Październik 1956 i destalinizacja Proces destalinizacji w Polsce był bezpośrednim następstwem wydarzeń w Związku Radzieckim po śmierci Józefa Stalina (1953) oraz ogłoszenia przez Nikitę Chruszczowa tajnego referatu na XX Zjeździe KPZR w lutym 1956 roku. Wewnątrz Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej doszło do głębokich podziałów i walki o władzę, co w połączeniu z narastającym niezadowoleniem społecznym doprowadziło do przesilenia politycznego w październiku 1956 roku.

Kryzys wewnątrzpartyjny i frakcje Puławian i Natolińczyków Śmierć I sekretarza KC PZPR Bolesława Bieruta w marcu 1956 roku przyspieszyła procesy reformatorskie. W łonie partii uformowały się dwie rywalizujące grupy: Puławianie, opowiadający się za umiarkowaną liberalizacją systemu przy zachowaniu monopolu władzy PZPR, oraz Natolińczycy, dążący do utrzymania metod stalinowskich i ścisłego powiązania z Moskwą. Sytuację zaostrzył Poznański Czerwiec 1956, czyli masowy protest robotniczy krwawo stłumiony przez wojsko i milicję. Wydarzenia te obnażyły brak społecznej akceptacji dla dotychczasowej polityki gospodarczej i represji aparatu bezpieczeństwa, zmuszając kierownictwo partii do szukania nowych rozwiązań politycznych.

VIII Plenum i powrót Władysława Gomułki do władzy Punktem zwrotnym było VIII Plenum KC PZPR, obradujące w dniach 19–21 października 1956 roku. Na stanowisko I sekretarza wybrano Władysława Gomułkę, który wcześniej został odsunięty od władzy i uwięziony za tzw. odchylenie prawicowo-nacjonalistyczne. Wybór ten odbył się w warunkach napięcia dyplomatycznego i militarnego – do Warszawy przybyła delegacja radziecka z Nikitą Chruszczowem na czele, a jednostki Armii Radzieckiej stacjonujące w Polsce rozpoczęły marsz w stronę stolicy. Ostatecznie strona radziecka zaakceptowała zmiany w polskim kierownictwie, otrzymując gwarancję utrzymania sojuszu wojskowego i politycznego z ZSRR.

Zakres reform i ograniczenie stalinizmu Okres po Październiku 1956 roku, określany mianem odwilży, przyniósł istotne zmiany w funkcjonowaniu państwa. Zaprzestano masowego stosowania terroru fizycznego wobec obywateli, a Ministerstwo Bezpieczeństwa Publicznego zostało ostatecznie zlikwidowane (jego zadania przejęło MSW). Przeprowadzono rehabilitację tysięcy osób niesłusznie skazanych w procesach politycznych. W sferze gospodarczej i społecznej wycofano się z przymusowej kolektywizacji rolnictwa, co doprowadziło do rozwiązania większości rolniczych spółdzielni produkcyjnych. Doszło także do normalizacji stosunków z Kościołem katolickim, czego symbolem było uwolnienie prymasa Stefana Wyszyńskiego. Mimo tych ustępstw, PZPR zachowała pełnię władzy politycznej, a zakres wolności słowa i swobód obywatelskich pozostał ściśle kontrolowany przez cenzurę.