały do oficjalnej doktryny marksizmu-leninizmu.
Mimo że wizerunek orła (pozbawionego korony) pozostał godłem państwowym, sam order – jako najwyższy wyraz honoru suwerennego państwa – został uznany za niekompatybilny z nowym ustrojem.
Order Orła Białego w strukturach uchodźczych W okresie, gdy w kraju zaprzestano nadawania odznaczenia, ciągłość instytucjonalna orderu została zachowana przez Rząd RP na Uchodźstwie (z siedzibą w Londynie). Na mocy Konstytucji kwietniowej z 1935 roku, kolejni prezydenci na emigracji (m.in. Władysław Raczkiewicz, August Zaleski, Edward Raczyński) pełnili funkcję Wielkich Mistrzów i nadawali order wybitnym postaciom polskiej emigracji oraz sojusznikom zagranicznym.
Symbolika: Na uchodźstwie zachowano wzór insygniów z 1921 roku, w tym orła w koronie. Znaczenie: Fakt nadawania orderu przez władze londyńskie czynił z niego jeden z najważniejszych symboli walki o pełną suwerenność i nieuznawania legalności władzy komunistycznej w Polsce.
Epizod z 1944 roku i próby adaptacji Historycznie odnotowano, że w początkowym okresie (jesień 1944 roku) dowództwo Ludowego Wojska Polskiego oraz niektórzy działacze PKWN rozważali nadawanie Orderu Orła Białego w celu pozyskania przychylności społeczeństwa przyzwyczajonego do tradycyjnej symboliki. Istnieją projekty insygniów z tego okresu, na których orzeł jest pozbawiony korony. Ostatecznie jednak, pod wpływem nacisków ideologicznych i radzieckich wzorców, zrezygnowano z tego pomysłu, uznając, że nowe państwo potrzebuje całkowicie nowych symboli zaszczytnych.