Partia wobec kryzysów: 1968 i 1970 Pod koniec lat 60. XX wieku wewnątrz Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej doszło do zaostrzenia walk frakcyjnych, które bezpośrednio wpłynęły na sposób reagowania władz na protesty społeczne. Okres ten charakteryzował się odejściem od postulatów odwilży październikowej na rzecz zaostrzenia kursu politycznego i ideologicznego.

Walka frakcyjna i kampania antysyjonistyczna 1968 roku Wewnątrz partii uformowały się dwie główne grupy nacisku rywalizujące o wpływy w aparacie państwowym. Pierwszą stanowili partyzanci, dowodzeni przez ministra spraw wewnętrznych Mieczysława Moczara. Grupa ta odwoływała się do haseł narodowo-komunistycznych i dążyła do przejęcia władzy poprzez usunięcie z urzędów osób starszego pokolenia, w tym działaczy pochodzenia żydowskiego. Ich przeciwnikami byli tzw. puławianie, kojarzeni z bardziej liberalnym nurtem partii. Pretekstem do otwartego starcia stały się studenckie protesty Marca 1968, wywołane m.in. zakazem wystawiania „Dziadów” w reżyserii Kazimierza Dejmka. Kierownictwo PZPR z Władysławem Gomułką na czele wykorzystało te wydarzenia do przeprowadzenia czystek kadrowych pod hasłami walki z „rewizjonizmem” i „syjonizmem”. Skutkiem kampanii antysyjonistycznej było zmuszenie do emigracji kilkunastu tysięcy obywateli polskich pochodzenia żydowskiego oraz pełna marginalizacja frakcji puławian.

Grudzień 1970 i zmiana na szczytach władzy Kolejny kryzys wywołała decyzja Rady Państwa i Rady Ministrów z 12 grudnia 1970 roku o wprowadzeniu drastycznych podwyżek cen artykułów spożywczych, opału i energii. Decyzja ta, ogłoszona tuż przed świętami Bożego Narodzenia, doprowadziła do wybuchu strajków w zakładach pracy na Wybrzeżu, m.in. w Gdańsku, Gdyni, Elblągu i Szczecinie. Biuro Polityczne KC PZPR, uznając protesty za kontrrewolucję, podjęło decyzję o użyciu siły. Do pacyfikacji miast skierowano oddziały Milicji Obywatelskiej oraz Wojska Polskiego wyposażone w broń ostrą i transportery opancerzone. W wyniku pacyfikacji Wybrzeża zginęło 45 osób, a ponad 1100 zostało rannych. Krwawe stłumienie protestów doprowadziło do załamania autorytetu Władysława Gomułki wewnątrz struktur partii.

VII Plenum i nowa strategia ekipy Gierka 20 grudnia 1970 roku zwołano VII Plenum KC PZPR, podczas którego dokonano zmiany na stanowisku I sekretarza. Odsuniętego od władzy Władysława Gomułkę zastąpił Edward Gierek, dotychczasowy I sekretarz Komitetu Wojewódzkiego w Katowicach. Nowe kierownictwo, w celu uspokojenia nastrojów społecznych, wycofało się z ogłoszonych podwyżek cen i zapowiedziało zmianę strategii gospodarczej. Zapoczątkowano okres tzw. dekady gierkowskiej, opartej na zaciąganiu kredytów zagranicznych na modernizację przemysłu i konsumpcję. Zmiana ta oznaczała również reorganizację kadr partyjnych i odsunięcie najbliższych współpracowników Gomułki (m.in. Zenona Kliszki) od realnego wpływu na państwo. Wydarzenia grudnia 1970 roku po raz pierwszy pokazały mechanizm, w którym masowy protest robotniczy wymusił wymianę elity rządzącej wewnątrz systemu monopartyjnego.