Казімі́р Анташэ́ўскі (; у літаратуры часта памылкова згадваецца як Антон Анташэўскі; 1757 — пасля 1805) — мастак-манументаліст, адзін з найбольш выбітных майстроў ілюзіяністычнага жывапісу ў Вялікім Княстве Літоўскім у перыяд пераходу ад позняга барока да класіцызму.

Біяграфія Нарадзіўся ў 1757 годзе ў сям’і Ігната, сына Юрыя (нар. 1735). Доўгі час у мастацтвазнаўстве, пачынаючы ад прац Эдварда Раставецкага, Анджэя Рышкевіча і Марыі Каламайскай-Саед, мастак памылкова фігураваў пад імем Антон. Аднак беларускі гісторык-архівіст Уладзімір Дзянісаў знайшоў у метрычных кнігах мінскага кафедральнага касцёла запіс за 1805 год аб хрышчэнні Іосіфа (Юзафа), сына мастака Казіміра Анташэўскага і яго жонкі Ядвігі з Рубашоў (Рабушоў). Вядома, што ў 1825 годзе яго сын ужо служыў у Віленскім пяхотным палку.

У пачатку XIX стагоддзя Казімір Анташэўскі дамагаўся зацвярджэння ў шляхецтве Расійскай імперыі. Ён карыстаўся гербам «Эліта» і выводзіў сваё паходжанне з Пінскага павета. Пастановай Мінскага дваранскага дэпутацкага сходу ад 3 студзеня 1802 года ён быў прызнаны ў дваранстве, аднак пазней, указам Сената ад 18 верасня 1825 года, гэтае рашэнне не было зацверджана.

Значную ролю ў жыцці мастака адыграла мецэнацтва мсціслаўскага старасты і кашталяна Яна Нікадзіма Лапацінскага (1747—1810). У 1780-я гады Анташэўскі працаваў у якасці яго прыдворнага мастака. Ёсць звесткі, што ў гэты час ён мог жыць у маёнтку Лапацінскіх Шаркаўшчыне, які знаходзіўся непадалёк ад Будслава. Пасля смерці свайго апекуна ў 1810 годзе мастак, верагодна, канчаткова атабарыўся ў Мінску.

Творчасць і стыль Казімір Анташэўскі спецыялізаваўся на манументальных сцянных роспісах і працаваў пераважна ў тэхніцы ілюзіяністычнага жывапісу (інакш званага trompe-l'œil). Даследчыцы архітэктурнай паліхраміі Даля Клаюмене і Марыя Каламайская-Саед, а таксама польскі мастацтвазнаўца Збігнеў Міхальчык адзначаюць, што майстар ствараў так званыя «аптычныя алтары» (ілюзорныя рэтаблі), якія маляваліся непасрэдна на плоскай сцяне і імітавалі складаную аб’ёмную архітэктуру (калоны, пілястры, карнізы), цалкам замяняючы сабой сапраўдныя драўляныя ці мураваныя алтары.

Стылістыка Анташэўскага характарызуецца гарманічным пераходам ад дынамічных форм позняга барока да больш спакойных, стрыманых ліній класіцызму, з уласцівым яму выкарыстаннем ілюзорных кесонаў, разетак і гірлянд. Асаблівай рысай мастака з’яўлялася шырокае выкарыстанне тэхнікі грызайль для стварэння ілюзіі аб’ёмнай скульптуры — такім чынам ён маляваў пастаменты, фігуры апосталаў, евангелістаў і анёлаў, якія здаваліся выкананымі з мармуру або стука. Сучаснікі і нашчадкі высока ацэньвалі яго талент; у сярэдзіне XIX стагоддзя паэт і краязнаўца Уладзіслаў Сыракомля называў яго найлепшым мастаком у Мінску мінулых часоў.

Вядомыя і атрыбутаваныя творы Найбольш значным і дакументальна пацверджаным творам К. Анташэўскага з’яўляецца роспіс касцёла Унебаўзяцця Найсвяцейшай Панны Марыі пры кляштары бернардзінцаў у Будславе. У 1782 годзе ён заключыў кантракт на стварэнне сямі распісных ілюзійных алтароў. Згодна з кляштарнай хронікай, за галоўны алтар мастак павінен быў атрымаць 80 злотых, за алтары Святога Францішка і Укрыжаванага Езуса — па 70 злотых, за алтары Святога Антонія і Святой Ганны — па 40 злотых, а за алтары Святой Барбары, Святога Юзафа і Святога Тадэвуша — па 20 злотых. Алтар Святога Казіміра, свайго нябеснага апекуна, Анташэўскі паабяцаў зрабіць бясплатна. У тым жа годзе мастаку было выплачана 280 злотых (або аўрэусаў), што сведчыць пра поўнае выкананне кантракту. У выніку ў Будславе быў створаны ўнікальны ансамбль з дзевяці аптычных алтароў, выкананых з дасканалым выкарыстаннем святлаценю і перспектывы, які цудам захаваўся да нашага часу.

У 1790 годзе мастак падпісаў кантракт на роспіс і ўпрыгожванне драўлянай разьбой касцёла кляштара францысканцаў у Дзісне. Каля 1783—1795 гадоў ён працаваў у езуіцкім касцёле Святога Тадэвуша ў Лучаі, дзе на сродкі мінскага падчашага Тадэвуша Ваньковіча стварыў пяць ілюзійных алтароў. Галоўны алтар утрымліваў фігуру Укрыжавання, а бакавыя былі прысвечаны Звеставанню, Святому Антонію, Святой Ганне і Святому Тадэвушу. Акрамя таго, майстар распісаў хрысцільню і Магіла Гасподняя. На жаль, у сярэдзіне XX стагоддзя лучайскія роспісы былі цалкам перамаляваныя.

Каля 1798—1800 гадоў па заказе мінскага біскупа Якуба Дадэркі Анташэўскі працаваў над аздабленнем мінскага кафедральнага касцёла (былога касцёла езуітаў). Ён распісаў скляпенні ва ўсіх трох навах карцінамі і сімваламі з Новага Запавета, а таксама стварыў ілюзорны купал. Гэтыя працы былі высока ацэнены Уладзіславам Сыракомлем, які пакінуў іх апісанне.

На аснове глыбокага аналізу стылёвых асаблівасцей (у прыватнасці, выкарыстання спецыфічных ілюзіяністычных матываў, кесонаў і фігур у тэхніцы грызайль) мастацтвазнаўца З. Міхальчык прыпісвае Казіміру Анташэўскаму або яго непасрэдным вучням аўтарства цэлага шэрагу іншых манументальных роспісаў на тэрыторыі Вялікага Княства Літоўскага. Сярод іх адзначаюцца роспісы ў касцёле бернардзінцаў і базыльянскай царкве ў Пінску, касцёле бенедыкцінцаў у Гарадзішчы, касцёле капуцынаў у Любяшове, касцёле францысканцаў у Гальшанах, базыльянскай царкве ў Малых Лядах, касцёле ў Прыдруйску (цяпер Латвія) і ў капліцы ў Малькаўшчыне каля Друі.

Крыніцы

Літаратура

Катэгорыя:Мастакі Беларусі XVIII стагоддзя Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1757 годзе Катэгорыя:Мастакі-манументалісты Беларусі Катэгорыя:Мастакі барока Катэгорыя:Мастакі класіцызму