Разрабава́нне культу́рнай спа́дчыны Белару́сі — працэс маштабнага і мэтанакіраванага вывазу, знішчэння і пашкоджання гісторыка-культурных каштоўнасцей, архіваў, бібліятэк і музейных збораў з тэрыторыі Беларусі. Найбольш катастрафічныя страты беларуская культура панесла ў перыяд Вялікай Айчыннай вайны ў выніку грабежніцкай палітыкі нацысцкай Германіі, а таксама з-за хаатычнай і няпоўнай эвакуацыі ў савецкі тыл. Акрамя таго, значныя страты фіксаваліся ў часы Першай сусветнай вайны і ў міжваенны перыяд, калі маёмасць гістарычных магнацкіх родаў рабавалася рознымі ваеннымі і палітычнымі сіламі, а савецкі ўрад прадаваў нацыянальныя скарбы за мяжу.
Перыяд Расійскай імперыі (канец XVIII — пачатак XX стагоддзя)
Пасля падзелаў Рэчы Паспалітай і асабліва пасля падаўлення паўстанняў 1830—1831 гадоў і 1863—1864 гадоў расійскія ўлады пачалі сістэматычную канфіскацыю маёмасці нелаяльнай шляхты і магнацкіх родаў. Значная частка дакументальнай спадчыны, якая стагоддзямі збіралася ў прыватных архівах, апынулася вывезенай за межы беларускіх зямель. Яскравым прыкладам з'яўляецца лёс так званага «Сапежанскага збору» з Дзярэчына, які прадстаўнікі роду Сапегаў фармавалі з XVI стагоддзя. Гэты збор быў канфіскаваны пасля паўстання 1830 года, у выніку чаго большая частка архіва і бібліятэкі трапіла ў Імператарскую публічную бібліятэку ў Санкт-Пецярбургу, а рэшта была перададзена ў Музей старажытнасцей у Вільні.
Каласальныя страты панеслі і зборы Радзівілаў. Знакаміты Нясвіжскі замак падвяргаўся жорсткаму рабаванню падчас ваенных кампаній яшчэ ў 1772 і 1812 гадах. Тады найбольш каштоўныя помнікі матэрыяльнай культуры, уключаючы старажытную зброю, вырабы з золата і срэбра, а таксама каштоўныя камяні, былі вывезены ў Санкт-Пецярбург і Смаленск, а шматлікія рэчы былі проста раскрадзены расійскімі салдатамі і афіцэрамі.
Спусташэнню падверглася і славутая Нясвіжская ардынацкая бібліятэка. Пасля секвестрацыі маёмасці Дамініка Радзівіла ў 1813 годзе больш за 20 тысяч тамоў былі вывезены ў Расію і пазней распылены паміж бібліятэкамі Расійскай акадэміі навук, Хельсінкскага і Варшаўскага ўніверсітэтаў. Падобны лёс напаткаў і іншыя кнігазборы: напрыклад, яшчэ да другога падзелу ў 1772 годзе ў Пецярбург была цалкам вывезена найбуйнейшая Бібліятэка Залускіх (у якой захоўвалася вялікая частка дакументаў і кніг з тэрыторыі ВКЛ). Яшчэ адна буйная беларуская прыватная бібліятэка Храптовічаў са Шчорсаў напярэдадні Першай сусветнай вайны ў 1913 годзе была вывезена ў Кіеўскі ўніверсітэт і дагэтуль не вернута ў Беларусь, нягледзячы на неаднаразовыя патрабаванні беларускага боку ў 1920-х і 1990-х гадах.
Першая сусветная і польска-савецкая войны
З пачаткам Першай сусветнай вайны і набліжэннем лініі фронту да цэнтральных беларускіх зямель летам 1915 года ўзнікла новая пагроза. У адпаведнасці з тактыкай «выпаленай зямлі», якую праводзіла расійскае ваеннае камандаванне падчас вялікага адступлення, матэрыяльныя каштоўнасці часта падлягалі знішчэнню, каб не дастацца праціўніку. Нясвіжскі замак быў уратаваны ад спалення толькі дзякуючы асабістаму хадайніцтву графа Веляпольскага перад ваеннымі ўладамі. Аднак у жніўні 1915 года пачалася маштабная эвакуацыя калекцый: больш за сто найважнейшых дакументаў былі перададзены ў Дзяржаўны банк у Мінску, а адтуль, разам з пяццю скрынямі рыцарскіх даспехаў, жывапіснымі творамі і іншымі каштоўнасцямі, вывезены чыгункай праз станцыю Замір'е ў Маскву. Агульная вага толькі вывезеных архіўных папер склала каля 1150 кілаграмаў.
Разбурэнні працягваліся і пасля падзення Расійскай імперыі. У снежні 1918 года, пасля адыходу нямецкіх войскаў, у Нясвіжы размясціўся атрад Надзвычайнай камісіі Смаленскай акругі пад камандаваннем Салдатава. Чэкісты паводзілі сябе ў замку вельмі жорстка, і за час іх знаходжання адтуль зніклі шматлікія каштоўныя рэчы, творы мастацтва і габелены.
Пасля заканчэння польска-савецкай вайны і падпісання ў 1921 годзе Рыжскага мірнага дагавора пачаўся працэс рэвіндыкцыі (ад — «аднаўленне»). Згодна з ім, Польская Рэспубліка здолела вярнуць частку эвакуіраваных каштоўнасцей. У лістападзе 1923 года ў Варшаву з Савецкай Расіі прыбылі 29 скрынь з радзівілаўскімі прадметамі, якія паспяхова перажылі рэвалюцыйныя падзеі, аднак на тэрыторыю Беларусі гэтыя помнікі не вярнуліся, застаўшыся ў польскіх сховішчах. У ліпені 1920 года савецкія прадстаўнікі таксама праводзілі вопіс маёмасці Нясвіжскага замка, які зафіксаваў наяўнасць рэшткаў калекцыі: 168 карцін, 62 гравюры, шматлікія статуі і бюсты, а таксама рэшткі бібліятэкі і паляўнічых трафеяў.
Міжваенны перыяд у БССР
У 1920-я і 1930-я гады савецкія ўлады пачалі мэтанакіраваны продаж культурных каштоўнасцей за мяжу для атрымання валюты, неабходнай для індустрыялізацыі. Гэтым займаліся такія ўсесаюзныя структуры, як «Антыкварыят» і розныя гандлёвыя сіндыкаты. Каласальныя страты панеслі рэлігійныя калекцыі, асабліва яўрэйская культурная спадчына.
Зборы былога Мінскага царкоўна-археалагічнага музея, якія ў 1915 годзе былі эвакуіраваны ў Разань, вярнуліся ў Мінск у 1920 годзе, але адразу падвергліся разграбленню падчас адступлення польскіх войскаў. У 1924 годзе быў створаны яўрэйскі аддзел Беларускага дзяржаўнага музея пад кіраўніцтвам А. Д. Палееса. Калекцыя актыўна папаўнялася прадметамі з закрытых сінагог і іншых музеяў. Напрыклад, з Віцебскага музея перадалі 54 каштоўныя помнікі, уключаючы Торы і ханукальныя лямпы. Аднак ужо ў 1931—1932 гадах значная частка гэтых помнікаў яўрэйскай культуры была перададзена ў распараджэнне «Антыкварыята» для продажу за мяжу. Толькі паводле аднаго акта ад 2 лістапада 1931 года з яўрэйскага аддзела канфіскавалі больш за 80 найкаштоўнейшых прадметаў: срэбраныя кароны Торы, тасы, падсвечнікі і ламбрыкены. У сакавіку 1932 года для рэалізацыі за мяжу адабралі і мастацкія работы, сярод якіх былі творы М. Антакольскага, Я. Кругера і Ю. Пэна. З-за ідэалагічнага ціску і арыштаў супрацоўнікаў музей прыйшоў у заняпад яшчэ да пачатку вайны.
Другая сусветная вайна
Хаатычная эвакуацыя і страты ў савецкім тыле З пачаткам Вялікай Айчыннай вайны ў чэрвені 1941 года склалася катастрафічная сітуацыя з эвакуацыяй культурнай і дакументальнай спадчыны БССР. У рэспубліцы на той момант дзейнічала 26 дзяржаўных музеяў і буйная сетка архіваў. Рашэнні Савета па эвакуацыі прымаліся са спазненнем, і ў прыярытэце былі прамысловыя прадпрыемствы. У выніку на Усход было эвакуіравана каля аднаго працэнта ад усяго аб'ёма Дзяржаўнага архіўнага фонду рэспублікі. Адзіным поўнасцю ўратаваным стаў Партыйны архіў пры ЦК КП(б)Б, вывезены ва Уфу і пазней вернуты ў Магілёў.
Многія цэнтральныя архівы і музеі былі кінуты на волю лёсу. Работнікі наркаматаў часта самастойна знішчалі сакрэтныя архівы, каб яны не дасталіся праціўніку. Віцебскі абласны музей пад кіраўніцтвам дырэктара В. К. Зэйлерта здолеў адправіць толькі частку калекцый разам з фондамі Мастацкай галерэі Ю. Пэна ў Куйбышаў і Саратаў, але каля 15 тысяч каштоўных прадметаў засталіся ў Віцебску і бясследна зніклі. З Гомельскага гістарычнага музея навуковая супрацоўніца Э. Р. Чэчык эвакуіравала 4299 адзінак у Сталінград і Камышын, аднак больш за 3200 аб'ёмных экспанатаў (мэбля эпохі Рэнесансу, скульптуры А. Кановы і К. Раўха, калекцыя крышталю і фарфору) засталіся ў палацы Паскевічаў і былі страчаны. Самай вядомай і трагічнай стратай стала знікненне Крыжа Ефрасінні Полацкай, які захоўваўся ў браніраваным пакоі-сейфе былога сялянскага банка ў Магілёве і бясследна знік у ліпені 1941 года разам з іншымі нацыянальнымі каштоўнасцямі.
Дзейнасць Аператыўнага штаба рэйхсляйтара Розенберга Сістэматычнае і маштабнае разрабаванне культурнай спадчыны на акупаваных тэрыторыях праводзіў Аператыўны штаб рэйхсляйтара Розенберга (АШР), створаны ў ліпені 1940 года пад кіраўніцтвам галоўнага ідэолага нацысцкай партыі Альфрэда Розенберга. Паўнамоцтвы штаба, афіцыйна зацверджаныя А. Гітлерам, уключалі канфіскацыю бібліятэк, архіваў і культурных помнікаў для выкарыстання ў ідэалагічнай барацьбе нацыстаў супраць «яўрэяў, масонаў і бальшавікоў».
На тэрыторыі Беларусі першапачаткова дзейнічала Рабочая група «Беларусь» у складзе Галоўнай рабочай групы «Остланд» (з цэнтрам у Рызе), а з мая 1943 года была створана асобная Галоўная рабочая група «Цэнтр» пад кіраўніцтвам Г. Лангкопфа. Структурныя падраздзяленні АШР (зондэркаманды і зондэрштабы) праводзілі жорсткі ўлік, сартаванне і канфіскацыю маёмасці ва ўсіх буйных гарадах: Мінску, Віцебску, Гомелі, Магілёве і Баранавічах. Захаванне культурных каштоўнасцей служыла толькі прыкрыццём грабежніцкай дзейнасці штаба, якая мела як ідэалагічны, так і эканамічны характар.
Разрабаванне бібліятэк і архіваў Даваенны кніжны фонд Беларусі складаў каля 10 мільёнаў асобнікаў, прычым каля 2 мільёнаў захоўвалася ў Дзяржаўнай бібліятэцы БССР імя У. І. Леніна. Прадстаўнікі штаба праводзілі маштабныя абследаванні. У многіх выпадках літаратура знішчалася на месцы: напрыклад, у Маладзечне і Лідзе ўзімку 1941—1942 гадоў кнігі выкарыстоўваліся ў якасці паліва для абагрэвуНацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь (НАРБ). Ф. 790. Воп. 1. Спр. 68. Арк. 13-21.. Каштоўныя выданні адбіраліся для Цэнтральнай бібліятэкі Вышэйшай школы і Усходняй бібліятэкі ў Германіі. Бальшавіцкая літаратура падлягала поўнаму знішчэнню. Толькі з 14 па 31 снежня 1942 года ў Мінску ў макулатуру было адпраўлена 7 грузавых машын кніг, а за ўвесь 1942 год гэтая лічба дасягнула 800 тон.
Асаблівы цынізм праяўляўся ў стаўленні да яўрэйскай літаратуры. У кастрычніку 1942 года з Мінска ў Франкфурт-на-Майне для Інстытута вывучэння яўрэйскага пытання былі адпраўлены 104 скрыні (больш за 21 тысячу тамоў) рэдкіх кніг і рукапісаў. Увесну 1944 года, з набліжэннем савецкіх войскаў, дзясяткі вагонаў з кнігамі з бібліятэкі Акадэміі навук БССР і Дзяржаўнай бібліятэкі былі спешна вывезены ў Рацібор і Плес. Увогуле АШР знішчыў або вывез каля 20 працэнтаў усяго кніжнага фонду Беларусі.
Спусташэнню падвергліся і архівы. Акупанты вывезлі ці знішчылі 770 тысяч спраў цэнтральных архіваў. В.-А. Моммзен, супрацоўнік зондэрштаба «Архівы», асабіста кіраваў адборам дакументаў Дзяржаўнага архіва Віцебскай вобласці, вялікая частка якіх была вывезена ў Тропау і Рыгу. Каштоўны архіў Радзівілаў з Нясвіжа таксама быў абследаваны і ў канцы акупацыі вывезены ў Германію. Агульныя страты цэнтральных і абласных архіваў ацэньваюцца ў 58 працэнтаў іх даваеннага аб'ёму.
Музеі ва ўмовах акупацыі Акупацыйнымі ўладамі і вайскоўцамі былі разрабаваны амаль усе буйныя музеі краіны. Самая значная мастацкая ўстанова — Дзяржаўная мастацкая галерэя БССР у Мінску — была спустошана ўжо ў першыя месяцы вайны. Яе дырэктар М. Міхалап не змог арганізаваць транспарт для эвакуацыі і змушаны быў пакінуць музей напярэдадні ўваходу немцаў у горадУсава Н. Першы дырэктар першага мастацкага музея // Мастацтва. 2004. № 4. С. 50-51.. У жніўні 1941 года галерэю асабіста наведаў рэйхсфюрар СС Генрых Гімлер, які адабраў творы для вывазу. Нямецкія афіцэры выразалі палатно з рам і складвалі ў чамаданы. Больш за 170 шэдэўраў рускага і заходнееўрапейскага жывапісу, у тым ліку работы І. Айвазоўскага, К. Брулова, І. Рэпіна, І. Шышкіна, О. Марыкса, і 48 унікальных слуцкіх паясоў былі вывезены ва Усходнюю Прусію (Кёнігсберг). Агулам галерэя страціла каля 2 тысяч карцін, паўтары тысячы адзінак графікі і 250 скульптур. Мясцовыя жыхары і першыя нямецкія часці таксама прыклалі руку да разрабавання больш дробных экспанатаў: вырабаў палехскіх майстроў, беларускіх посцілак і дываноўМузеі Генеральнай акругі «Беларусь» (1941-1944) // Спадчына. 2003. №4-5..