Прафесійнае выгаранне — фізічнае і эмацыйнае знясіленне працаўнікоў у выніку працяглага ўздзеяння праблем, звязаных з працай. Сусветная арганізацыя аховы здароўя (СААЗ) вызначае яго ў 11-м пераглядзе Міжнароднай класіфікацыі хвароб (МКХ-11) як «прафесійную з’яву», якая ўзнікае ў выніку хранічнага, некантраляванага стрэсу на працы.
Азначэнне Агульнапрынятага ў медыцынскім асяроддзі азначэння прафесійнага выгарання не існуе. Гэтая акалічнасць абмяжоўвае даследчыкаў з’явы, бо без адзінага азначэння параўнанне вынікаў розных даследаванняў можа быць праблематычным, а таксама ўскладняецца ацэнка распаўсюджанасці выгаранняGuseva Canu I, Marca SC, Dell’Oro F, Balázs Á, Bergamaschi E, Besse C, Bianchi R, Bislimovska J, Koscec Bjelajac A, Bugge M, Busneag CI, Çağlayan Ç, Cernițanu M, Costa Pereira C, Dernovšček Hafner N, Droz N, Eglite M, Godderis L, Gündel H, Hakanen JJ, Iordache RM, Khireddine-Medouni I, Kiran S, Larese-Filon F, Lazor-Blanchet C, Légeron P, Loney T, Majery N, Merisalu E, Mehlum IS, Michaud L, Mijakoski D, Minov J, Modenese A, Molan M, van der Molen H, Nena E, Nolimal D, Otelea M, Pletea E, Pranjic N, Rebergen D, Reste J, Schernhammer E, Wahlen A. Harmonized definition of occupational burnout: A systematic review, semantic analysis, and Delphi consensus in 29 countries. Scand J Work Environ Health. 2021 Mar 1;47(2):95-107. doi: 10.5271/sjweh.3935. Epub 2020 Dec 1. PMID: 33258478; PMCID: PMC8114565..
У 10-м пераглядзе міжнароднай класіфікацыі хвароб ад 1992 года выгаранне з’яўляецца без азначэння ў секцыі «Праблемы, звязаныя з цяжкасцямі ў кіраванні жыццём». У 11-м пераглядзе міжнароднай класіфікацыі хвароб выгаранне было перанесена ў секцыю «Праблемы, звязаныя з працай і беспрацоўем». МКХ-11 апісвае з’яву як «сіндром, які разглядаецца як вынік хранічнага стрэсу на працоўным месцы, што не быў паспяхова пераадолены». Пры гэтым выгаранне класіфікуецца як прафесійная з’ява, а не як хвароба.
Даследаванне 2021 года дасягнула кансэнсусу ў азначэнні прафесійнага выгарання у групе з 50 экспертаў з 29 краін. Паводле прапанаванага азначэння, «прафесійнае выгаранне або прафесійнае фізічнае і эмацыйнае знясіленне працаўнікоў гэта знясіленне ў выніку працяглага ўздзеяння праблем, звязаных з працай». Гэтая прапанова заснавана на папярэдніх публікацыях, азначэнні з , а таксама на каментарыях экспертаў з групы. дэльфійскага кансэнсусу сярод шырэйшага кола экспертаў мае быць спраўджана будучымі даследаваннямі.
Сімптомы
Сіндром прафесійнага выгарання характарызуецца пэўным наборам сімптомаў, якія ўздзейнічаюць на эмацыйнае, фізічнае і псіхалагічнае здароўе. Тры асноўныя кампаненты выгарання — гэта эмацыйнае знясіленне, дэперсаналізацыя або цынізм і адчуванне адсутнасці асабістых дасягненняў.
Эмацыйнае знясіленне Эмацыйнае знясіленне з’яўляецца асноўным кампанентам сіндрому прафесійнага выгарання, якое заключаецца ў адчуванні эмацыйнай спустошанасці і стомленасці ад працы. Людзі, якія сутыкаюцца з эмацыйным знясіленнем, часта паведамляюць аб адчуванні вычарпанасці, якое ўплывае на іх матывацыю і ўзровень агульнай энергіі. Гэтае знясіленне можа прывесці да зніжэння здольнасці эфектыўна выконваць задачы і абавязкі, што робіць складаным выкананне прафесійных роляў.
Дэперсаналізацыя або цынізм Дэперсаналізацыя, таксама вядомая як цынізм, уключае фарміраванне адчужанага або абыякавага стаўлення да сваёй працы, калег ці кліентаў. Гэты кампанент характарызуецца адчуваннем эмацыйнага дыстанцыявання, калі людзі могуць набыць цынічны погляд на свае задачы або ўзаемаадносіны з іншымі. Дэперсаналізацыя можа праяўляцца ў выглядзе зніжэння ўзроўню эмпатыі і спагады, што прыводзіць да абыякавасці ў прафесійных адносінах.
Адчуванне адсутнасці асабістых дасягненняў Адчуванне адсутнасці асабістых дасягненняў азначае зніжэнне пачуцця прафесійнай эфектыўнасці і задавальнення ад працы. Людзі могуць адчуваць сябе неэфектыўнымі або бескарыснымі ў сваіх ролях, уважаючы, што яны не дасягаюць значных вынікаў. Гэта пачуццё часта спрыяе зніжэнню задавальнення ад сваёй працы, што можа яшчэ больш пагоршыць эмацыянальнае знясіленне і адчужанасць.
Прычыны У 2021 годзе быў апублікаваны васьмідзесяці пяці даследаванняў выгарання з мэтай ацаніць сувязь паміж знясіленнем працаўнікоў і фактарамі, якія могуць на яго ўплываць (прэдыктарамі). У агляд былі ўключаны толькі , дзе ўзровень выгарання ацэньваўся праз некаторы час пасля ацэнкі таго ці іншага фактару. Мінімальным патрабаваннем была наяўнасць 50 актыўных рабочых у групе. Для кожнага фактару або катэгорыі фактараў была ацэнена велічыня сувязі і якасць доказаў, прадстаўленых у адпаведных даследаванняхShoman, Y.; El May, E.; Marca, S.C.; Wild, P.; Bianchi, R.; Bugge, M.D.; Caglayan, C.; Cheptea, D.; Gnesi, M.; Godderis, L.; et al. Predictors of Occupational Burnout: A Systematic Review. Int. J. Environ. Res. Public Health 2021, 18, 9188. https://doi.org/10.3390/ijerph18179188.
Агляд выявіў сувязь слабай і сярэдняй велічыні паміж высокімі рабочымі патрабаваннямі і знясіленнем працаўнікоў. Пры гэтым аўтары адзначаюць сярэднюю якасць доказаў, выкліканую хібамі ў . Уплыў асобных відаў патрабаванняў, напрыклад колькасных і эмацыйных, вагаецца ад нізкага да высокага, з нізкай якасцю доказаў. Узровень аўтаноміі і кантролю працаўніка над уласнымі задачамі не паказаў эфекту на знясіленне.
Большасць даследаванняў паказалі невялікую сувязь канфліктнай камунікацыі і сацыяльных перашкод на працы з узроўнем знясілення, аднак якасць метадалогіі гэтых даследаванняў была ацэнена як вельмі нізкая. Уплыў адносін з кіраўніцтвам не быў пацверджаны статыстычна. Таксама даследаванні паказалі рознай велічыні сувязь выгарання з канфліктамі паміж работай і сям’ёй, а таксама з узроўнем стрэсу, звязаным з умовамі працы. Якасць доказаў гэтай сувязі нізкая.
Асабістыя рысы і самаацэнка не паказалі статыстычна значнай сувязі з выгараннем. Была знойдзена невялікай і сярэдняй велічыні сувязь паміж знясіленнем і негатыўным стаўленнем да працы.
Тэарэтычныя мадэлі Прафесійнае выгаранне аналізуецца з дапамогай некалькіх тэарэтычных мадэляў.
Інвентар Маслах (MBI) Інвентар Маслах () быў распрацаваны сацыяльным псіхолагам і з’яўляецца адным з найбольш шырока выкарыстоўваемых інструментаў для ацэнкі прафесійнага выгарання. MBI вызначае выгаранне праз тры складнікі: эмацыйная знясіленасць, дэперсаналізацыя і зніжэнне прафесійных дасягненняў. MBI шырока выкарыстоўваецца ў даследаваннях і клінічных умовах для ацэнкі ўзроўню выгарання і ідэнтыфікацыі патэнцыйных спосабаў уздзеяння.
Мадэль «Патрабаванні-Рэсурсы» (JD-R) Мадэль «Патрабаванні-Рэсурсы» () падраздзяляе фактары рабочага асяроддзя на працоўныя патрабаванні і рэсурсы. Працоўныя патрабаванні адносяцца да фізічных, псіхалагічных, сацыяльных або арганізацыйных аспектаў працы, якія патрабуюць пастаянных намаганняў і могуць прывесці да выгарання. Працоўныя рэсурсы — гэта аспекты працы, якія дапамагаюць дасягнуць працоўных мэт, зніжаюць патрабаванні або стымулююць асабісты рост. Паводле мадэлі JD-R, недастатковасць рэсурсаў для задавальнення патрабаванняў павялічвае імавернасць выгарання.
Мадэль абласцей працоўнага жыцця
Мадэль абласцей працоўнага жыцця (), распрацаваная Маслах і Лейтарам, вылучае шэсць ключавых абласцей, якія ўплываюць на ўзнікненне выгарання: нагрузка, кантроль, узнагароджанне, супольнасць, справядлівасць і каштоўнасці. Паводле гэтай мадэлі, канфлікт паміж чалавекам і яго працоўным асяроддзем у любой з гэтых абласцей можа прывесці да выгарання. Напрыклад, празмерная нагрузка, адсутнасць кантролю над задачамі, недастатковае ўзнагароджанне, кепскі калектыў, заўважная несправядлівасць і канфлікт каштоўнасцяў паміж чалавекам і арганізацыяй могуць стаць прычынамі выгарання. Мадэль падкрэслівае ролю арганізацыйнага кантэксту ў развіцці выгарання і даводзіць, што вырашэнне праблем у гэтых абласцях можа знізіць рызыкі выгарання.
Дыягностыка і ацэнка Сіндром прафесійнага выгарання звычайна дыягнастуецца з дапамогай анкет для самастойнага запаўнення, клінічных інтэрв’ю і назіранняў. У цяперашні час не існуе адзінага стандартызаванага дыягнастычнага крытэрыю, які паўсюдна прымяняецца для прафесійнага выгарання, хаця феномен выгарання шырока прызнаны і вывучаецца ў клінічных і навуковых колах.
Крытэрыі ацэнкі Сусветная арганізацыя аховы здароўя (СААЗ) уключае прафесійнае выгаранне ў Міжнародную класіфікацыю хвароб (МКБ-11) як «прафесійную з’яву», а не як захворванне. Згодна з МКБ-11, выгаранне вынікае з «хранічнага працоўнага стрэсу, які не быў паспяхова пераадолены» і характарызуецца трыма асноўнымі сімптомамі:
Пачуццё знясілення або стомы. Псіхалагічнае дыстанцыяванне ад працы або пачуццё негатыўнага стаўлення і цынізму адносна працы. Паніжэнне прафесійнай эфектыўнасці.
Гэтыя крытэрыі выкарыстоўваюцца для апісання сіндрому прафесійнага выгарання, але яны не прызначаны для клінічнай дыягностыкі, бо выгаранне разглядаецца як прафесійная з’ява, а не як псіхічны разлад.
Інструменты ацэнкі Для ацэнкі прафесійнага выгарання звычайна выкарыстоўваюцца анкеты, найбольш распаўсюджанай з якіх з’яўляецца Інвентар прафесійнага выгарання Маслах (). MBI ацэньвае выгаранне па трох паказчыках: эмацыйнае знясіленне, дэперсаналізацыя і зніжэнне асабістых дасягненняў. Рэспандэнты ацэньваюць свае пачуцці па шкале, і высокія паказчыкі ў эмацыйным знясіленні і дэперсаналізацыі разам з нізкімі паказчыкамі ў асабістых дасягненнях паказваюць на выгаранне.
Іншым распаўсюджаным інструментам з’яўляецца Капенгагенскі інвентар выгарання (), які падзяляе выгаранне на тры катэгорыі: асабістае, звязанае з працай, і звязанае з кліентамі. CBI перакладзены на 8 моў і выкарыстоўваецца ў шэрагу краін свету.
Сярод альтэрнатыўных інструментаў — Клінічнае апытанне падтыпаў выгарання (), якое ацэньвае розныя падтыпы выгарання, Ольдэнбургскі інвентар выгарання (), які вымярае выгаранне ў адносінах да знясілення і адчужэння ад працы, і іншыя.
Абмежаванні дыягностыкі Дыягностыка прафесійнага выгарання мае шэраг абмежаванняў. Адной з праблем з’яўляецца адсутнасць універсальных дыягнастычных крытэрыяў, што прыводзіць да варыяцый у вызначэнні і інтэрпрэтацыі сімптомаў выгарання. Акрамя таго, выгаранне мае супольныя сімптомы з іншымі станамі, такімі як дэпрэсія і трывожнасць, што ўскладняе дыферэнцыяльную дыягностыку. Гэта перасячэнне выклікае пытанні наконт таго, ці варта ўспрымаць выгаранне як псіхічны разлад.
Акрамя таго, анкеты для самастойнага запаўнення абапіраюцца на суб’ектыўныя адказы, што можа прывесці да неадпаведнасцяў праз асабістыя ўяўленні, памылкі або нежаданне паведамляць аб некаторых сімптомах. У сувязі з гэтым некаторыя даследчыкі прапануюць комплексны падыход, які спалучае самастойнае запаўненне анкет з назіраннямі і фізіялагічнымі ацэнкамі для больш поўнай ацэнкі прафесійнага выгарання.
Уплыў
На працаўніка Сіндром выгарання можа прывесці да шэрагу праблем з фізічным здароўем. Распаўсюджаныя фізічныя сімптомы, звязаныя з выгараннем, уключаюць галаўны боль, праблемы са страваваннем, і парушэнні сну. З цягам часу гэтыя фізічныя праявы могуць садзейнічаць развіццю хранічных захворванняў, хвароб сэрца.
Уздзеянне на псіхічнае здароўе ўключае павышэнне ўразлівасці да такіх станаў, як трывожнасць і дэпрэсія, што можа пагоршыць агульную якасць жыцця і яшчэ больш ускладніць праблему выгарання.
На арганізацыі Вынікі выгарання выходзяць за межы індывідуальнага здароўя, уплываючы на дынаміку ў арганізацыях: Зніжэнне прадукцыйнасці: Супрацоўнікі, якія пакутуюць на выгаранне, праяўляюць зніжэнне матывацыі і ўвагі, што прыводзіць да паніжэння ўзроўню прадукцыйнасці. Выгаранне можа прывесці да павелічэння колькасці зваротаў у аддзяленні неадкладнай дапамогі на 23 %, што абмяжоўвае даступнасць супрацоўнікаў. Зніжэнне прысутнасці на працы: Выгаранне звязана з павышаным узроўнем адсутнасці на працы. Супрацоўнікі могуць браць доўгі адпачынак, каб аднавіцца ад фізічнага і псіхалагічнага знясілення, што парушае рабочыя працэсы і павялічвае нагрузку на астатніх супрацоўнікаў.